Nghiên cứu dịch tễ học một số loài ấu trùng sán lá truyền lây qua cá chép (cyprinus carpio) và biện pháp phòng, trị ( Luận án tiến sĩ)

Nghiên cứu dịch tễ học một số loài ấu trùng sán lá truyền lây qua cá chép (Cyprinus carpio) và biện pháp phòng, trịNghiên cứu dịch tễ học một số loài ấu trùng sán lá truyền lây qua cá chép (Cyprinus carpio) và biện pháp phòng, trịNghiên cứu dịch tễ học một số loài ấu trùng sán lá truyền lây qua cá chép (Cyprinus carpio) và biện pháp phòng, trịNghiên cứu dịch tễ học một số loài ấu trùng sán lá truyền lây qua cá chép (Cyprinus carpio) và biện pháp phòng, trị

HĨăN I,ă2013

L IăCAMăĐOAN

Tôiăxinăcamăđoanărằngănhữngăs ăli uătrongăbáoăcáoănƠyălƠ

trungăthựcăvƠăchínhăxác,ălƠăk tăqu ăc aăquáătrìnhăthựcăhi năLu năánăTi năsƿkhôngăsaoăchépăc aăb tăkỳătácăgi ănƠoăkhác

Tôiăxinăcamăđoanăm iătƠiăli uăthamăkh oăđưătríchăd năđ uăđ cănêuăttrongăph nătƠiăli uăthamăkh o

Nghiên cứu sinh

KimăVĕnăV n

L IăC Mă N

Để đạt đ- ợc kết quả nh- ngày hôm nay Nghiên cứu sinh nhận đ- ợc rất nhiều

sự giúp đỡ quý báu, tận tình từ tập thể thầy, cô h- ớng dẫn Nhân đây xin gửi lời cảm

ơn sâu sắc đến PGS TS Nguyễn Văn Thọ, PGS TS Nguyễn Thị Lan (Khoa Thú Y, Tr- ờng ĐHNN Hà Nội), GS.TS Kurt Buchmann, GS.TS Anders Dalgaard (ĐH Copenhagen, Đan Mạch) và PGS.TS Lê Thanh Hoà (Viện CNSH);

Không thể có kết quả này nếu không có sự giúp đỡ, tạo điều kiện từ các cán

bộ trong các Bộ môn: Nuôi trồng Thủy sản; Môi tr- ờng và Bệnh Thủy sản; Ký sinh trùng Thú Y (ĐHNN Hà Nội) và anh chị em Phòng Miễn Dịch (Viện CNSH) Nhân

đây xin cảm ơn sự giúp đỡ chân thành từ các thầy, cô, anh chị em đồng nghiệp;

Mọi nghiên cứu dù thành công hay ch- a thành công không thể không nhắc

đến kinh phí, trong nghiên cứu này ngoài sự nỗ lực từ gia đình Nghiên cứu sinh còn nhận đ- ợc sự giúp đỡ kinh phí từ Dự án Ký sinh trùng truyền lây FIBOZOPA (Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 1), Trung tâm Phát triển liên ngành Việt-Bỉ (Tr- ờng ĐHNN Hà Nội) Nhân đây NCS xin gửi lời cảm ơn đến các nhà tài trợ;

Trong quá trình thực hiện Luận án Nghiên cứu sinh còn nhận đ- ợc nhiều sự giúp đỡ từ các đối tác cùng thực hiện Dự án FIBOZOPA nh- Trung tâm Quan trắc, cảnh báo Môi tr- ờng và Dịch bệnh (Viện NCNTTTS1), Bộ môn Ký sinh trùng (Viện Thú Y-Quốc gia), Bộ môn KST (Viện KST, sốt rét TW), Bộ môn KST (Viện Sinh thái Tài nguyên Sinh vật), Bộ môn KST (Tr- ờng Đại học Y Mahidol-Thái Lan) Nhân

đây tôi xin gửi lời cảm ơn tới toàn thể các anh chị em trong Dự án đã chia sẻ, cung cấp nguồn mẫu cũng nh- thông tin khoa học

Cây có cội, n- ớc có nguồn, không thể không nhắc tới sự động viên, sẻ chia tinh thần từ bố, mẹ, anh chị em hai bên gia đình cùng vợ và 2 con thân yêu đã động viên, khích lệ kịp thời để hoàn thành tốt nghiên cứu này

Hà Nội, ngày 2 tháng 12 năm 2013

Nghiên cứu sinh

Kim Văn Vạn

ngătr căkhiă ng,ănuôiăcáăchép

ử trùngăn căaoătr

ChĕmăsócăvƠăqu

đidùngă Formalină đidùngăPraziquantelăđi

DANHăM CăCÁCăCH ăVI TăT T

Từăvi tăt t Ngh aăđ yăđ

c

r ngăTh yă nTỷăl ănhi m

DANHăM CăCÁCăB NGTênăb ng

ngăđ

uăcáăchépăth ngăph

mătraăATSLăkỦăsinhătrênăcáăchépăh ngătừ cácăaoă ng

ỷ vƠăC ngăđ măATSLăkỦăsinhătrênăcáăchépăh ng

ỷ măATSLăkỦăsinhătrênăcáăchépăh ngnăloƠiăATSLăkỦăsinhătrênăcáăchépăh ng

C ngăđ măATSLăvƠăc ăquanăkỦăsinhătrênăcáăchépăh ng

C ngăđ

ỷừ

mătraăc ngăđ

ỷ

C ngăđ

Đông

ỷĐôn

DANHăM CăCÁCăHỊNH

Vòngăđ

28S)ăvƠăđiBD2R)ănhơnăđo

ử

kỦăsinhătrênăcáăchépăh ngă21ăngƠyătukỦăsinhătrênăcáăchépăh ngă28ăngƠyătu

tă sauă khiă đi ằ

M ăĐ U

Tínhăc păthi tăc aăđềătƠiănghiênăc u

chăhoáăgiaăđình,ă tăNamănĕmă2010ăuăng iăvƠăhƠngănĕmătĕngăg uăng

năl ỷ đ n,ăđóngăgópă5,5ătỷ

ỷ Đ ngăbằngăsôngăH ng đ

că nh ă ự

ừ

măh năm ử năl ngănuôi,ăcácăđ iăt

2010ă lƠă 222.500ăhaă đ nă l n,ă trongă đóăvùngă Đ ngăbằngăsôngă

H ng nă80.000ăhaăđ năl

ỷ

uămónăĕn.ăCáăchépăđ că ng,ănuôiăquanhănĕmătrongănhi

khôngăđ uăđ tămƠăch aăcóănghiênăc

cácănhƠăkhoaăh că cătínhăhƠngănĕmăthi tăh iădoă gơyăraăđ nă3,5ătri uăUSD

ằ gópăph năc nhăbáoăv năđ ăhựcăph măcóăngu năg căth yăs n,ăđặcăbi tăv năđ ăb nhătruy

ử

ỷ oăchoăng

ụăngh aăkhoaăh căvƠăthựcăti năc aăđềătƠi

Đ ătƠiăthựcăsựăcóăỦănghƿaăkhoaăh cătrongănghiênăc uăvƠăgi ngăd yăv ăd chăt ătruy nălơyăquaăcáăchépăm tăcáchăđ ngăb ătrênăcácăgiaiăđo năphátătri năvƠăcá

h ăth ngănuôiăcáăchépă ăkhuăvựcăphíaăBắc,ăVi tăNam.ăĐặcăbi tăk tăqu nghiênăc uă

gi i trìnhătựăgenăc aăcác ăcácăgiaiăđo năphátătri năchoăth yăsựăsaiăkhácăgiữaă2ăloƠiăsánăláăru tănh ăcóăỦănghƿaăkhoaăh căchuyênăsơuătrongăv năđ ăphơnă

lo iăsánăláăd iăgócăđ ăsinhăh căphơnătửăvƠăxơyădựngăcơyăph ăh choăth yăm

quanăchặtăgiữaăcácăgiaiăđo nătrongăvòngăđ i c aăsánăláătruy nălơyăq

Đ ătƠiăđư trongăvi cătìmăraălo i,ăli uăvƠăli uătrìnhăthu căđi uătr ă

b nhăkênhămangă ăcáăc óăỦănghƿaăthựcăti năl nătrongăcôngătácăđi u tr ăb nhănguyăhi mătrênăcáănuôi

Nh ngăđóngăgópăm iăc aăLu năán

L nă đ uă tiênă xác đ nhă đ că tìnhă hìnhă nhi mă ATSLă ă cácă giaiă đo nă sinhă

tr ngăc aăcáăchépătrongăcácăh ăth ngănuôiă ăn cătaăm tăcáchăđ ngăb ;

Ễpăd ngăsinhăh căphơnătửătrongăphơnălo iăATSLăvƠăliênăk tăđ căcácăgiaiă

đo năphátătri năc aăsánăláătruy nălơyăquaăcáă ăVi tăNamătrongăvòngăđ i

L năđ uătiênăđ aăraăbi năpháp đi uătr ă“B nhăkênhămangă ăcáăchép”ădoăATSLăgơyăraătrênăcáăcóăhi uăqu , m ăraăm tăh ngăm iătrongăđi uătr b nhătruy nălơyănguyă

hi mătrênăcá

ắcăNinh,ăHƠăNam,ăH ngăYên,ăH iăD ng,ăQu

Đ ngăbằngăsôngăH ng

ỷ nĕmă2010ălƠă127.571ăha năl

ừ thángă12ăđ năthángă2ănĕmăsau.ăTrongănĕmăth tăvƠoăthángă7,ăm aă

iăthángă12ăđ5%ăl uăl ngăn pătrungăvƠoămùaăm a.ăT ngăl uăl ngăn

đ iăđ ỷ

ỷ

Trongă 4ă t nhă đ ă tƠiă lựaă ch nă (HƠă N i,ă Bắcă Ninh,ă H iă D ngă vƠă H ngăYên)ăđ ăthuăm uănghiênăc uăthu căvùngăĐ ngăbằngăsôngăH ng thuỷă

s năn căng t.ăTrongănĕmă2010,ătoƠnăthƠnhăph ăHƠăN iăcóăt ngădi nătíchă

ỷ lƠă20.600ăhaăv iăs năl ngănuôiăthuỷăs năđ tă41.750ăt n,ălƠăm tănhăcóădi nătíchă ỷ l nănh tă(doăcóăsựăsátănh pădi nătíchăc ă

t nhă HƠă Tơyă c )ă trongă s ă 11ă t nhă thu că vùngă Đ ngă bằngă sôngă H ng vƠă s nă

l ngăthuỷăs năđ ngăth ă4ătrongăvùng,ăs năl ngăthuỷăs năđ ngăsauăt nhăTháiăBình,ăH iăD ngăvƠăNamăĐ nhă(doăTháiăBìnhăvƠăNamăĐ nhăcóăs năl ngănuôiă

