SKKN Phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết Địa lí địa phương lớp 5

SKKN Phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết Địa lí địa phương lớp 5SKKN Phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết Địa lí địa phương lớp 5SKKN Phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết Địa lí địa phương lớp 5SKKN Phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết Địa lí địa phương lớp 5SKKN Phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết Địa lí địa phương lớp 5SKKN Phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết Địa lí địa phương lớp 5SKKN Phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết Địa lí địa phương lớp 5SKKN Phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết Địa lí địa phương lớp 5SKKN Phát huy tính tích cực của học sinh trong tiết Địa lí địa phương lớp 5

-o0o

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG TIẾT ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG LỚP 5

Năm học 2015 - 2016

Mã SKKN

- Một số kiến thức cơ bản, thiết thực về các sự vật, hiện tượng và mối quan hệ địa lí đơn giản thông qua sự vật, hiện tượng địa lí cụ thể của Việt Nam và một

số nước trên thế giới (các châu lục, khu vực Đông Nam Á và một số nước tiêu biểu cho các châu lục),cách vận dụng chúng trong đời sống và sản xuất

- Bước đầu hình thành và rèn luyện cho học sinh một số kĩ năng địa lí như: kỹ năng quan sát sự vật , hiện tượng địa lí, kĩ năng sử dụng bản đồ, kĩ năng nhận xét, so sánh, phân tích bản số liệu, biểu đồ, kĩ năng phân tích các mối quan hệ địa lí đơn giản, thu nhập tìm kiếm tư liệu địa lý từ sách giáo khoa, trong cuộc sống gần gũi học sinh … Học sinh biết đặt câu hỏi trong quá trình học tập , đặt câu hỏi với bạn bè, nhóm, với thầy cô và biết thông tin để giải đáp; biết trình bày kết quả học tập qua nhiều hình thức: lời nói,bài viết, hình vẽ, sơ đồ, bảng thống kê … Để từ đó, góp phần bồi dưỡng, phát triển thái độ và thói quen: ham học hỏi, yêu quê hương đất nước, con người, có ý thức và hành động bảo vệ môi trường

Địa lí địa phương (địa lí tỉnh, thành phố) là một bộ phận quan trọng của địa lí đất nước.Việc giảng dạy địa lí địa phương giúp học sinh có những hiểu biết đơn giản, khá đầy đủ và chi tiết về tự nhiên, con người, kinh tế và những nét văn hóa đặc sắc của người Hà Nội Quan trọng hơn là góp phần trực tiếp hình thành, bồi dưỡng cho học sinh tình yêu, niềm tự hào về mảnh đất, con người nơi mình sinh sống, học tập và sau này sẽ đóng góp sức mình để xây dựng trở nên giàu đẹp hơn

Trong thời gian gần đây, giáo dục nước ta đã có nhiều thay đổi đặc biệt là đối với bậc tiểu học Một trong những đổi mới quan trọng nhất, cần thiết nhất là lấy người học làm trung tâm Tức là dạy học dưới hình thức “thầy tổ chức - trò hoạt động”, người dạy đóng vai trò tổ chức, dẫn dắt, hướng dẫn các hoạt động Khi đó:

- Huy động mọi khả năng của từng học sinh để các em chủ động tự tìm tòi, khám phá kiến thức

Dạy học như vậy khuyến khích người giáo viên chủ động, sáng tạo, phải biết tôn trọng mọi cố gắng, nỗ lực của người học Kết quả là chất lượng dạy và học được nâng cao đồng thời giúp người học có lòng ham mê, yêu thích môn học tưởng chừng rất khó, khô khan và trừu tượng này

Hiểu được tầm quan trọng của phân môn Địa lí ở tiểu học cũng như vai trò trung tâm của học sinh trong quá trình giảng dạy để góp phần nâng cao chất lượng dạy học và giúp học sinh yêu thích môn học hơn Vì thế tôi mạnh dạn đưa

3 Đối tượng khảo sát, thực nghiệm:

Học sinh lớp 5Etrong trường Tiểu học, năm học 2015-2016

4 Phương pháp nghiên cứu:

a Phương pháp phân tích:

