SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1

SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1SKKN Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1

Lĩnh vực : Tự nhiên và Xã hội Cấp học : Tiểu học

Năm học: 2015 - 2016

Mã SKKN

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và Xã hội lớp 1

Lĩnh vực : Tự nhiên và Xã hội Cấp học : Tiểu học

Năm học: 2015 - 2016

MỤC LỤC

PHẦN A: ĐẶT VẤN ĐỀ 1

I Lý do chọn đề tài: 1

II Mục đích nghiên cứu: 1

III Đối tượng nghiên cứu 1

IV Phương pháp nghiên cứu 1

PHẦN B: NỘI DUNG 2

I: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG 2

1 Phương pháp quan sát là gì? 2

2 Phương pháp quan sát được vận dụng trong môn Tự nhiên và xã hội như thế nào ? 2

II: THỰC TRẠNG 3

III: BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT 4

1 Chuẩn bị: 4

2 Cách tiến hành : 5

IV: KẾT QUẢ 11

PHẦN C: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 15

I KẾT LUẬN: 15

II KHUYẾN NGHỊ: 15

PHẦN A: ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lý do chọn đề tài:

Để thực hiện được mục tiêu đào tạo của ngành giáo dục chúng ta phải đổi

mới phương pháp dạy học Việc dạy học môn Tự nhiên và xã hội chiếm một vị trí quan trọng trong việc phát triển toàn diện cho học sinh tiểu học Môn Tự nhiên và xã hội cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản đầu tiên về con người và sức khoẻ, một số sự vật, hiện tượng đơn giản trong tự nhiên và xã hội Bước đầu hình thành và phát triển những kĩ năng: Tự chăm sóc sức khoẻ cho bản thân, ứng xử hợp lý trong đời sống để phòng một số bệnh tật và tai nạn.Với tâm lý học sinh tiểu học đặc biệt là học sinh lớp 1, các em rất hiếu động, tò mò thích khám phá nên việc sử dụng phương pháp quan sát trở thành chiếc cầu nối quan trọng giữa nhận thức của học sinh và nội dung bài học Quan sát, nhận xét, nêu thắc mắc, đặt câu hỏi, biết cách diễn đạt những hiểu biết của mình về các sự vật hiện tượng đơn giản trong tự nhiên và xã hội giúp các em từ đó hình thành

và phát triển những thái độ và hành vi Có ý thức thực hiện các quy tắc giữ vệ sinh, an toàn cho bản thân, gia đình và cộng đồng Giúp các em yêu thiên nhiên, gia đình, trường học, quê hương…

Cũng như nhiều giáo viên dạy lớp 1 khác, tôi suy nghĩ rất nhiều về việc đổi mới phương pháp dạy học tạo một không khí học tập nhẹ nhàng, vui tươi, tránh cho học sinh cách học vẹt, căng thẳng… Vì vậy, khi sử dụng tốt phương pháp quan sát sẽ giúp các em tiếp thu bài nhanh, tạo hứng thú trong học tập, giúp các em có niềm say mê trong môn học, nâng cao hiệu quả giờ dạy, kích thích tính độc lập chủ động sáng tạo trong lĩnh hội tri thức, tạo không khi sôi nổi trong giờ học TNXH Từ những suy nghĩ và băn khoăn trên tôi đã lựa chọn đề tài:

“Một số kinh nghiệm vận dụng phương pháp quan sát trong giờ Tự nhiên và

Xã hội lớp 1”

II Mục đích nghiên cứu:

Nghiên cứu thực trạng và đưa ra một số biện pháp giúp học sinh quan sát tốt các bài dạy trong chương trình Tự nhiên và xã hội lớp 1

III Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là học sinh khối 1 trường Tiểu học Khương Mai năm học 2015– 2016

IV Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này tôi đã sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp thu nhận tài liệu

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế

- Dạy thực nghiệm

- Trao đổi, tọa đàm với đồng nghiệp

PHẦN B: NỘI DUNG

I: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG

1 Phương pháp quan sát là gì?

Phương pháp quan sát là hình thức dạy học giáo viên hướng dẫn học sinh

sử dụng các giác quan để tri giác trực tiếp, có mục đích các đối tượng trong Tự nhiên xã hội nhằm tiếp nhận thông tin mà không có sự can thiệp vào quá trình

diễn biến của các sự vật hiện tượng đó

Quan sát giúp các em tiếp cận kiến thức một cách tự nhiên, chủ động, tích cực, giờ học trở nên hào hứng, đáp ứng đúng chủ trương đổi mới phương pháp dạy học

2 Phương pháp quan sát được vận dụng trong môn Tự nhiên và xã hội như thế nào ?

Phương pháp quan sát được sử dụng phổ biến trong các bài học môn Tự nhiên và xã hội Học sinh quan sát chủ yếu là để nhận biết hình dạng, đặc điểm bên ngoài của cơ thể người, của một số cây xanh và động vật hoặc để nhận biết các hiện tượng đang diễn ra trong môi trường tự nhiên, trong cuộc sống hằng ngày