đ ngăv tăthơnăm mănênălƠmătĕngănhanhăs năl ng).ăDi n tíchănuôiăth yăs năc aăHƠăN iăch ăy uălƠădi nătíchănuôiăcáătruy năth ngăchi mă20.446ăhaăvƠăs năl ngăcáănuôiătruy năth ngălƠă40.230ăt năđ ngăđ uăs năl ngăcáătruy năth ngătrongă

Đ ngăbằngăsôngăH ng.ăV ădi nătíchănuôiătr ngăthuỷăs năn căng tătrongă

Đ ngăbằngăsôngăH ng đ ngăsauăHƠăN iălƠăH iăD ngăv iăt ngădi nătíchănuôiălƠă9.900ăhaăvƠăđơyălƠăđ aăph ngăcóăs năl ngăthuỷăs nănuôiăn căng tăl nă

nh tătrongăvùngăđ tă55.766ăt nănĕmă2010.ăHai t nhăH ngăYênă(4.400ăha)ăvƠăBắcăNinhă(5.400ăha)ăcóădi nătíchă nuôiătr ngăth yăs năn căng tăkhôngăl năsoăv iăcácă t nhă khácă nh ă Tháiă Bìnhă (8.631ă ha),ă Ninhă Bìnhă (8.980ă ha)ă vƠă Namă Đ nhă(9.340ăha),ănh ngăch ăy uălƠădi nătíchănuôiănuôiăcáătruy năth ng năl ngăcáătruy năth ngăc aăH iăD ngă(28.511ăt n), BắcăNinhă(27.836 t n)ăvƠăH ngăY(21.000ăt n)ăch ăđ ngăsauăHƠăN iă(40.230ăt n)ăvƠăTháiăBìnhă(33.418ăt n)ă(T ngă

c căThuỷăs n,ă2011)

Kháiăni măvềăd chăt ăh căvƠăph ngăphápănghiênăc uăd chăt ăh c

D chăt ăh călƠăm tămônăkhoaăh căcóătừălơuăđ i,ăng iăđặtăn nămóngăđ uătiênăchoămônăkhoaăh cănƠyălƠătácăgi ăHipocrat,ăôngăcóăquanăni mă“Sựăphátătri năb nhăt tă

c aă conă ng iă vƠă đ ngă v tă cóă liênă quană đ nă nhữngă y uă t ă c aă môiă tr ngă bênă

ngoƠi”.ăTừălơuăconăng iăđưăbi tăphòngăch ngăb nhăt tăchoămìnhăvƠăchoăđ ngăv t,ăchoăđ nănhữngănĕmă 50ăc aăth ăkỷă19ăJohnăSnowăđ aăraăgi ăthuy tăv ăm tăy uăt ăbênăngoƠiăcóăliênăquanăchặtăch ăđ iăv iăm tăb nh,ăôngălƠăng iăđ uătiên,ălƠăchaăđẻă

c aăngƠnhăd chăt ăh căđưănêuăđ yăđ ăcácăthƠnhăph năc aăd chăt ăh căvƠăcóăquană

ni măđúngăđắnăv ăd chăt ăh c.ăCho đ nănayăđưăchoăth yăvaiătròăc aăvi cănghiênăc uă

d chăt ăh călƠăc ăs ăchoăcôngătácăphòngătrừăd chăb nhăvƠăkháiăni măv ăd chăt ăh că

đ căhi uălƠăm tăkhoaăh cănghiênăc uăsựăphơnăb ăt năs ămắcăhoặcăch tăđ iăv iăcácă

b nhătr ngăcùngăv iănhữngăy uăt ăquyăđ nhăsự phơnăb ăc aăcácăy uăt ăđóă

Trongănghiênăc uăd chăt ăh căcóănhi uăph ngăphápănh :ăD chăt ăh cămôăt ;ă

D chăt ăh căphơnătích;ăD chăt ăh căcanăthi p;ăD chăt ăh căthựcănghi m;ăKinăt ăd chă

t ăh căvƠăD chăt ăh călỦăthuy tăkháiăquát.ăNh ngănghiênăc uăd chăt ăh că uătrùngăsánă láă truy nă lơyă quaă cáă chépă chúngă tôiă h ngă đ nă ph ngă phápă môă t ă v ă tỷă l ănhi m,ăc ngăđ ănhi mă uătrùngăsánăláătrênăcáăchépă ăcácăgiaiăđo năsinhătr ng,ă ăcácămùaătrongănĕmăvƠătrongăcácăh ăth ngănuôi

T ngăquanăvềăđ iăt ngănghiênăc u

v yăto,ămƠuăsắcăbênăngoƠiăcóăánhăb c,ăcóătừă2ă 3ăđôiărơu,ămắtănh ,ămi ngăh ngăraă

tr c,ăkháăr ng.ăVơyăl ngăcóăgaiăc ngăvƠăvơyăh uămônăcóărĕngăc a,ăhaiăthuỳăvơyă

đuôiăg năbằngănhau,ăcácăc nhăvơyăcóămƠuăđ Cáăchépăr tăđaăd ng:ăchépăv y,ăchépăkính,ăchépătr n,ăchépăgù,ăchépăđ ầăLoƠiănuôiăph ăbi nă n cătaălƠăcáăchépăv yăhayăcònăg iălƠăcáăchépătrắng.

hépăch uăđựngăđ cănhi tăđ ătừă0 C,ănhi tăđ ăthíchăh păchoăcáăsinhătr ng,ăphátătri năvƠăsinhăs nătừă20 hépăsinhăs ngătựănhiênătrongăcácă thuỷă vựcă n că ng tă vƠă đ că nuôiă trongă ao,ă ru ng,ă đ m.ă Đơyă lƠă đ iă t ngănuôiăn căng tătruy năth ng,ălơuăđ i,ănh tălƠă ăTrungăQu c.ă ăVi tăNamăhi nănayăđưănh păcácădòngăcáă hépătừăIndonesia,ăHungaryầăđưălai v iăcáăchépăVi tăđ ă

t oăconălaiăvƠăđ cănuôiăph ăbi n.ăDoăđặcăđi m uăth ălaiăc aăconălaiăgiữaăcáăchépăVi tă(chépătrắng)ăv iăcáăchépăHungăvƠăcáăchépăIndonesiaălƠăcáăcóăt căđ ăsinhătr ng,ătỷăl ăs ngăvƠăkh ănĕngăkhángăb nhăcaoăh năcáăthu nănênăhi nănayăcácăh ădơnătrongăc ăn căsửăd ngăch ăy uă laiăđ ănuôiăth ngăph m.ăCáăhépălaiăt oăraătừăVi năNghiênăc uăNuôiătr ngăTh yăs nă1ădoă cácătácăgi ă

Ph măM nhăT ng,ăTr năMaiăThiênăvƠăNguy năCôngăThắngăt oăra nênăđ căđặtătênălƠăcáăchépălaiăV1ă(B ăThuỷăs n,ă1996)

hépăthu căloƠiăcáăcóăkíchăcỡătrungăbình,ăcáăl nănh tăđ tă15

47,6ăcm),ătrongătựănhiênăcáăĕnăt păthiênăv ăth căĕnălƠăđ ngăv tăkhôngăx ngăs ngă ăđáyăcácăth yăvực,ătrongăquáătrìnhănuôiăd ỡngăchúngăsửăd ngăt tăcácăl iăth căĕnăcôngănghi pă(B ăThuỷăs n,ă1996).ă

hépălƠăloƠiăcáăcóăkh ănĕngătựăsinhăs nătrongăcácăaoănuôiăsauăm tănĕmă

tu iăkhiăcóăđ ăcácăđi uăki năsinhătháiăthíchăh pănh ăcóăcáăđực,ăcáăcái,ănhi tăđ ă

n căthíchăh p,ăcóăn c m iăcùngăcơyăc ăthuỷăsinh.ăCáăchépăđẻătr ngădínhănênăkhuă vựcă sinhă s nă r tă c nă cóă cơyă th yă sinhă đ ă tr ngă bámă vƠo,ă trongă sinhă s nănhơnă t oă đ ă h nă ch ă sựă bámă dínhă ng iă taă ph iă sửă d ngă dungă d chăkhửă dínhă

tr că khiă đemă pă tr ng,ă dungă d chă khửă dínhă th ngă l n că d aă xanhă hoặcă

n căchèăhoặcăsữaăbòăt i,ămùaăv ăsinhăs năchínhăc aăcáăc

S căsinhăs năc aăcáăchépătừă12 15ăv nătr ng/kgăcáăcái.ăTrongăsinhăs nănhơnă

t oăcáăchépăcóă2ăph ngăth c:ă1.ăĐẻănhơnăt oăhayăsinhăs nănhơnăt oăhoƠnătoƠnă(đẻăvu t):ăCáăchépăb ămẹăsauăkhiăđ căch nălựaăthƠnhăth căsinhăd cătừăcácăaoănuôiăv ăcáăb ămẹăđ căđ aăv ăb ăl uăgiữ r iăđ cătiêmăkíchăd căt ă(2ăl năđ iă

v iăcáăcái,ă1ăl năđ iăv iăcáăđực).ă 6ăti ngătuỳăthu căvƠoănhi tăđ ă

n c,ăth iăgianăc aămùaăv ,ăkhiăcáăcóăbi uăhi năv tăđẻăđ călauăkhôăvùngăb ng,ă

ti năhƠnhăvu tătr ngăvƠăthuăsẹăr iăchoăth ă khửădínhătr ngăcáăc

r iăđ aăvƠoăcácăb ă p,ăngu năn căc păchoăcácăb ă păsửăd ngăngu năn căng măhoặcăn căb ămặtăđ măb oăđưăquaăh ăth ngăl c;ă2.ăĐẻăbánănhơnăt oăhayăsinhă

s năbánănhơnăt oă(đẻăbèo):ăCácăcôngăđo nălựaăch năcáăb ămẹ,ătiêmăkíchăd căt ă

ti năhƠnhănh ăph ngăth căđẻăvu tănh ngăcóăđi măkhácălƠăsauăkhiătiêmăkíchă

d căt ăchoăcáăb ămẹăl nă2ăti năhƠnhăth ăcáăb ămẹăvƠoăb ăn căch yăcóăsửăd ngăgiáăth ăbámădínhălƠăr bèoătơyăđưăđ căkhửătrùng,ăn căl yăvƠoăcácăb ă pătr ngălƠăngu năn căb ămặtătừăcácăaoăch aăcóăxửălỦăs ăb ăthôngăquaăl iăl c,ăch ăy ulƠăl cărác,ăr ăcơy,ătômăcáăt p,ănh ngăkhôngăl căđ căphùăduăsinhăv tă(protozoa,ă