Phương pháp này được sử dụng để tìm hiểu những quan điểm, luận điểm trong các tài liệu khoa học liên quan để xác lập cơ sở lí luận của đề tài.Đó là lý luận phương pháp dạy học, các chủ trương của Bộ, ngành, các hội thảo có liên quan đến vấn đề dạy học địa lí địa phương…

Phương pháp này được dùng để chắt lọc, lựa chọn nội dung dạy học cho phù hợp đối tượng học sinh để đạt được hiệu quả cao trong tiết học

b Phương pháp khảo sát thực tế

5 / 25

Phương pháp này được sử dụng để tìm hiểu thuận lợi, khó khăn trong việc dạy địa lí địa phương ở lớp 5

Sử dụng để khảo sát tình hình thực tế học sinh khi học phân môn địa lí nói chung

và địa lí địa phương nói riêng, để thu thập các thông tin cần thiết có liên quan đến bài học, từ đó người giáo viên chủ động chọn ra được nội dung, đưa ra phương pháp giảng dạy phù hợp và hiệu quả nhất với đối tượng học sinh

c Phương pháp thống kê

Để tổng hợp các tư liệu đã thu thập được, qua hoạt động học tập, kết quả đạt được của học sinh sau tiết học, từ đótìm ra những ưu điểm hay tồn tại để rút kinh nghiệm

d Phương pháp thực nghiệm

Đây là phương pháp quan trọng nhất trong quá trình nghiên cứu Lúc này người giáo viên đưa lí thuyết vào áp dụng thức tế: thực hiện việc phát huy tính tích cực của học sinh vào bài giảng cụ thể Đồng thời, cũng là lúc kiểm tra, đánh giá kết quả, từ đó có thể rút ra những nhận xét, kết luận về quá trình đã thực hiện của mình

5 Phạm vi và kế hoạch nghiên cứu:

Từ tháng 9 năm 2015 đến tháng 4 năm 2016

- Một số nước ở châu Âu

- Châu Phi (tiếp theo)

- Châu Mĩ (tiếp theo)

Với các bài tự chọn này, giáo viên có thể dạy cả bài hoặc có thể chỉ lựa chọn một nội dung của bài để dạy hay dạy lồng ghép trong các tiết học khác hoặc không dạy Nếu không dạy cả bài thì thay thế nội dung các tiết đó là các bài địa lí địa phương Nội dung từng bài địa lí địa phương đó do tổ chuyên môn lựa chọn, thống nhất để phù hợp với thực tế của nhà trường

Năm học 2015 - 2016, Sở Giáo dục và Đào tạoHà Nội biên soạn bộ tài liệu Địa lí Hà Nội dành cho học sinh tiểu học, gồm 12 bài trong đó có 6 bài về Hà Nội và 6 bài về 6 quận, huyện, thị xã của Hà Nội Đây là một tài liệu tham khảo rất cần thiết giáo viên và học sinh Nội dung các bài học phù hợp, gần gũi, thiết thực Với tài liệu này, tổ chuyên môn đã chọn sử dụng nội dung các bài học theo

2 hình thức: dạy cả bài (Bài 1: Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ; Bài 3: Khí hậu, thủy văn, động thực vật) và dạy lồng ghép (các bài còn lại), thống nhất nội dung

5 tiết địa lí địa phương, cụ thể:

Tuần Bài dạy theo chương trình cũ Chương trình 2015-2016

23 Vị trí giới hạn, đặc điểm TN Hà Nội Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ

26 Dân cư, kinh tế Hà Nội Khí hậu, thủy văn, động thực vật

28 Vị trí giới hạn, đặc điểm tự nhiên

quận Thanh Xuân

Vị trí giới hạn, đặc điểm tự nhiên quận Thanh Xuân

31 Dân cư, kinh tế quận Thanh Xuân Dân cư, kinh tế quận Thanh Xuân

32 Địa lí phường Khương Mai Địa lí phường Khương Mai

Trong quá trình giảng dạy tôi đã thường xuyên thực hiện việc phát huy tính tích cực của học sinh ở các tiết học nói chung và các tiết địa lí địa phương

7 / 25

nói riêng Trong phạm vi của sáng kiến này, tôi chỉ lựa chọn phân tích kĩ một bài

dạy Đó là bài: Khí hậu, thủy văn, động thực vật

2 Thực trạng của việc dạy và học địa lí địa phương lớp 5:

a Thuận lợi:

Ban giám hiệu nhà trường luôn quan tâm tạo mọi điều kiện thuận lợi cho giáo viên và học sinh về cơ sở vật chất và các điều kiện nhà trường hiện có Giáo viên được trang bị tài liệu Địa lí Hà Nội dành cho học sinh tiểu học Lớp được trang bị đầy đủ các phương tiện dạy học hiện đại như máy tính, máy chiếu, có thể kết nối mạng internet

Đa số học sinh có ý thức học tập, ham học hỏi, sôi nổi, yêu thích khám phá, chủ động trong việc sưu tầm tư liệu bài học

Phụ huynh sẵn sàng cung cấp, hỗ trợ các con trong việc tìm kiếm thông tin,

in ấn tài liệu, kể cả in màu

b Khó khăn:

Địa lí là môn học khó dạy đối với không ít giáo viên vì nếu dạy chỉ để cung cấp khái niệm cho học sinh thì quá khô khan, trừu tượng, học sinh tiếp thu rất khó khăn Dạy để học sinh hiểu bài, nắm chắc mối quan hệ giữa các yếu tố địa

lí, thể hiện rõ đặc trưng môn học thì càng khó

Dạy một bài địa lí địa phương cho học sinh cũng là một thử thách không nhỏ với giáo viên Câu hỏi đặt ra là:

- Dạy cho các em nội dung gì?

- Dạy đến đâu là phù hợp lứa tuổi tiểu học?

- Lựa chọn hình thức tổ chức, phương pháp giảng dạy như thế nào cho phù hợp, hiệu quả mà vẫn thể hiện rõ đặc trưng môn học?

Chuẩn bị cho một tiết dạy rất công phu, chi tiết, tỉ mỉ, mất nhiều công sức Thực tế là rất ít giáo viên lựa chọn phân môn này để thi giáo viên dạy giỏi Lớp học đông, khả năng tiếp thu, tính chủ động, tự giác của các học sinh không đồng đều

Một số học sinh có tư tưởng xem nhẹ môn học chỉ chú tâm học Toán và tiếng Việt, không hào hứng với môn học, nhiều em học bài cũ theo kiểu học vẹt chứ không phải học hiểu nên nhanh quên, việc vận dụng kiến thức để giải thích một hiện tượng, mối quan hệ giữa các yếu tố địa lí là không đơn giản

3 Giải quyết vấn đề:

Để dạy một tiết học nói chung, một tiết địa lí địa phương nói riêng đạt được đúng, đủ mục tiêu và có hiệu quả, người giáo viên cần làm tốt các việc sau:

8 / 25

- Xác định đúng mục tiêu tiết học

- Lựa chọn nội dung dạy học phù hợp

- Lựa chọn phương pháp, hình thức tổ chức phù hợp với các hoạt động của tiết học và phù hợp với các đối tượng học sinh

- Sưu tầm thông tin, tư liệu, lựa chọn phương tiện, đồ dùng cần thiết phục vụ bài dạy

- Ứng dụng công nghệ thông tin để soạn giáo án điện tử, hỗ trợ đắc lực cho giáo viên trong quá trình giảng dạy

Quy trình của một tiết học gồm:

- Khởi động / Kiểm tra bài cũ

- Các hoạt động cơ bản

- Củng cố, dăn dò

4 Cách thực hiện:

Với bài: Khí hậu, thủy văn, động thực vật

4.1 Chuẩn bị của giáo viên:

a Xác định đúng mục tiêu bài:

Với mỗi bài dạy, người giáo viên cần xác định được đúng, đủ mục tiêu là rất cần thiết Mục tiêu thường được thể hiện ở 3 nội dung: kiến thức, kĩ năng, thái độ Và mỗi hoạt động của bài cũng có mục tiêu riêng nằm trong mục tiêu chung toàn bài Dạy học bám sát mục tiêu, từ đó giáo viên mới chọn lựa đúng cho hình thức, phương pháp thì bài giảng mới có hiệu quả

Cụ thể, mục tiêu của bài: Khí hậu, thủy văn, động thực vật.