Mục tiêu quan sát phải đơn giản, phù hợp với đặc điểm nhận thức và tư duy hình tượng của học sinh Trong quá trình quan sát, giáo viên cần đặt ra các câu hỏi ngắn và rõ ràng, để hướng dẫn học sinh tập trung vào các kiến thức cần tìm kiếm

Giáo viên có thể tổ chức cho học sinh quan sát ở trong lớp hay ngoài lớp (sân trường, vườn trường, các địa điểm xung quanh trường…)

II: THỰC TRẠNG

Qua thực tế giảng dạy nhiều năm liên tục ở lớp 1 và tham khảo ý kiến của các thành viên trong khối chuyên môn tôi nhận thấy: Khi sử dụng phương pháp quan sát trong giảng dạy môn Tự nhiên và xã hội có một số mặt hạn chế sau:

- Đây là một phương pháp khó đối với học sinh lớp 1 vì các còn rất nhỏ, khả năng tập trung chưa cao Các con chưa mạnh dạn, tự tin trong giao tiếp, vốn hiểu biết còn hạn chế

- Giáo viên chưa đầu tư thích đáng cho môn học( chỉ chú trọng môn Toán và Tiếng Việt).Công tác chuẩn bị cho mỗi bài dạy khá công phu đòi hỏi nhiều thời gian, tốn kém Đồ dùng: Tranh ảnh, mô hình, vật thật… còn thiếu

- Học sinh thường không tự mình quan sát để rút ra những kiến thức cần tìm kiếm mà thường chờ sự cung cấp của giáo viên Khi tiến hành quan sát học sinh thường chú ý những dấu hiệu bên ngoài, những dấu hiệu không bản chất Khả năng so sánh, liên hệ còn hạn chế

- Việc sử dụng phương pháp quan sát đòi hỏi sự kết hợp khéo léo với các phương pháp, giáo viên phải quản lý tốt học sinh

- Qua khảo sát đầu năm học tôi nhận thấy:

Đầu năm học

III: BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT

Để khắc phục tình trạng trên, trong thời gian qua, tôi luôn trăn trở tìm tòi, suy nghĩ làm thế nào để giúp học sinh tự khám phá mở mang kiến thức, tạo một không khí học tập nhẹ nhàng, tươi vui và đạt kết cao Sau đây là một vài kinh nghiệm mà tôi đã áp dụng phương pháp quan sát trong giờ dạy:

1 Chuẩn bị:

Phần chuẩn bị cho nội dung bài học là một vấn đề hết sức quan trọng đòi hỏi người giáo viên phải nghiên cứu kỹ nội dung từng bài từ đó đưa ra phương pháp, hình thức tiếp cận kiến thức một cách hợp lý nhất Với hoạt động quan sát giáo viên cần chuẩn bị kỹ những nội dung sau:

1.1 Xác định rõ mục tiêu của giờ học, mục đích của việc quan sát:

Trong một bài học không phải mọi kiến thức đều được rút ra từ phương pháp này Vì vậy, giáo viên cần xác định rõ việc tổ chức cho học sinh quan sát đạt được mục tiêu hay kiến thức kỹ năng nào

Ví dụ: Bài: Nhận biết các vật xung quanh

- Mục đích: Sau khi học sinh quan sát từng vật theo nhóm để rút ra nhận xét trước lớp về hình dáng, màu sắc và các đặc điểm khác nhau như nóng, lạnh,

nhẵn, sần sùi, mùi vị…

- Chuẩn bị theo nhóm: Cốc nước đá, cốc nước ấm, hoa màu trắng, hoa màu

đỏ, quả xoài, quả su su, radio…

1.2 Lựa chọn đối tượng quan sát :

- Đối tượng quan sát có thể là các sự vật, hiện tượng, các mối quan hệ đang diễn ra trong môi trường tự nhiên hay xã hội hoặc các tranh, ảnh, mô hình, sơ đồ diễn tả các sự vật, hiện tượng đó… Khi lựa chọn đối tượng quan sát, giáo viên cần lựa chọn tối đa các vật thật