(KimăVĕnăV nă

ác giai đo n phát triển của cá c

hépăb t:ăCáăchépăb tălƠăcáăchépăđ căn ăraătừătr ngăchoăđ năkhiătiêuăh tăkho ngă từă 1 3ă ngƠyă tu iă tuỳă theoă nhi tă đ ă c aă môiă tr ng cáă b tă

th ngăđ căgiữătrongăcácăb ă pă(bìnhăWeis đ iăv iăđẻăvu tănhơnăt o;ăb ăxơyăxiămĕngăcóăbèoăđ iăv iăđẻăbánănhơnăt o)

hépăh ng hépăh ni măc aădơnăgianăth ăhi năkíchăcỡăcáă

nh ăchơnăh ng,ăcònăv ăkhoaăh călƠăkháiăni măth ăhi năcáăc ăgiaiăđo nănh ă

đ că ngătừăcáăb tătrongăkho ngă1ătháng

hépăgi ng i ngălƠăcáăđ că ngălênătừăcáăchépăh ng,ăcáăcóă

đ ătu iătừă1,5 thángătr ălên,ătuỳătheoăkíchăcỡămƠăcóăkháiăni măcáăchépăgi ngăc pă1,ă2ă

t ngăđ ngăcáăgi ngănh ă5 10ăg/con,ăcáăgi ngănhỡă20 50ăg/conăvƠăcáăgi ngă

hépăb ămẹ:ăCáăc ămẹălƠăcáăchépăcóăkíchăcỡăl năđ cădùngătrongăsinhăs n,ăs năxu tăgi ngă(cóăth ăcho đẻănhơnăt oăhoặcăbánănhơnăt o)

ảệ thống ng, nuôi cá c

Đ iăv iăcáăchépătrongăgiaiăđo nă ngătừăcáăb tălênăcáăh ngăch ăy uălƠă ngătrongăcácăaoăđ tăbằngăcáchăgơyămƠuăt oăth căĕnătựănhiênăvƠăcóădùngăthêmăth căĕnă

b ăsungăhoặcăcámăcôngănghi p,ătrongăgiaiăđo nănƠyăaoă ngăch ă ngă

khôngăth ăl năcáăkhácădoăcáăchépăth ngăđẻăs m h năkhiămƠ cácăcáăkhácăch aăchoăđẻ.ăH nănữaăgiaiăđo nănƠyăcáăĕnăđ ngăv tăphùăduălƠăchínhăgi ngăcácăloƠiăcáăkhácănênăkhôngăt năd ngăph ăth căĕnăkhácănênăth ăghépăkhôngăcóăl iăvƠăs ăgặpăkhóăkhĕnăchoăđánhăbắt,ătáchăloƠiăkhiăxu tăcáăgi ng

Đ năgiaiăđo năcáăc gi ngăcácăh ăth ăghépălƠăchínhăkhiăđóă hépăth ngă

đ căth ăl năv iă ắmăc ,ăcáătrôi,ăcáămè ă ăgiaiăđo nănƠyăcáăĕnăth căĕnăđặcătr ngă

chuyênăĕnăđ ngăv tăđáyăvƠăth căĕnătinhănênăđ ăt năd ngădi nătích,ă

t năd ngăph ăth căĕnătrongăaoăng iătaăth ngăth ăghép,ăch ăcóăítăs ăh ăchuyênăbánă

gi ngăthìăh ăcóăth ăth ăđ n hépăgi ngăđ ăti năđánhăbắtăchoăkháchăkhiăxu tăhƠng.ăDùănuôiăđ năhayănuôi hépăgi ngăđ cănuôiătrongăcácăaoăđ tăcóăth ădùngăcámăcôngănghi păhoặcăph ăph ăph mănôngănghi păk tăh pătrongăaoăcóăth ăv t

v t),ăl nă l n)ătrênăb ăhoặcătrênămặtăao,ăcóăsửăd ngăthêmăngu năch tăth iătừăchĕnănuôi,ăth căĕnăr iăvưi,ăth căĕnăthừaăđ ăt năd ng,ăhoặcăsửăd ngăn căx ăh măBiogasăđ ăgơyămƠuăt oăth căĕnătựănhiên (N căx ăKSH),ăhoặcăcóăth ăth ăcáăc

h ngă raă ru ngă đ ă nuôiă lênă cáă chépă gi ng ă M că đíchă đ uă t nă d ngă mặtă

n c,ăt năd ngăth căĕnătựănhiênầ

ngăph m:ăKhuăvựcăphíaăBắcăcáăchépăđ cănuôiăghépăv iăcácăloƠiăcáăn căng tăkhácătrongăaoălƠăchính.ăTrongăcácăaoănuôiăcáăthôngăth ngăcáăhépăth ngăđ cănuôiăghépăv iătỷăl ă7 10%ăt ngăs cáăth ,ăn uătĕngătỷăl ăth ăcáăhépăs ăch măl nădoăkhôngăcungăc păđ ăth căĕnăchoăcá.ăMặcădùăcáăchépăth ngă

ph măluônăđ căng iătiêuădùngăquanătơm,ă aăchu ngădoăch tăl ngăth tăth măngonă

h năcácăloƠiăcáăn căng tăkhác.ăN uămu nătĕngătỷăl ăth ăcáăchépăng iănuôiăc năđ uă

t ăthêmăth căĕnăcôngănghi păchoăcá.ăTrongănĕmă2009 ăKimăVĕnăV năngăsự đưăthựcăhi nămôăhìnhănuôiăcáăTrắmăđenăth ngăph măghépăv iăcáăchépă

t iăH iăD ngăv iătỷăl ăcáăchépăth ălênăđ nă20%,ăsửăd ngăth căĕnăcôngănghi păđưăchoăhi uăqu ăkinhăt ăcaoă(KimăVĕnăV nă cs.,ă2010).ăNgoƠiăhìnhăth cănuôiăghépă

th ngăng iătaăcònănuôiăcáăchépătrongăru ngălúaăghépăv iăcáăkhác nh ăghépă

v iăcá mè,ăth măchíăc ăcáătrắmăc ătrênănhữngăcánhăđ ngăđưăthuălúa,ăhoặcănhi uăn iătr ngălúaăkhôngăthu mƠădùngălúaălƠmăth căĕnăchoăcá,ăg năđơyăkhuăvựcăphíaăBắcăđưăxu tăhi năhìnhăth cănuôiăcáăchépătrongăl ngăbằngăth căĕnăcôngănghi păhoặcănuôiă sửăd ngăth căĕnălƠăh tăđ uăTrungăQu c

cóăth ănuôiăc ătrongăl ngăvƠătrongăaoăbằngăth căĕnălƠăh tăđ uătrongă

kho ngă4 6ăthángăkhiăđóăcácăc ăcáăchắcăl i,ăkhiăch ăbi năc ăth tăgiai,ăgiònăg iălƠă

Tómăl iăc hépălƠăđ iăt ngăcáăn căng tăđ cănuôiăph ăbi nă ăkhuăvựcăphíaăBắcăVi tăNam,ăchúngăcóăkh ănĕngătựăsinhăs nătrongăcácăh ăth ngănuôiăhoặcătrongătựănhiênăkhiăcóăđi uăki năsinhătháiăphùăh p hépăđ cănuôiătrongănhi uă

lo iă hìnhă mặtă n că nh ă nuôiă ghépă trongă ao,ă nuôiă trongă aoă k tă h pă v iă sửă d ngăngu năphơnăl n,ăphơnăv tăđ ăgơyămƠuăvƠălƠmăth căĕnăchoăcá,ănuôiăcôngănghi păhoặcăsửă d ngă n că x ă khíă sinhă h că đ ă gơyă mƠuă t oă th că ĕnă tựă nhiên.ă Cáă c épă c ngă

th ngăđ cănuôiătrongăru ngălúaănhằmăt năd ngădi nătíchămặtăn căvƠăt năd ngă

đ năvƠăđaăbƠo,ăchúngăđưăgơyăraăd chăb nhălƠmăcáăsinhătr ngăvƠăphátătri năkémăhoặcă

ch tănhi u,ăgơyăthi tăh iăchoăngh ănuôi.ă

ăVi tăNamăcácăcôngătrìnhănghiênăc uăv ăsánă ăcáăn căng tăm iăch ăbắtă

đ uătừănhữngănĕmă 60ă ămi năBắcăvƠătừăsauănĕmă 75ă ăcácăt nhămi năTrung,ă

Vi tăNamănghiênăc uăkhuăh ăKSTăm tăs ăloƠiăsán.ăTrongăgiaiăđo nă1960ă

ôngăđưănghiênăc uătrênă16ăloƠiăcáăn căng tă ămi năBắcă Vi tăNam.ăTi păn iăk tă

qu ănghiênăc uănƠyălƠăsựăđóngăgópăl nă c aăBùiăQuangăT ,ănghiênăc uăKSTă

b nhăKSTăc aă6ălo iăhìnhăcáăchépănuôiăvƠăm tăs ăloƠiăcáăn căng tăkhácă ăđ ngăbằngăBắcăB ă ămi năTrung,ăHƠăKỦăđưăđi uătraăsánăcáăn căng tă ăTơyăNguyên.ăGiaiăđo nă1981ă 1985ăcôngătrìnhănghiênăc uăc aăNguy năTh ăMu i,ăĐ ăTh ăHoƠă

v ă cáăn căng tă ămi năTrungăđưăphátăhi năđ căm tăs ălo iăsánăláăkỦăsinhă(HƠăKỦăvƠăBùiăQuangăT ,ă2007)

ămi năNam,ăBùiăQuangăT ăđưăđi uătra nghiênăc uă 41ăloƠiăcáăn că

ng tă ăvùngăĐBSCL vƠăbi năphápăphòngătr ăb nhădoăchúngăgơyăra.ăK t qu ăxácăđ nhă

đ că 161ă loƠi,ă 77ă gi ng,ă 51ă h ă thu că 16ă l p.ă Nhi uă nh tă lƠă l pă sánă láă đ nă ch ă

)ăgặpă50ăloƠiănh ngăsánăláăsongăch ă( )ăch ăgặpă16ăloƠiă(BùiăQuangăT ,ă2001)

Theoăt ngăk tăc aăBùiăQuangăT ,ăthƠnhăph năgi ngăloƠiăsánăcáăn căng tăc aă

Vi tăNamăr tăphongăphú.ăNhi uănh tălƠăsánăláăđ năch ă( )ăgặpă103ăloƠi,ă17ăgi ng,ă6ăh ,ăchi mă28,14%ăt ngăs ăkỦăsinhătrùngăđưăphátăhi năăđ c.ăL păsánăláăsongăch ă( )ăgặpă45ăloƠi,ă31ăgi ng,ă19ăh ,ăchi mă12,30%ăt ngăs ăloƠiăkỦărùngăđưăphátăhi nă(HƠăKỦăvƠăBùiăQuangăT ,ă2007)