1 Kiến thức: Học sinh nắm được một số đặc điểm chính của khí hậu, sông, hồ, đầm, động, thực vật của Hà Nội

2 Kĩ năng: + Kể được tên một số sông, hồ, đầm, động, thực vật của Hà Nội + Nêu được một số đặc điểm chính, chỉ được vị trí của sông Hồng trên lược đồ + Sưu tầm tư liệu liên quan đến bài học

3 Thái độ: Học sinh có ý thức bảo vệ môi trường, tài nguyên thiên nhiên Hà Nội

b Xác định nội dung trọng tâm bài:

Nội dung bài rất nhiều, phạm vi kiến thức rộng vì bao gồm các yếu tố tự nhiên: khí hậu, sông, hồ, động thực vật của Hà Nội

Cần lựa chọn nội dung nào cho chắt lọc, gần gũi, khai thác, mở rộng đến đâu, dẫn dắt, định hướng hoạt động thế nào để giúp hoc sinh dễ tiếp thu mà không nặng nề, mang tính áp đặt Đây là khâu đặc biệt quan trọng, giải quyết tốt khâu này, giáo viên mới có được kim chỉ nam cho các bước tiếp theo

9 / 25

Cụ thể:

- Khí hậu: tận dụng kiến thức các em đã học về khí hậu Việt Nam để tìm hiểu về khí hậu Hà Nội Mở rộng kiến thức về biến đổi khí hậu

- Thủy văn: + Tìm hiểu kĩ về sông Hồng

+ Kể tên, giới thiệu về một số hồ, đầm

+ Vai trò của sông, hồ, đầm

- Động, thực vật: chọn nét đặc trưng nhất của Hà Nội

c Về đồ dùng dạy học:

Đồ dùng dạy học có rất nhiều loại, giúp cho giáo viên thuận lợi, nhẹ nhàng hơn trong việc giảng dạy, giúp cho học sinh hứng thú học tập hơn Nhưng sử dụng đồ dùng nào cho tiết học, cho từng hoạt động, phát huy được hết tác dụng của nó là việc cần cân nhắc

Với bài địa lí này, tôi chọn sử dụng các đồ dùng:

- Máy chiếu, máy tính, clip, tranh ảnh

d Soạn bài cụ thể trên phần mềm power point

4.2 Chuẩn bị của học sinh:

Trên cơ sở chuẩn bị của mình, giáo viên phải dặn dò học sinh cẩn thận, chi tiết những việc cần làm:

- Xem trước nội dung bài

- Sưu tầm thông tin, tư liệu, tranh ảnh liên quan đến bài học

Việc này thường được tiến hành trước bài học một tuần Việc này đã trở thành nếp thường xuyên Việc sưu tầm tư liệu có thể giao cho cá nhân hoặc cho nhóm nhỏ (4 đến 5 em) để có sự phân công cụ thể tùy nội dung bài, tùy điều kiện thực tế gia đình học sinh (thu thập thông tin trên mạng phân công cho cháu nào nhà có máy in) Các bạn cùng bàn hoặc cùng nhóm sẽ chủ động kiểm tra chéo, báo cáo với giáo viên để có sự tuyên dương, động viên, nhắc nhở kịp thời

Tư liệu học sinh sưu tầm có rất nhiều thông tin vì thế giáo viên phải tập hợp, chọn lọc, kiểm soát, chọn lựa nội dung phù hợp với nội dung bài, với thời lượng tiết học

Ví dụ: những thông tin về sông Hồng thì rất nhiều như: tên gọi, dòng chảy

và lưu lượng, lợi ích và nguy cơ, khai thác thủy điện, các cây cầu, các thành phố,

…… Giáo viên sẽ chọn lọc những thông tin cần thiết, phục vụ cho bài học như: tên gọi, độ dài sông, các cây cầu bắc qua sông đoạn chảy qua Hà Nội

Kết quả, học sinh đã sưu tầm được rất nhiều tư liệu, thông tin, tranh ảnh phục vụ rất hiệu quả cho tiết học