- Vật mẫu quan sát phải vừa đủ lớn, phù hợp với nội dung bài học

- Đủ số lượng vật mẫu để cả lớp hoặc nhóm quan sát được

Ví dụ: Với thực vật, giáo viên cần tổ chức cho học sinh quan sát các cây

trồng trong sân trường, vườn trường hay trên đường phố… Khi không có điều kiện tiếp xúc với vật thật, giáo viên nên cho các em quan sát tranh, ảnh, mô hình… Trong một số trường hợp (khi học về một số động vật, về cơ thể người hay về cuộc sống xã hội), giáo viên nên hướng dẫn học sinh phối hợp quan sát các con vật thật, quan sát chính cơ thể các em, quan sát cuộc sống xung quanh

và quan sát tranh, ảnh hoặc sơ đồ về các đối tượng đó Khi quan sát vật thật, cuộc sống thật, học sinh được hình thành những biểu tượng sinh động Và khi quan sát tranh ảnh hay sơ đồ rất có lợi cho sự phát triển tư duy của học sinh vì chúng thể hiện được sự vật, hiện tượng ở trạng thái tĩnh với sự khái quát cao

1.3 Sử dụng âm thanh sinh động, lời giới thiệu gợi mở thu hút học sinh :

Không chỉ có hình ảnh mới có khẳ năng thu hút sự chú ý của học sinh Âm thanh cũng là một trong những yếu tố không thể thiếu trong quá trình giảng dạy

Để giới thiệu bài học mới giáo viên có thể cho học sinh nghe một đoạn băng rồi giới thiệu vào bài gây sự chú ý, tò mò của học sinh vào bài dạy

Ví dụ: Bài 4: Bảo vệ mắt và tai

Để giới thiệu bài tôi cho học sinh nghe một đoạn nhạc sau đó hỏi học sinh: + Cô vừa cho các con nghe gì?

+ Nhờ đâu con nghe được đoạn nhạc đó?

 Giáo viên giới thiệu vào bài

1.4 Sử dụng kết hợp hệ thống câu hỏi bổ trợ :

Nếu giáo viên chỉ hướng dẫn cách để học sinh quan sát mà không định hướng được học sinh quan sát cái nào trước, cái nào sau hay không có hệ thống câu hỏi

thì học sinh sẽ rất khó có thể quan sát

Ví du: Bài 11: Gia đình

- Đối tượng quan sát là các bức ảnh

Bằng hệ thống câu hỏi tôi hướng dẫn học sinh cụ thể:

+ Gia đình bạn Lan có mấy người? Gồm những ai?

+ Lan đang làm gì?

+ Những người trong gia đình đang làm gì?

+ Mọi người trong gia đình có vui không? Chi tiết nào giúp con cảm nhận được việc đó?

Nhờ những câu hỏi gợi ý này học sinh đã quan sát chi tiết, nắm chắc được nội dung tranh từ đó hiểu rõ bài

2 Cách tiến hành :

2.1.Tổ chức quan sát:

Để tổ chức cho học sinh quan sát thật tốt, thật hiệu quả thì giáo viên cần có

kỹ năng tổ chức và hướng dẫn quan sát khéo léo, nhẹ nhàng, linh hoạt

Có thể tổ chức cho học sinh quan sát độc lập, quan sát theo nhóm hay cả lớp tùy theo số đồ dùng học tập có được hoặc khả năng quản lí của giáo viên và kĩ năng tự quản, làm việc hợp tác nhóm của học sinh (nhất là khi cho học sinh học

ngoài lớp)

Thị giác là cơ quan có nhiều tế bào thần kinh nhất trong năm giác quan Vì vậy bộ não con người xử lí trước hết là các dữ kiện do thị giác đem lại Ở tiểu học, kế hoạch quan sát thường đi từ tổng thể đến các bộ phận và từ bên ngoài vào bên trong Chính vì vậy khi sử dụng phương pháp quan sát tôi thường lưu ý đến đặc điểm này của học sinh

Đối với những bài nhận biết các hiện tượng đang diễn ra trong môi trường

tự nhiên, trong cuộc sống hằng ngày tôi thường nghiên cứu kĩ bài rồi quay thành

những đoạn clip để trình chiếu cho các em quan sát

Ví dụ:Bài: Giữ gìn lớp học sạch, đẹp

- Đoạn clip thứ nhất chiếu các bạn học sinh đang làm vệ sinh lớp học

- Đoạn clip thứ hai chiếu hình ảnh các bạn học sinh đang trang trí lớp học

- Đoạn clip thứ ba chiếu hình ảnh lớp học sau khi đã làm vệ sinh và trang

trí xong

- Chiếu từng đoạn clip để học sinh quan sát và trả lời câu hỏi:

+ Đoạn clip thứ nhất: Các bạn đang làm gì? Sử dụng dụng cụ gì?

- Đoạn clip thứ hai: Các bạn đang làm gì? Sử dụng đồ dùng gì?

Sau đó tôi gọi một số học sinh trả lời câu hỏi trước lớp Các học sinh khác bổ

sung ý kiến

- Hướng dẫn học sinh tiếp tục quan sát đoạn clip thứ ba và trả lời câu hỏi: + Em thấy lớp học như thế nào?

+ Phần trang trí lớp học ra sao?

+ Bàn ghế có sắp xếp ngay ngắn không?