Nĕmă 1979,ă cáă chépă ă m tă s ă h ă nuôiă cáă ă HƠă N iă đưă b ă nhi m

v iătỷăl ănhi mă ădaăvƠămangălƠă100%,ăc ngăđ ănhi mă(CĐN)ălƠă30ăcáăth /th ătr ngăkínhăhi năvi cóăđ ăphóngăđ iă4x10.ăTh măchíăcóălamenăđ mă

đ că1125ăcáăth B nhăđưăgơyăch tăhƠngălo tăcáăchépă ăcácăcỡăkhácănhau.ăTheoăBùiăQuangă T ă ă sánă láă đ nă ch ă gơyă b nhă ch ă y uă thu că cácă gi ngă

ầăsánăphơnăb ăr tăr ng,ăthƠnh

ph năloƠiăr tăphongăphú.ă ăĐBSCL đưăphátăhi năh nă50ăloƠiăsánăláăđ năch ăkỦăsinhăă31ăloƠiăcá.ăSánăgơyătácăh iăch ăy uă ăcáăgi ng,ăcáătr ngăthƠnhăítă nh h ngăh nă

nh ă ăcáăTrê,ă B ngăt ng,ă Baăsaầă hátătri năm nhăvƠoămùaăm aăkhiăth iăti tămátămẻ.ăCá h ng,ăcáăgi ngăcóătỷăl ănhi mă>ă70%ăvƠăc ngăđ ănhi m

mang;ăcáăth tăcóătỷăl ănhi mă vƠăc ngăđ ănhi m

nguyăhi măcóăth ălƠmăcáăch tă(BùiăQuangăT ăvƠăV ăTh ăTám,ă1999)

B nhăsánăláăđ năch ă16ămócă đ căphátăhi năl năđ uătiênăvƠoănĕmă1961ăt iăm tăs ăaoăcáăgi ngă ăHƠăN iăvƠăBắcăNinh.ăTácănhơnăgơyăb nhălƠăsánăláăđ năch ă16ămócăthu căgi ngă ăSánăkỦăsinhăch ăy uătrênămangăcá,ăhútămáuăvƠăniêmăd chăcá,ănguyăhi mănh tălƠăgiaiăđo năcáăh ng,ăcáăgi ng.ăTỷă

l ănhi măcóăkhiălƠă100%,ăvìăv yătỷăl ătửăvongădoăb nhănƠyăcóăth ălênăt iă90%ă ă

m tăvƠiăloƠiăcáănuôi.ă ămi năBắcăth ngăphátătri năvƠoămùaăxuơn,ămùaăthuăvƠămùaă

đông,ă ămi năNamăphátătri năvƠoămùaăm a.ăB nhăsánăláăđ năch ă ậ

tácănhơnăgơyăb nhă kỦăsinhătrênădaăvƠămangăcáă ăgiaiăđo năcáăcon.ăNĕmă1978,ăsánăláăđ năch ă18ămócăgơyăb nhăch tăhƠngălo tăcáăchépăth tă ăHƠăN iă(BùiăQuangăT ,ă1999

Trongăđóăcáăgi ngăb ănhi mă songăch ă( đangălƠăv

đ ăđ căcácănhƠăchuyênă mônăvƠăng iănuôiă quanătơm.ă

cònăg iălƠăbƠoănangăkhiăkỦăsinhătrongămangăcá,ăchúngăt pătrungănhi uă ăg căvƠătrênăcácăt ămang,ălƠmăchoăt ămangăb ăbi năd ng,ăkhiănhi măv iăc ngăđ ăcaoălƠmămangăcáăs ngălênăgơyăra hi năt ngăkênhămang,ănắpămangăkhôngăđ yăkínăcácăphi nămangănhă h ngă đ nă quáă trìnhă hôă h pă c aă cáă lƠmă cáă khóă ch uă vƠă gi mă kh ă nĕngă sinhă

tr ngărõăr t,ăđặcăbi tălƠăgiaiăđo năcáăgi ng

Trongă ng, hépăth ngăb ănhi măATSLăgơyăb nhăđi năhìnhăb nhănhămangăc aăcáăchépăgơyănhi uăthi tăh iăchoăng iă ng,ănuôiăcáăgi ng.ăCáăgi ngă

th ngăb ănhi măbƠoănangăc aă v iăc ngăđ ăth pălƠmăcáăch măl n,ă

ch tăl ngăconăgi ngăkém.ăN uănhi măv iăc ngăđ caoăgơyăch tăr iărácăđ năhƠngă

lo tălƠmă nhăh ngăđ năkinhăt ăc aăng iănuôi.ă ăgiaiăđo nătr ngăthƠnhăkhiăcáănhi măATSLăcóănguyăc ătruy nălơyăchoăng iătiêuădùngăs năph m.ăHi nănayăvi căxửălỦăđƠnăcáănhi măb nhăđangăgặpănhi uăkhóăkhĕn,ăch aăcóăbi năphápăxửălỦăhữuă

hi uăđ iăv iăm măb nhănƠy,ădoă uătrùng đ căb oăv ătrongăv ăc aăbƠoănangădƠyă(Đ ăTh ăHoƠăvƠă 2004).ăCácălo iăthu c,ăhóaăch tăv iăn ngăđ ăthíchăh păđ ăxửălỦăm măb nhăđangăđ căcácănhƠăb nhăh căth yăs nănghiênăc u

T ngăquanăvềăcácăloƠi sánăláătruyềnălơyăquaăcá

Sánă láă ru tă nh ă baoă g m:

.ă Vòngă đ iă c aăsánăđưăđ cămôăt ăb iăNishigoriă1924.ăSánătr ngăthƠnhăkỦăsinhă ăru tăc aăng i,ăchó,ă mèo,ă chimă ĕnă cáầ(Yamaguti,ă 1958; Pearson,ă 1964;ă Cheng,ă 1974),ă sánă đẻă

tr ng,ătr ngătheoăphơnăraăngoƠiămôiătr ngăphátătri năthƠnhă uătrùngă

căĕnăph iătr ngăcóăch aă uătrùngăkhiăđó uătrùngăsinhătr ngăthƠnhă

tri năthƠnhă uătrùngă cóăđuôi, uătrùngăr iă căb iătựădoătìmăkỦăch ăm iălƠă

sinhăphátătri năthƠnhă uătrùngăm cóănangătrongăcácăt ăch că

c aăcáăkhiăđóăng iăvƠăđ ngăv tăĕnăth tăĕnăg i,ăĕnăcáăs ngăhoặcăcáăn uăch aăchínăcóă

ch aă uătrùngăchúngăs ăphátătri năthƠnhăsánătr ngăthƠnh

Sánăláăru tăđ căxácăđ nhălƠăloƠiănhi măv iătỷăl ăcaoă ăkhuăvựcăphíaăBắcă

nhi uă g pă t iă 6ă l nă soă v iă nhi mă sánă láă gană nh ă

Ng iănhi ánăláăru tănh ăđ căbáoăcáoă ăBa

C pă(Kuntză

(Africa,ă1938;ăAfricaăandăGarcia,ă1935).ă ăTháiăLanăng iănhi măsánă láă truy nă quaă cáă th ngă th yă ă vùngă Đôngă Bắcă vƠă phíaă Bắcă (Maningă

1998).ă Hìnhă d ngă vƠă kíchă th că

ru tănh ăvƠăsánăláăganănh ăr tăgi ngănhauănênăr tăkhóăphơnăbi tăbằngăph ngăphápăhìnhăthái,ăd ăch năđoánănh m.ăDoăv yăr tăc năm tăph ngăphápăkhácăh ătr ă

th yă ă4ăloƠiăthu căh ăcáăchép,ă uătrùngăsánăă đ cătìmăth yătrongă2ăloƠiă

.ăđưăđ căxácăđ nhă ăt nhăNamăĐ nhăậ Vi tăNamăc ătìmă

th yănhi mă ăng i,ăchó,ămèoăvƠăd ngă uătrùngăMetacercariaeăđ cătìmăth yătrênăcáă

Hi nă ch aă cóă phơnă lo iă nh nă d ngă sánă láă ru tă nh ă ă bằngă

ph ngă phápă sinhă h că phơnă tử.ă Ph ngă phápă phơnă lo iă hi nă t iă cácă loƠiă sánă láătruy nălơyăch ăy uăsửăd ngăph ngăphápătruy năth ngălƠănh năd ngăbằngăhìnhătháiăvƠă kíchă th c.ă Nh ngă cácă giaiă đo nă phátă tri nă (tr ng,ă uă trùngă

,ă sánă tr ngă thƠnh)ă lƠă khóă phơnă bi tă bằngă hìnhă tháiă giữaă cácă l

Genătyăth ăc aăđ ngăv tăđ căsửăd ngănh ăngu năcungăc păgenăđánhăd uăđ ă

nh năd ngăchoăsựăthayăđ iăv ăloƠiă(Feagin,ă2000;ăLeă

Nhi uăchuyênăgiaăqu căt ăv ăgiun,ăsánăđưăgi iătrìnhătự g năhoƠnăt tăgenătyăth ă16ă

2004).ă Genătyăth ă c aă cácăloƠiăsánăláăthôngăth ngăc năđ căcungăc păgenăđánhăd uăsoăsánhăphơnătíchăthayă

đ iăbênătrongăvƠăvùngăđặcăbi tăchoăch năđoán Hi năch aăcóăs ăli uăv ăgenătyăth

Nhìnăchungăng iăvƠăđ ngăv tănhi măsánăláăru tănh ăkhôngăgơyănguyăhi mă

nh ănhi măsánăláăganănh ătrừăkhiăng iănhi mănhi uăcóătri uăch ngănôn,ămửa,ăviêmă

ru tăvƠă aăch y.ă uătrùn c aăsánăláăru tă th ngănhi mă

t iămangăcá,ăkhiănhi mănhi uălƠmăchoăcáăb ăkênhămang,ăkhóăhôăh p,ăsinhătr ngă

ch m,ăkhiănhi măv iăc ngăđ ăcaoălƠmăch tăcá

ánă láă gană nh ă đưăđ că phátă hi nă ă Vi tă Nam.ă Sánă tr ngă thƠnhă th ngă kỦă sinhă ă gan,ă ngă m tă c aă ng iă vƠă