4.3.2 Các hoạt động cơ bản:

a, Hoạt động 1: Tìm hiểu đặc điểm khí hậu Hà Nội

11 / 25

Mục tiêu: Học sinh nắm được các đặc điểm chính của khí hậu Hà Nội

Để đạt được mục tiêu này, giáo viên phải nhớ rằng học sinh đã được học về khí hậu Việt Nam và bài Vị trí địa lí và phạm vi lãnh thổ Nếu lại dạy như một đơn vị kiến thức mới thì không hiệu quả Tôi đã chọn cách dựa vào kiến thức học sinh đã có, tổ chức hoạt động lớp, đặt câu hỏi mang tính định hướng, dẫn dắt để học sinh nêu được các đặc điểm của khí hậu Hà Nội

Khí hậu của một châu lục, một quốc gia hay một vùng lãnh thổ lại phụ thuộc vào yếu tố vị trí địa lí, giới hạn Giúp học sinh hiểu được điều này, tôi đặt

ra các câu hỏi sau:

* Nêu câu hỏi

- Dựa vào kiến thức đã học, con cho biết

nước ta có khí hậu gì?

- Nêu vị trí của thủ đô Hà Nội?

- Từ những điều vừa nêu, con cho cô biết Hà

Nội có khí hậu gì?

- Do vị trí nằm ở vùng đồng bằng châu thổ

sông Hồng, Hà Nội mang đặc điểm khí hậu

của miền nào và đó là đăc điểm gì?

Sau đó, tôi cho học sinh tiếp tục làm việc với bảng số liệu về Nhiệt độ và lượng mưa tại trạm Láng Hà Nội năm 2012 để thấy rõ hơn đặc điểm khí hậu Hà Nội mà các em vừa rút ra kết luận

Tháng

Nhiệt

độ ( 0 C) 14,6 16,2 20,2 26,2 28,9 30,3 29,6 29,0 28,0 26,8 23,4 18,7Lượng

mưa (mm) 20,3 16,5 16,9 31,8 386,7 268,9 388,3 487,8 54,7 77,5 34,8 25,7

Nhiệt độ, lƣợng mƣa tại trạm Láng Hà Nội, năm 2012

11 12 10

9 8 7 6 5 4 3 2 1

12 / 25

Giáo viên đặt câu hỏi:

- Dựa vào màu sắc, số liệu trong bảng, con hãy cho biết mùa hè và mùa đông bắt đầu từ tháng nào đến tháng nào? Vì sao?

Đây là câu hỏi vận dụng kiến thức, không phải học sinh nào cũng trả lời được nên trong câu hỏi giáo viên đã định hướng cách tìm câu trả lời: dựa vào màu sắc, số liệu về nhiệt độ, lượng mưa, học sinh bám vào đó nêu đúng được: mùa hè từ tháng 5 đến tháng 9 vì nhiệt độ cao, lượng mưa nhiều; mùa đông từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau vì nhiệt độ thấp, lượng mưa ít Tháng 4 và tháng

10 là hai tháng giao mùa, vìtheo thói quen , người miền Bắc vẫn thường nói: một năm có bốn mùa: xuân, hạ, thu, đông Đây là kiến thức quan trọng, học sinh cần nắm rõ

Không chỉ dừng lại ở đây, trước khi kết thúc hoạt động 1, với đối tượng học sinh lớp 5, tôi mở rộng vấn đề về biến đổi khí hậu ở Việt Nam Lúc này, tôi muốn huy động kiến thức, vốn hiểu biết thực tế của các em Tại thời điểm dạy bài này (tuần 26 - tháng 3), ở miền Nam nước ta có biểu hiện thời tiết bất thường: xâm nhập mặn, hạn hán kéo dài

Giáo viên khéo léo gợi ý để học sinh nêu được hiện tượng và thấy được hậu quả: hoa màu chết, người dân không có nước sạch để sinh hoạt và sản xuất Qua đây, các em hiểu rõ ràng hơn, cụ thể hơn về ảnh hưởng trực tiếp của khí hậu đến đời sống và sản xuất

b, Hoạt động 2: Tìm hiểu về sông, hồ, đầm ở Hà Nội

Mục tiêu: Học sinh nêu được:

- Nhận xét chung về sông ngòi ở Hà Nội

- Chỉ vị trí và nêu được đặc điểm chính của sông Hồng

- Nêu hiểu biết về một vài hồ, đầm ở Hà Nội