+ Dụng cụ và đồ dùng đã sắp xếp đúng nơi quy định chưa?

+ Em cần làm gì để giữ cho lớp sạch đẹp?

Khi sử dụng phương pháp quan sát tôi không bao giờ dập khuôn từ bài này

sang bài khác mà mỗi bài tôi thay đổi hình thức và kết hợp với các phương pháp

khác để tránh sự nhàm chán ở học sinh, giúp các em sôi nổi, hào hứng và tự tin

hơn trong học tập

Ví dụ: Bài : Cây rau

Phần giới thiệu bài, tôi đưa ra cây rau cải ngọt để học sinh quan sát độc lập

và trả lời câu hỏi:

+ Đây là cây rau gì?

+ Nó được trồng ở đâu?

Sau đó tôi yêu cầu học sinh giới thiệu về cây rau mà các em đã chuẩn bị

Học sinh nêu các thắc mắc của mình về nội dung bài học Tôi chia lớp thành các

nhóm, mỗi nhóm được quan sát một số loại cây rau mà các em đã chuẩn bị rồi

cùng nhau thảo luận trả lời các câu hỏi:

+ Hãy chỉ và kể tên các bộ phận của cây rau?

+ Bộ phận nào của cây rau có thể ăn được?

Đại diện các nhóm lên trình bày Các nhóm khác bổ sung ý kiến

Ngoài ra tôi còn cung cấp cho học sinh một số kiến thức về loại rau có thân

khó nhận biết như cây hành, cây xà lách, cây su hào bằng cách cho các em quan

sát trên vật thật hoặc tranh ảnh phóng to

Để giúp các em phân biệt được loại rau này với loại rau khác và gọi tên đúng từng loại rau tôi sử dụng phương pháp quan sát qua việc tổ chức trò chơi học tập cho các em Tôi chiếu hình ảnh của một số loại rau( cà rốt, rau mùi, súp lơ, hoa

bí, quả bí, su su…), các nhóm quan sát tranh và nêu tên các loại rau Nhóm nào

có câu trả lời sẽ dùng chuông để phát tín hiệu Sau đó tôi tổng kết trò chơi phân định tổ chiến thắng Tôi thấy cách làm này các em rất hào hứng và không khí lớp học thật tự nhiên, thoải mái, học sinh hiểu bài một cách chắc chắn

2.2.Hướng dẫn quan sát :

Tùy theo mục đích và đối tượng sử dụng, giáo viên có thể chỉ dẫn cho các

em sử dụng nhiều giác quan để phán đoán, cảm nhận sự vật và hiện tượng (mắt nhìn, tai nghe, tay sờ, mũi ngửi…) Trình tự tiến hành quan sát cũng rất quan trọng : quan sát tổng thể chung rồi mới đi vào quan sát các bộ phận, chi tiết ; quan sát từ bên ngoài rồi mới đến bên trong…

Ví dụ: Bài “ Con cá”

Tôi chia lớp thành 4 nhóm mỗi nhóm đều có một bình đựng cá ở trước mặt, yêu cầu các em quan sát con cá thật kĩ, thảo luận với nhau để trả lời các câu hỏi sau:

- Chỉ và nói tên các bộ phận bên ngoài của con cá?

- Cá sử dụng những bộ phận nào của cơ thể để bơi?

- Cá thở như thế nào?

Với hệ thống câu hỏi này không phải học sinh nào khi quan sát cũng trả lời được nên tôi đã hướng dẫn, giúp đỡ, gợi mở cho các em bằng những câu hỏi phụ

để gợi ý thêm khi làm việc với mỗi nhóm

- Các em biết những bộ phận nào của con cá?

- Bộ phận nào của con cá đang chuyển động?

- Tại sao con cá lại mở miệng?

- Tại sao nắp mang của con cá luôn luôn mở ra rồi khép lại?

Sau đó tôi yêu cầu đại diện một số nhóm lên trình bày Mỗi nhóm chỉ trả lời một câu hỏi, các nhóm khác bổ sung ý kiến Cuối cùng tôi giúp cả lớp hiểu một cách chính xác, hệ thống kiến thức:

- Con cá có đầu, mình, đuôi và các vây

- Cá dùng đuôi và vây để di chuyển Vây cá giúp nó giữ thăng bằng

- Cá thở bằng mang( cá há miệng để cho nước chảy vào, khi cá ngậm miệng nước chảy ra các lá mang cá)

Tôi cho học sinh cả lớp quan sát mang cá để giúp các em nhớ lâu

- Để giúp học sinh khắc sâu các bộ phận về con cá tôi tổ chức cho học sinh

vẽ con cá Sau khi học sinh vẽ xong con cá của mình tôi yêu cầu các em gắn tranh lên bảng lớp chỉ và nêu rõ các bộ phận và ích lợi từ việc nuôi cá