đ ngăv tăĕnăth t.ăCácălo iăsánănƠyăkhiăkỦăsinhă ăng iăvƠăđ ngăv tăgơyănguyă

hi măh năđ iăv iăcácăloƠiăsánăláăru tănh ănh ăgơyăungăth ăgană ăng i.ăSganănh ăloƠiă th ngăphơnăb ă ăkhuăvựcăphíaăBắcă(NamăĐ nh,ăNinhăBình ),ă cònă khuă vựcă mi nă Trung,ă Tơyă Nguyên,ă khuă vựcă phíaă Namă c aă Vi tă

,ă Tháiă Lană th ngă nhi mă loƠiă

D chăt ăh căcácăloƠiă uătrùngăsánăláătruyền

Vòng đời của sán lá truyền lây qua cá

r ngăthƠnhăth ngăkỦăsinhă gan,ăm tă(sánăláăganănh ă

ĕnăth t,ăth măchíă ăc ăgƠ,ăngan,ăv tăvƠăthúăhoangănh ăc y,ăcáo,ăchu t ăsánăđẻă

tr ngătheoăphơnăraăvƠoămôiătr ng n c,ătr ngăn ăthƠnhă uătrùngă ă

đơyă uătrùngătìmăđ nă căđ ăkỦăsinhăvƠăphátătri năthƠnhă tr ng,ăsinhă

s năvôătínhăthƠnhăc sauăđó r iă căb iătựădoătrongăn cătìmăđ năcáă đ ă kỦă sinhă trênă da,ă mắt,ă vơy,ă mang, c ă c aă cáă hìnhă thƠnhă uă trùngă

.ăVòngăđ iăc aăsánăláătruy nălơyăquaăcáăđ cătómă tắt,ămôăph ngă

l iătrongăH

Nguồn Dự án FẤBOZOPA

Đặc điểm một số ấu trùng sán lá ký sinh trên cá

.2.1 u trùng sán lá ruột nhỏ ảaplorchis pumilio, Loos 1896

uătrùngăsánăcóăhìnhăôvanădƠiăkho ngă168 188ăµm,ăr ngă145

2ăµm,ăcácăgaiăth tăvƠăgiácăbámămi ngăđ cănhìnăth yărõ,ăkhóă

nhìnăth yăgiácăbámăb ngăxongăcóăth ăth yăhaiăhƠngăgaiăth tăch aăkho ngă30

ăph năgiácăbámăb ng.ăTúiăbƠiăti tăcóăhìnhătrònăvƠăcóăch aăcácăh tănh ămƠuăt i.ăKhiătáchăv ăbƠoănangăth yă uătrùngăcóăhìnhăthuônădƠi,ă ngătiêuăhoáăm ăv ăph năsauăkéoă

măt iăph nătr căvƠăph năgiữaăc aăd chăhoƠn

.2.2 u trùng sán lá ruột nhỏ ảaplorchis taichui, Nishigori 1924

uătrùngăsánăcóăhìnhăôvanădƠiăkho ngă208 250ăµm,ăr ngă158

thƠnhăbƠoănangădƠyă2ăµm,ăcácăgaiăth tăvƠăgiácăbámămi ngăđ cănhìnăth yărõ,ăgiácăbámăb ngăc ngăcóăth ănhìnăth y.ăTúiăbƠiăti tăcóăhìnhătrònăvƠăcóăch aăcácăh tănh ămƠuăt i.ăKhiătáchăv ăbƠoănangăth yă cóăhìnhăthuônădƠi,ă ngătiêuăhoáăm ăv ăsauăkéoăch măt iăph năsauăc aăd chăhoƠnăvƠăph nătr căc aătúiăbƠiăti t.ăXungăquanhăgiácăbámăb ngăcóă13 15ăgaiăth tăsắpăx pănh ăn iăchu i

truy nălơyătrênăcáăchépătrongăn căth iăt iăThanhăTrìă HƠăN iăvƠăH ăV ăNamăĐ nh ăTácăgi ăchoăth yăcáăchépăcóănhi mă2ălo iă

ru tă ,ătrongăđóă lƠăchính.ăTácăgi ătheoăvƠăchoăth yăcáăc ngămùaăxuơnăhèă ăh ăn căth iăV ăXuyênăNamăĐ nhănhi mă

caoă h nătrongă mùaă đôngă (16,7ăvƠă 5%)ă v iă c ngă đ ă nhi mă (5,3ă vƠă 1,6ă uătrùng/conăcá).ă ăđơyătácăgi ătheoădõiăcáăcóăkíchăcỡăkhácănhauă(cáătrongămùaăđôngăcóăcỡănh ăkho ngă105 ơnăhèăcỡă700g/con).ăăTheoăbáoăcáoăc aă

Ph măCửăThi năvƠăc ngăsựănĕmă2009ăđưănghiênăc uă14ăloƠiăcáăgi ngăn căng tă(cáătra,ăcáătrêălai,ăcáărôăđ ng,ăcáăchép,ăcáăh ng,ăcáămèăvinh,ăcáătrắmăc ,ărôăphi )ăđ căngă nuôiă trongă aoă đ tă ă vùngă Đ choă th yă tỷă l ă nhi m truy nă lơyăetacecariaădaoăđ ngătừă1,2 29,7%,ătỷăl ăcáănhi mă uătrùngătrongămùaăm aăcaoăh nă

tỷăl ănhi m caoănh tăbắtăgặpătrênăcáărôăđ ngă(29,7%)ăv iăc ngăđ ănhi mălênăt iă430 uătrùng/100găcá.ăĐ iăv iăcáăc tỷăl ănhi m

m aălƠă17,1%,ătrongămùaă khôă lƠă 4,9%ăv iă c ngă đ ă nhi m trungăbìnhăt ngă ngătrongă2ămùaălƠă12,6ăvƠă0,2ătrùng/100găcá.ă ăđơyătácăgi ăch ătìmăth yă ru tănh ă

ăc ă2ămùa ch ăth yătrongămùaăm a),ăxongăkhôngăbắtăgặpă

Tr năTh ăKimăChiăvƠăc ngăsựănĕmă2008ăv ăk tăqu ănghiênăc uăv ătỷăl ăvƠăc ngăđ ănhi m truy nălơyăquaăcáătừăthángă5ăđ năthángă8ănĕmă2005ăt iă41ăaoănuôiăcáă

n căng tăth ngăph măvƠă12ăaoă ngăgi ngăt iăNgh ăAnăv iăt ngăs ă716ăm uăcáăchoăth yătỷăl ănhi m truy nălơyănóiăchungălênăt iă44,7%.ăTrongăđóătỷăl ănhi m

truy nălơyă ăcáăchépălƠă46,7%ăvƠănhi măch ăđ oălƠăsánăláăru tănh ă

T ngăquanăvềăgenă ăđộngăv tăvƠă ăsánălá

Trongăm tăt ăbƠoăc aăc ăth ăđ ngăv tăluônăt năt iă2ăh ăgen:ăh ăgenănhơnăt ăbƠoăvƠăh ăgenătyăth ,ăhaiăh ăgenănƠyăh atăđ ngăcóătínhăch tăvừaăđ căl păvừaăt ngătácăvƠăh ăgenătyăth ăch uă nhăh ngăđi uăhòa c aăh ăgenănhơnăt ăbƠo.ăH ăgenănhơnă

t ăbƠoăcóăh ăs ăđ tăbi năth păh năh ăgenătyăth ăB tăk ăsựăthayăđ iănƠoăc aăcácăgenă

c ngăcóăth ăd năđ năsựăbi năđ iăh ăgenăcóătínhăch tăđặcătr ngăc aăloƠi.ăH ăgenănhơnăchi uăh ngăb oăt năr tăcaoăvƠăcóăgiáătr ătrongăgiámăđ nh.ăTrongănhơnăt ăbƠoăcóăm tă

nhómăgenăquanătr ngălƠă5,8S;ă18S;ă28SăvƠăvùngănucleotideăn iăgiữaăcácăgenăđóălƠă

(Internalătranscribedăspacer)ăđ cădùngătrongăphơnătíchăphơnălo iă

Nguồn

28S)ăvƠăđiểBD2R)ănhơnăđo

lƠăm tăloƠiăsánăláăru tănh ăđ ăhoƠnăthƠnhăvòngăđ iăchúngăph iă

tr iăquaănhi uăloƠiăv tăch ăph căt pă(v tăch ăchính,ăv tăch ătrungăgian)ănênăth ngăítă

đ că quanătơmă (k ă c ă yă t ,ă thúă y,ă ng ă y).ă Doă kíchă th că r tă nh ,ă hìnhă d ngă c aă

tr ng,ă uătrùngă( )ăvƠăk ăc ăd ngătr ngăthƠnhăr tăgi ngăv iăhìnhăd ngăc aăm tăs ăloƠiăsánăláăkhácănênăr tăd ăch năđoánănh mă(Tesan

1991).ăNghiênăc uă ngăd ngăsinhăh căphơnătửăđ iăv iăcácăb nhăkỦăsinhătrùngătruy nălơyănhằmăkhắcăph cănhữngăt năt iăc aăcácăph ngăphápănghiênăc uăc ătruy nălƠă

h ngăm iăđ căquanătơmătrongănhi uănĕmăquaă ăn căta.ăMặcădùăcóănhi uănghiênă

c uăsinhăh căphơnătửătrongăgiámăđ nhăphơnălo iăph ăh ăvƠăd chăt ăh căphơnătửăm tă

s ăsánălá,ăsánădơyă ăVi tăNam,ănh ngăđ iăv iă choăđ nănay,ăr tăítănghiênă

c uăđ ăc păđ n.ăSánăláăru tănh ăkhôngăgơyăb nhănguyăhi măđ iăv iăng i,ăgiaăsúc,ăcáă (trừă )ă nh ă sánă láă gană nh ,ă nh ngă hìnhă thái,ă kíchă th căcácă giaiă

đo năphátătri năc aăchúngăr tăd ăch năđoánănh mă(Báoăc oăt ngăk tăphaă1ădựăánă

FIBOZOPAă =ă Fishborneă Zoonotică Parasites:ă dựă ánăkỦă sinhă trùngă truy nă lơyă giữaă

đ ngăv tăth yăsinh,ăđ ngăv tătrênăc năk c ăng i).ăĐ iăv iăsánăláăganănh ăhi năt iănhómă nghiênă c uă trựcă thu că Vi nă Côngă ngh ă sinhă h c,ă đ ngă đ uă lƠă PGS.TSă LêăThanhăHoƠăđưăgi iătrìnhătự g nănh ătoƠnăb ăgenăc aăcácăloƠiănƠyătrongăđóăcóăc ă

đo năgenăITS2 ăĐ iăv iă uătrùngăsánăláăru tănh ă

giaiăđo năkỦăsinhătrênăcá,ăchúngăth ngăkỦăsinhătrênămangăcáăvƠăcóăhìnhătháiăđặcă

tr ngăr tăd ănh năd ngănênăkhôngăc năch năđoánăphơnăbi tăbằngăph ngăphápăsinhă

h căphơnătử.ă

Doăv yăvi căxácăđ nh,ăth măđ nhăloƠiăvƠăphơnăbi tăcácăgiai đo năphátătri nă

c aăsánăláăru tănh ă lƠăc năthi t

T ngăquanăvềănghiênăc uă uătrùngă ăcáătrênăth ăgi iăvƠăVi tăNamĐặc điểm sinh học chu kỳ phát triển

Vị trí phân loại sán lá ruột nhỏ loài C

uă trùngă sánă láă songă ch ă

th că0,16ă 0,178mm.ăGiácămi ngăl năh năgiácăb ng,ăkíchăth că0,039ăxă0,05mm;ăcóă32ăgaiăl năx păsoăleăchungăquanhăgiácămi ng,ăx

hi uădƠiăgaiă0,014ă ăGiácăb ngăcóăkíchăth că0,021ă

Túiăsinhăd căphíaătr căgiácăb ng,ăgonotyăkhôngăđ căng yătrang,ăcóăm t đôiătinhăhoƠn,ătuy năbƠiăti tăcóăhìnhăchữăXăhoặcăHă(HƠăKỦ,ăBùiăQuangăT ,ă2007).ăăă

D iăđơy lƠăm tăs ăhìnhă nhăc aă uătrùngăsánăláăsongăch ă

Nguồn: Bùi Quang Tề, 2001

bƠoănangăc aă uătrùng;ăB bƠoănangăc aă uătrùngătrênămangăcá;ăC

mi ngăc aă uătChu kì phát triển:

lƠăloƠiăsánăláăsongăch ,ăkỦăsinhătrênăcácăloƠiăđ ngăv tăcóă

x ngăs ng,ăđ ăhoƠnăthƠnhăvòngăđ iăc aămìnhăchúngăph iătr iăquaăcácăkỦăch ătrungăgian.ăM iălo iăkỦăch ălƠăm tăgiaiăđo năbi năthái.ăCácănghiênăc uăchoăth yă

tr ngă thƠnhă đưă phátă hi nă ă trongă ru tă cácă lo iăchimă ĕnă cá,ă ămèo,ă chó,ă chu t,ă th ,ă l n,ă gƠă vƠă ă c ă ng i.ă LoƠiă sánă nƠyă th ngă kỦă sinhă ă

ng i,ă đ iă v iă m tă s ă n că cóă t pă quánă ĕnă g iă cáă nh ă Mexico,ă HƠnă Qu c,ăTrungă Qu că vƠă nă Đ ă ă tr ngă thƠnhă kỦă sinhă trongă d ă dƠy,ă

ru tăc aăđ ngăv tăcóăx ngăs ng.ăSánătr ngăthƠnhăđẻătr ng,ătr ngăr tănh ăhìnhă

b uă d că theoă phơnă c aă v tă ch ă cu iă cùngă vƠoă môiă tr ngă n c.ă Trongă môiă

tr ngăn c,ătr ngăn ăraă uătrùngă gặpăv tăch ătrungăgianăth ănh tălƠă nhuy nă th ă că ,ă ngoƠiă raă c ngă cóă m tă s ă loƠiă căkhácă lƠmă kỦă ch ă choă nó.ă Nh ă cóă tiêmă maoă vƠă c ă quană khoană l ă uă trùngă

đ căth ngăv ă căchuiăvƠoăxoangăhôăh p,ăđ năxoangăc ăth ăc aă că

r iă bi nă đ iă thƠnhă ,ă quaă giaiă đo nă uă trùngă

lƠă uătrùngăcóăđuôiădiăchuy năđ năc ăquanătiêuăhoáăc aă c,ăchúngăr iă

că raă môiă tr ngă ngoƠi,ă trungă bìnhă cóă 1600ă /ngƠyă r iă că raă ngoƠi.ă

r iăc ăth ă căvƠoăn căs ngătựădo,ăn uăgặpăv tă

ch ătrungăgianăth ăhaiălƠăcá,ăxơmănh păvƠoăda,ănh ăcóăđuôiănh nănóăd ădƠngăchuiă quaă l pă bi uă bìă vƠoă máu.ă Quáă trìnhă phátă tri nă c aă uă trùngă bi nă thƠnhă

,ăđơyălƠăgiaiăđo nă uătrùngăcu iăcùng,ăchúngăkỦăsinhătrênăcácăt ă

thƠnhăbƠoănangă ătrênăt ămang.ăChínhăvìăv yăchúngăcóăth ălƠmăc nătr ăsựăhôă

h p,ălƠmăchoăcáăg y,ăy uăgi măs căđ ăkhángăvƠăt oăđi uăki năchoăcácătácănhơnăkhácă xơmă nh p.ă Nh ă quană h ă giữaă conă m iă vƠă cácă lo iă đ ngă v tă ĕnă cáă nh ăchim,ăcácălo iăgiaăsúc,ăgiaăc mănuôiătrongăgiaăđìnhăk ăc ăng iăĕnăg iăcá,ăĕnăcáă

n uăch aăchínăcóămangă uătrùngănƠyăĕnăvƠo,ăt iătáătrƠng,ăd iătácăđ ngăc aăd chătiêuăhoá,ăv ăbƠoănangăb ăphơnăgi i,ăgi iăphóngăsánănon vƠăphátătri năthƠnhăsánă

tr ngăthƠnh.ă c nă5ăngƠyăđ ăphátătri năthƠnhăsánătr ngăthƠnhătrongăc ăth ăkỦăch ă(Farstery,ă1986)

nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam về C.2.1 Tình hình nghiên cứu sán lá song chủ formosanus) trên thế giới

Nishigoriă nghiênă c uă v ă hìnhă tháiă ngoƠiă c aă ,ă ôngă đưă sửă

d ngăkínhăv ăđi nătửăđ ăv ăl iăhìnhăd ngăc aă ăSrisawangwongăđưălƠmă l iă nhữngă thíă nghi mă c aă Nishigori,ă ôngă choă rằngă b ă ngoƠiă c aă

vƠă sánă tr ngă thƠnhă lƠă hoƠnă toƠnă gi ngănhau.ă Giữaă nhữngă nĕmă1992,ă ăTrungăQu căđưăcóăm tăcu căđi uătraăxétănghi măsựălơyănhi măsánă

sangăng iătrênăph măviătoƠnăqu c,ăYuănĕmă1994ăđưăkhẳngăđ nhă

c ngăchoărằngăt iăHƠnăQu căvƠăPhilippineăconăng iănhi măsánă

ch ăy uăthôngăquaăcácăkỦăch ătrungăgianălƠăcácăloƠiăcáăn căng t,ăcácăloƠiă ch,ăchu t,ămèo,ăchó,ăgƠ,ăv tă(AndrewăMitchell,ă2005)

Laboratorioăgi i thi uăvƠăc nhăbáoăv ăsựănhi mă trênăcáănuôiă ăMexico.ăỌngăchoăbi tăloƠiăsánăláăsongăch ăcóăkỦăch ăđ uătiênălƠă că

Từănĕmă1979ăđ nănĕmă1985ăkhiăng iătaănh păcáăChépătừăTrungăQu căsangăđưăphátă

hi năcóănhi mă rênăcáăh ng,ăk tăqu ălƠăt tăc ăcácăloƠiăcáăkhácă

ăm tătrangătr iăt iăMexicoăđưăb ănhi mă ăTừăth iăđi măđó,ăsánăláăsongăch ă đưănhanhăchóngăphátătri năkhắpăđ tăn căMexicoăvƠălanăraă

c ănhữngăvùngălơnăc nănh ăĐ iăTơyăD ng,ăTháiăBìnhăD ng.ăT iăMexicoăkỦăch ă

ch ăy uă ămangăc aăcá.ăLaborotorioăđưăphátăhi nă uătrùngănƠyă ă39ăloƠiăcáăthu căh ă

Mugilidaeă vƠă Poecilidaeă ă 11ă bangă c aă Mexicoă (Colima,ă Guanajuato,ă Hidalgo,ăJalisco,ă ầ).ă C ngă t iă đơy,ă ôngă đưă nghiênă c uă vƠă phátă hi nă loƠiă Di că

lƠăkỦăch ăcu iăcùngăc aăsánăláăsongăch ă

b ăk tăqu ănghiênăc uăngƠyă5/4/1999,ăt iăMexicoăng iătaănh năth yăc năthi tăph iănghiênă c uăsơuă thêmă từngă khíaă c nhăcóă liênă quanăđ nă nh ă vòngă

đ i,ăsựălanătruy năb nh,ăm iăquanăh ăv iăcácăkỦăch ăvƠă nhăh ngăc aăđi uăki nă

th iă ti tă lƠă r tă c n thi t.ă Bênă c nhă đóă c ngă nênă nghiênă c uă v ă kỦă ch ă

vƠăc mănhi mă uătrùngă trênăchu t,ămèo,ăchó,ăth ăT iăMexicoăđưăti năhƠnhănhữngănghiênăc uăv ămôăb nhăh căđ ăkhẳngăđ nhăsựătácăđ ngă

c aăsánăláă đ năcácăloƠiăcáăkhácă nhauăvƠăcácăgiaiăđo năphátătri năkhácănhauăc aăcá.ăTừăđóătìmăbi năphápăngĕnăchặnăvƠăki măsoátăb nhănƠyătrongănuôiătr ngăthuỷăs nă(Laboratorio,ă1999)

Arkansas,ăHoaăKỳ;ăAndrewăGoodwinătừă uôiătr ngăthuỷăs năvƠă gh ă

Tr ngăđ iăh căArkansasă bangăPineăBluff,ăHoaăKỳ;ă từă

s năxu tăcá,ăTaxas,ăHoaăKỳ đưănghiênăc uăvƠăkhẳngăđ nhăloƠiă

m tăloƠiăsánăláăsongăch ăngo iălaiăđ căđ aăvƠoăHoaăKỳăbằngăconăđ ngănh pă

kh uăcácăloƠiăcáăkhácăvƠăđưănhi măvƠoăcácăloƠiăcáătựănhiênă ăTaxas.ăQuaănhi uănghiênă c u,ă b nă tácă gi ă đưă xácă đ nhă cácă loƠiă cáă n că mă nh ă

d ă

dƠngă nhi mă vƠă xácă đ nhă v ă tríă c aă uă trùngă ch ă y uă trênă cácă t ămangă c aă cá.ă Nghiênă c uă đ că công b ă ngƠyă 22/1/2001ă t iă Hoaă Kỳă (Andrewă

TheoăFarstery,ă uătrùngă kỦăsinhătrênămangăcá,ăch ăy uă ăph nă

s năláămangăsauăđóălanăd năraăkhắpăt ămang.ăChúngăsinhăsôiănhi u,ăk tăqu ălƠăpháăhuỷăc uătrúc,ăch cănĕngămangăcá,ălƠm choăsựăhôăh păc aăcáădi năraăch măch p,ăcáă

ch tăkhiăkhôngăhôăh păđ c.ăĐ ngăth iăôngăc ngăchoăbi tăthêmăkh ănĕngănhi mă uă

T iă h iă ngh ă nuôiă tr ngă thuỷă s nă toƠnă th ă gi iă t ă ch că t iă Mỹă nĕmă 2005,ăAndrewăMitchellăcóăbƠiăphátăbi u:ăATSLăru tănh ă lƠăm tăhi măh aăchoăngh ănuôiătr ngăthuỷăs năvƠăcácălo iăcáătựănhiên.ă lƠăm tăloƠiăsánăláă songă ch ă kỦă sinhă ch ă y uă trênă mangă c aă nhi uă loƠiă cáă n că ng t,ă đặcă bi tă lƠchúngăphátătri nă ăxungăquanhăs năc aăláămang,ăbƠoănangăc aăsánăx păthƠnhătừngăchu iăsátănhau,ăpháăhuỷăcungămang.ăĐóălƠănguyênănhơnăgi mănĕngăsu tăcáăh ng,ăcáăgi ngăcácăloƠiăcáăthu căh ă t iătrungătơmăs năxu tă

gi ngăcáănhi t đ iăđ uănhữngănĕmă1980.ăNĕmă1997,ăt iăMỹăcácănhƠăkhoaăh că cătínhăhƠngănĕmăthi tăh iădoă gơyăraăđ nă3,5ătri uăUSD.ăThángă12ănĕmă

đ cătìmăth yătrênăcácăloƠiăcáătựănhiênăt iăm tăh ănh ă ăPasco,ăFlorida.ă Nĕmă 1990,ă chúngă đ c tìmă th yă trênă cácă loƠiă cáă tựă nhiênă ă sôngă SanăAntonioăg năv năbáchăthúăSanăAntonio.ăThángă12ănĕmă1996,ă

đ că tìmă th yă trênă mangă c aă cácă loƠiă cáă tựă nhiênă ă m tă thácă n că ch yă từă sôngăCormal,ăTaxas.ăC ngăt iăđơyăhaiănĕmăsauăng iătaătìmăth yă15ăloƠiăcáăb ănhi mă

.ăNghiênăc uăchoăth yăkhiăb ănhi mă nĕngăsu tăcáă

gi măr tănhanh.ăNhữngănghiênăc uăsauănƠyăc ngătìmăth yăbƠoănangăsánăkỦăsinhăch ă

y uă ămangăt iănhữngăvùngălơnăc nădòngăsôngăSanăMarcos.ăM tăvƠiănghiênăc uăti pă

Texasă nh ă Sană Felipeă Creek,ă Vală Verde,ă Reeves,ă Phantom,ă Jeffă Davis.ă Mùaă xuơnănĕmă2003,ăsánăláăru tănh ă đ cătìmăth yă ăloƠiăDi căxanhă

vƠăm tăs ăloƠiăchimăn căs ngă ăsu iăn că măGoshen,ăUtahy,ăn căMỹăvƠă

cácăloƠiăchimănƠyăc ngăđ căbi tăđ nănh ălƠăkỦăch ăcu iăcùng.ăV tăch ătrungăgianăth ăhaiălƠăm tăloƠiă căngo iălaiă đưăđ cătìmăth yă ă15ăbangăphíaăNamăvƠă

l yă m uă cáă vƠă că t iă dòngă sôngă nƠyă vƠă ti nă hƠnhă phơnă tíchă t iă

Tr ngăĐ iăh căBrigham.ăT iăđơyăcácănhƠăkhoaăh căđưătìmăth yăm tăl ngăl nă

sinhătrongă căvƠămangăcá.ă nƠyăđưăgơyăthi tăh iăr tă

l năđ nănĕngăsu tăcáăh ng,ăcáăgi ngă(MellisaăHarvey,ă2000)

.2.2 Tình hình nghiên cứu sán lá song chủ C formosanus ở Việt Nam

ăn cătaănhữngănghiênăc uăv ăloƠiănƠyăcònăít,ăch ăm iădừngăl iă ăm căđ ăphơnălo i,ăđi uătraăvùngăphơnăb ,ăđặcăđi măhìnhăthái,ăđặcăđi măsinhăh c,ăđánhăgiáă

m că đ ă nhi m.ă Trongă nghiênă c uă c aă Bùiă Quangă T ă choă th yă sánă láă songă ch ă

lƠălo iă truy nălơy,ăsánătr ngăthƠnhăkỦăsinhătrongăru tăc aăng iă(doăĕnăg iăcá),ăchó,ămèo,ăgiaăc m ĕnăcáăs ngăvƠăcácălo iăchimăĕnăcá,ăsánătr ngăthƠnhăđẻă tr ng,ă tr ngă theoă phơnă raă ngoƠiă môiă tr ngă gặpă kỦă ch ă trungă giană 1ă lƠă c

,ăsauăđóă uătrùngăr iă căxơmănh păvƠoăkỦăch ătrungăgiană2ălƠăcá.ă ăcáă songăch ăkỦăsinhăch ăy uă ămang.ăS ăl ngăcácăloƠiăcáănhi mă

songă ch ă kháă đaă d ng,ă h uă h tă lƠă cácă loƠiă cáă n că ng t,ă ph ă bi nă lƠă cáă c

èă trắngă Vi tă Namă

H iă D ng,ă H ngă Yên,ă Tháiă Nguyên,ă Bắcă C n,ă Đ ngă Bằngă sôngă Cửuă Long.ăTheoăBùiăQuangăT ăđi uătraăkỦăsinhătrùngătrênăcáărô rigalăchoăth yătỷăl ănhi m lênăt i 22,88%ă(HƠăKỦăvƠăBùiăQuangăT ,ă2007).ăNgoƠiăra,ăđ iăv iăcáătựănhiên,ă h uă nh ă b ă nhi mă cácă lo iă ,ă trongă đóă songă ch ă v iă tỷă l ănhi m r tăcao,ăcóăth ălênăt iă100%ă(KimăVanăVană

Tr nă Th ă HƠă nghiênă c uă ă nhómă cáă hépă nă Đ ă (

giaiă đo nă cáă conă nuôiă t iăĐìnhă B ngă (Bắcă Ninh),ăĐôngăAnhă(HƠăN i)ăvƠăbi năphápăphòngătr ăm tăs ăb nhădoăchúngăgơyăra,ăquaăđóăchoă bi tă ă tỷă l ă nhi m lƠă 2,70%,ă c ngă đ ă nhi mă ítă nh tă lƠă 1ă bƠoă

h tălƠă17ăbƠoănang/lamen.ă ăcáăm tỷăl ănhi m

c ngăđ ănhi m ítănh tălƠă1ăbƠoănang/lamenăvƠăcaoănh tălƠă27ăbƠoănang/lamen.ăuătrùngă ch ăy uăkỦăsinhă ămangăcáăgi ngă(Tr năTh ăHƠ,ă1999)

Nghiênăc uăsơuăv ăloƠiănƠyăc aăBùiăQuangăT ătrênăcáăn căng tăđưănh năxétă

h ă gơyăb nhăthi tăh iăđángăk ăchoăcáăgi ngănh ăcáătrắmă

t ăcáăh n rắmăc ăđ aătừăTr măthuỷăs năH ăNúiăC c,ăTháiăNguyênăchoăraăl ngă ăngoƠiă h ,ă sauă 3ă ngƠyă ch tă hƠngă lo t,ă nguyênă nhơnă chínhă lƠă cáă b ă nhi mă

ămangă100%,ăbƠoănangăkỦăsinhădƠyăđặcătrênăcungămang.ăB nhăongăch ăth ngăxu tăhi nă ăcácăaoănuôiăcóăbónăphơnăhữuăc ăvƠăt yăđáyăaoăkhôngăt tă(BùiăQuangăT ,ă1998)

ngănhữngănĕmăg năđơyăt ăl ăvƠăc ngăđ ăcáănhi mălo iă uătrùngănƠyătrongăcácăaoăh ănuôiăMi năBắcăr tăcao,ălƠmăgi măch tăl ngăđƠnăcáănuôi,ăđặcăbi tălƠăcáăchépă ăgiaiăđo năcáăgi ng.ăĐưăcóănhi uănghiênăc uăv ă songăch ,ăsongăph măviănghiênăc uăcònăch aăr ng,ăh uăh tăt pătrungăvƠoănghiênăc uătỷăl ănhi m ăcácăđ aă

ph ngă(Nguy năTh ăHƠ,ă2007).ăTrongăkhiăsựă nhăh ngăc aă songăch ălênăsinhătr ngăvƠăphátătri năc aăcáălƠăr tăl năvƠănhuăc uăc aăng iănuôiălƠătìmăra h ngăxửălỦăhi uăqu ăv năch aăđ cănghiênăc u

Phòngăb nhăt ngăh pădoă uătrùngăsánăláătrênăcáănuôi

Ngăn chặn sự xâm nhập và kìm hãm sự phát triển ấu trùng sán lá trong

hệ thống nuôi

ỄuătrùngăsánăláălƠănhơnăt ăquy tăđ nhăgơyăb nhăkênhămangăchoăcáăchépătrongă

h ăth ngănuôiătr ngăth yăs n.ăN uăkhôngăcóă uătrùngăsánăthìăs ăkhôngăcóăb nhăkênhămangădoă uătrùngăsánăvƠăn uăcóă uătrùngăsánăláănh ngăkhôngăđ ăs ăl ngăkhôngăth ă

hi năb nh.ăCóăm tăs ăbi năphápăngĕnăchặnăvƠăkìmăhưmăsựăphátătri năc aă uătrùngăsánăláătrongăh ăth ngănuôiătr ngăth yăs

.1.1 Ngăn chặn sự xâm nhập của u trùng sán lá vào hệ thống nuôi

uătrùngăsánăláăcóăth ăxơmănh păvƠoăh ăth ngănuôiăbằngănhi uăconăđ ngăkhácănhau:ăcóăth ătruy nătừăcáăchépăb ămẹăsangăcáăcon,ăcóăth ăxơmănh păvƠoăcáăchépăthôngăquaăth căĕnăcóănhi mă u trùngă ăgiaiăđo năcercariaeă(cáăchépăĕnă căcóănhi mă uătrùngăsánălá),ăc ngăcóăth ăcóăngayătrongăh ăth ngă ng,ănuôi,ăhoặcăxơmă

nh păvƠoăh ăth ngănuôiăthôngăquaăngu năn c,ăhoặcădoăcácăsinhăv tăkhácăđ aăvƠoă

h ăth ngănuôi (Đ ăTh ăHoƠăvƠăcs.,ă2004)

Đ ăngĕnăchặnă uătrùngăsánăxơmănh păvƠoăcáăchépăkhiă ng,ănuôiăchúngătaă

c năti năhƠnhăcácăbi năpháp:ă

XửălỦăngu năn cătr căkhiăđ aăvƠoă ng,ănuôi.ăNgu năn cădùngătrongăng,ă nuôiă cáă chépă th ngă ch aă nhi uă lo iă uă trùngă sánă láă truy nă lơy.ă Doă v y,ă

r căkhiădùngăchoăaoănuôi,ăc năxửălỦăngu năn căđ ătiêuădi tă uătrùngăsánălá.ăCóănhi uăbi năphápăxửălỦăngu năn căkhácănhauănh : bi n phápăc ,ălỦ,ăhoáăhayăsinhă

h c.ăTuỳătìnhăhìnhăc ăth ămƠăápăd ngăm tătrongăcácăbi năphápăhoặcăk tăh pă2ăhayănhi uăbi năphápăchoăphùăh păv iăthựcăti năho tăđ ngănuôiătr ngăthuỷăs n (Nguy năĐìnhăTrung,ă2005)

Sửăd ngăđƠnăgi ngăkhôngăb ăb nhădoă uătrùngăsánălá.ăCáăchépăb ăb nhăkênhămangănhi mă uătrùngăsánăláăkhiăphátăhi năkhôngăđ căphatătánă ng,ănuôi.ă

Sửăd ngăth căĕnăkhôngămangăm măb nh:ăCácălo iăth căĕnătrongănuôiăcáăđ uăcóăth ălƠăconăđ ngăđ aăcácătácănhơnăgơyăb nhăvƠoătrongăh ăth ngănuôiăvƠăquaăconă

đ ngătiêuăhóaăđ ăxơmănh păvƠoăc ăth ăc aăcá.ăDoăv yăc năápăd ngăcácăbi năphápăkỹăthu tăkhácănhauăđ ăngĕnăchặnăconăđ ngăxơmănh pănƠy:

gănênădùngăth căĕnăt iătrongănuôiăth yăs năthơmăcanh,ăvìăth căĕnă

t iă(nh ăcáăt p,ătômăcuaăcòngănh )ăcóăch tăl ngăkém,ăvìălo iăth căĕnănƠyăcóăth ă

b ănhi mănhi uălo iătácănhơnăgơyăb nhăkhácănhau,ăđặcăbi tăkhiăcácăth căĕnăt iă

đ căb oăqu năkhôngăt t, iăraălo iăth căĕnănƠyăcònăgơyăôănhi mămôiătr ngănghiêmătr ng.ă

Ngĕnăchặnăsựăxơmănh păvƠătiêuădi tăcácăsinhăv tălƠăkỦăch ătrungăgian,ălƠăcácăsinhăv tămangă uătrùngăsánălá:ăNh ăcácăsinhăv tămangăm măb nhăvƠăcácăsinhăv tălƠăkỦăch ătrùngăgian,ămƠă uătrùngăsánăláăcóăc ăh iăxơmănh păvƠoăh ăth ngănuôiăvƠănhi măvƠoăc ăth ăcá.ăDoăv y,ăngĕnăchặnăvƠătiêuădi tăcácăsinhăv tănƠyăcóăỦănghƿaăphòngăb nhăr tăhi uăqu :ăDùngăvôiăhayăthu cădi tăđ chăh iăđ ătiêuădi tăcácăsinhăv tălƠăkỦăch ătrungăgian,ăhayălƠăsinhăv tămangăm măb nhăc aăcácăcácătácănhơnăgơyăb nhăăcá:ăDùngăNeguvon,ăsulphátăđ ngă(CuSO )ăđ ătiêuădi tă căcóătrongăaoă ng,ănuôiăcá,ăđ ăphòngăb nhăkênhămangădoă uătrùngăsánălá;ăXuaăđu iăcácăloƠiăchimăĕnăcáăxu tă

hi nă ăkhuăvựcănuôi,ăvìăchúngăcóăth ămangăm măb nhătừăcácă d chăxơmănh păvƠoăvùngănuôiăm i,ăhoặcăth iătr ngăsán;ăKhôngădùngăphơnăchu ngăt iătrựcăti păchoăaoănuôiăcá.ăCácălo iăphơnăchu ngăc năđ că ăv iăvôiăb tă10%ăchoăhoai,ătr căkhiădùngă

đ ăt oămƠuăn căthíchăh păchoăaoănuôi (BùiăQuangăT ,ă2001)

Tiêuă di tă cácă tácă nhơnă gơyă b nhă cóă sẵnă ă trongă aoă nuôi:ă Ngayă trongă ao,ă

ru ngănuôiăcáăv năcóăth ăt năt iănhi uălo iătácănhơnăgơyăb nhăkhácănhau,ăđặcăbi tăcácăao,ăru ngănƠyăvừaăk tăthúcăm tăv ănuôi.ăDoăv y,ăt yăd năao,ăru ngătr căm iăv ănuôiălƠănhữngăthaoătácăkỹăthu t quanătr ng,ăkhôngăph iăch ăđ ătiêuădi tăh tănhữngătácănhơnăgơyăb nh,ămƠăcònăcóăỦănghƿaătrongăvi căt oăraăm tămôiătr ngăthíchăh păvƠă nă

đ nh (BùiăQuangăT ,ă2001)

Rútăc nă n că lƠă thaoă tácă đ uă tiênă khiă t yă d n,ă cóă th ă đƠoă th iă raă kh iă ao,ă

ru ngăm tăl ngătácănhơnăgơyăb nh,ăđặcăbi tăv iănhữngăaoămƠăđ tăs năxu tătr că

ph iăthuăho chăs mădoăb nhăthìătr căkhiătháoăc năn căc nădùngăthu căsátătrùngă

n ngăđ ăcaoăđ ătiêuădi tătácănhơnăgơyăb nh

Ph iănắngăđáyăaoătrongă1 2ătu nălƠăthaoătácăkỹăthu tăcóăỦănghƿaătrongăvi cătiêuădi tătácănhơnăgơyăb nhăt năt iătrongăl păbùnăđáyăbằngănhi tăđ ,ăđ ăkhôăvƠăbằngătácăd ngădi tătrùngăc aătiaătửăngo iătrongăánhăsángămặtătr i.ăCóăm tăs ătácănhơnăgơyă

b nhăth ngăt năt iăd iăđáyăaoăm tăth iăgianădƠi,ăcóăkh ănĕngăch uăđựngăkháăcao

v iăthu căsátătrùngănh ngăl iăr tăkémăd iăánhăsángămặtătr i,ănênăph iănắngăđáyăaoă

r tăcóăhi uăqu ăđ ăgi măm căđ ănhi măc aătácănhơnănƠy.ăTuyăv y,ăc năl uăỦărằng,ănhữngăaoăcóăpHăti mănĕngăth păn uăph iănắng,ăsauăkhiăchoăn căvƠoăaoăs ăx yăraă

hi năt ngăxì phèn.ăDoăđó,ăv iăcácăaoălo iănƠyăc năt yăd nătheoăph ngăphápă t

năĐìnhăTrung,ă2005)

Vétăs chăch tăth iăc aăđ tăs năxu tătr căđ ăl iălƠăthaoătácăkỹăthu tăcóăỦănghƿaătrongăvi căgi măcácăch tăth iăhữuăc ătrongăaoănuôiăvƠăl aiăb ăcácătácănhơnăgơyăb nh.ăThaoătácănƠyăc năthựcăhi nănghiêmătúcăvƠăcácăch tăth iăph iămangăđiăxaăkhuăvựcănuôiăhayăđ aăvƠoăm tăkhuăvựcăriêngăchoăcácăxửălỦăti pătheo.ăV iăcácăaoăđưănuôiănhi uăđ t,ăcácăch tălắngăt ăcóăth ăth măl uăvƠoăcácăl păđ tătrênăc aăđáy,ădoăv yăc ngă

r tăc n cƠyăs iăđáyăaoăchoăcácăkhíăđ căthoátăra,ăgi mănguyăc ăgơyăraăcácăb nhăvôăsinhădoăđ căt ăvƠălƠmăt iăx păđáyăaoăđ ăthu năl iăchoăvi căgơyămƠuăn c,ăt oăc ăs ă

th căĕnătựănhiênăchoăaoănuôi ,ă2001

NgoƠiăra,ăcóăth ădùngăvôiăCaOăhayăCa(OH) đ ăsátătrùng,ădi tăt

caoăpH.ăCácălo iăvôiănƠyăcóătácăd ngădi tătrùngăcaoăv iănhi uălo iătácănhơnăkhácănhau.ăăN uăv ănuôiătr c,ăcáănuôiăđưăb ăb nh,ăc ngăc nădùngăthu căsátătrùngăđ ătiêuă

di tă h tă nhữngă tácă nhơnă cònă l iă tr că khiă choă n că vƠoă ao.ă Tuyă v y,ă n uăChlorineăđ ăsátătrùngăc năđ aăthu căsátătrùngăxu ngăaoăkhiăch aădùngăvôiăđ ătĕngă

kh ănĕngădi tătrùng

Đ iăv iănuôiăcáăl ngăcôngătácărửaăs chăvƠăsátătrùngăl ngătr căm iăv ănuôiă

c ngăr tăc năthi t.ăTrongăquáătrìnhănuôi,ăc năđ nhăkỳăv ăsinhăthƠnhăl ngă(1 2ăl n/ă710ăngƠy),ăđ ălo iăb ăcácălo iărongărêu,ăch tăth iăhữuăc ăl ălửngăbámătrênăthƠnhăl ng,ăcôngăvi cănƠyăcóăỦănghƿaătrongăvi călo iăb ătácănhơnăgơyăb nh

Sátătrùngă cácă d ngă c ă dùngă trongă nuôiă tr ngă th yă s n:ă Cácă d ngă c ă dùngătrongănuôiătr ng th yăs nănh ăvóăchoăĕn,ăchƠiăki mătraăsinhătr ng,ădơyăs căkhí,ă ngăxiphon ăcóăth ămangănhi uăm măb nh,ădoăv yăkhôngănênădùngăchungăd ngăc ăgiữaăcácă ao,ă cácă b ă vƠă th ngă xuyênă ngơmă cácă d ngă c ă nƠyă trongă thu că sátă trùngă vƠă

tr căkhiădùngăph iărửaăl iăbằngăn căs ch (Đ ăTh ăHoƠăvƠăcs.,ă2004)