Đặc trưng chính sách kinh tế của “cánh Tả” trong sự so sánh với chính sách kinh tế của “cánh Hữu”: từ những tiền đề tư duy của hai dòng thuyết “kinh tế xã hội” đến “biên giới mờ” ngày nay

Đặc trưng chính sách kinh tế của “cánh Tả” trong sự so sánh với chính sách kinh tế của “cánh Hữu”: từ những tiền đề tư duy của hai dòng thuyết “kinh tế xã hội” đến “biên giới mờ” ngày na

Đặc trưng chính sách kinh tế của “cánh Tả” trong sự so sánh với chính sách kinh tế của “cánh Hữu”:

từ những tiền đề tư duy của hai dòng thuyết “kinh tế xã hội” đến “biên giới mờ” ngày nay

Trịnh Văn Tùng α

Tóm tắt

Dưới góc độ Xã hội học kinh tế, trong quá khứ, sự đối lập giữa một bên là tư tưởng kinh tế cánh Hữu - nặng về tự

do kinh tế và một bên là tư tưởng cánh Tả - nặng về can thiệp kinh tế được biểu lộ khá rõ ràng thông qua quan niệm cũng như phương pháp luận phân tích về con người Tuy nhiên, ngày nay, sự phân biệt rõ ràng ấy càng có xu hướng xích lại gần nhau đến độ sinh ra dòng tư duy trung Hữu Bằng phương pháp điểm luận, nghiên cứu này cố gắng giải thích sự xích lại gần nhau ấy và chứng minh rằng, nền kinh tế Việt Nam - “nền kinh tế thị trường có định hướng xã hội chủ nghĩa hoàn toàn có cơ sở tồn tại” và phát triển Hay nói cách khác, “thị trường” có thể gặp được “định hướng xã hội chủ nghĩa” mà không hề gượng ép.

Đặt vấn đề

Ngày nay, hiển nhiên mọi người thừa nhận rằng, hiện tượng kinh tế đồng thời là một hiện tượng xã hội Dưới góc độ xã hội học kinh tế hay kinh tế xã hội - hai tên gọi hợp thức của phân ngành xã hội học này - hiện tượng kinh tế được nhìn nhận theo hai dòng thuyết gần như đối lập nhau: dòng thuyết nặng về kinh tế tự do và dòng thuyết nặng về kinh tế thiết chế hay kinh tế can thiệp Nghiên cứu này được tiến hành dựa trên phương pháp điểm luận tài liệu để trả lời cho các câu hỏi sau đây:

1 Những tiền đề quan niệm nào tác động lên việc hình thành hai dòng thuyết kinh tế gắn với hai loại chính sách kinh

tế cơ bản: kinh tế tự do và kinh tế can thiệp?

2 Tại sao hai dòng thuyết kinh tế ấy lại đi đến chỗ khó phân biệt như ngày nay? Liệu có sự gặp gỡ giữa “kinh tế thị trường” và “Nhà nước”, giữa “tự do kinh tế” và “can thiệp kinh tế” hay không?

1 Từ sự khác biệt căn bản giữa hai dòng tư duy về hiện tượng kinh tế: Max Weber và K Marx

Hai tác giả này có rất nhiều điểm khác biệt trong tư duy về hiện tượng kinh tế, mặc dù có một vài điểm tương đồng giữa họ Để

α Tiến sĩ xã hội học, bảo vệ luận án tại Đại học Charles de Gaulles – Lille III, CH Pháp và hiện là giảng viên Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

1

dễ theo dõi, dựa vào các đặc điểm cơ bản, chúng tôi đưa ra bảng đối chiếu sau đây khi hai tác giả giải thích về quá trình hình thành chủ nghĩa tư bản ở phương Tây:

Với hai câu hỏi chung: 1/Đặc thù của văn minh phương Tây hiện đại là gì? 2/Những nguyên nhân nào mang tính chất quyết định đến quá trình hình thành văn minh phương Tây hiện đại? Hai tác giả này đã đưa ra những lời giải thích rất khác nhau.

Max Weber đã dùng phương pháp tiếp cận so sánh, đi từ lịch sử luật học đến

việc nghiên cứu cấu trúc chính trị, xã hội, tôn giáo, đến các các nghiên cứu về

văn minh Hy Lạp, Trung Quốc, La Mã, Ấn Độ…Tác giả dùng phương pháp luận

cá nhân, nghĩa là giải thích một hiện tượng tập thể bằng kết quả khái quát của

tổng thể các hành động, tín ngưỡng và thái độ cá nhân Chủ nghĩa phương pháp

luận cá nhân được xuất phát từ quan niệm cho rằng, cá nhân mang tính duy lí

tuyệt đối Chúng ta hãy lấy một ví dụ trong khung lập luận “đóng”, nghĩa là chỉ

có quan hệ giữa chủ tư bản và người làm công ăn lương Tư duy duy lí tuyệt đối

về cá nhân cho rằng, chủ tư bản biết tính toán tối ưu từ đầu vào, quy trình sản

xuất, chi phí (con người = lương và phương tiện) và đầu ra Từ đó, đầu ra kì

vọng theo công thức tối ưu khấu trừ đi đầu vào bao giờ cũng phải lớn hơn không

và càng lớn hơn không càng tốt Trong khi đó, cá nhân người làm công ăn lương

cũng biết tính toán tuyệt đối cho mình từ sức lao động, thời gian lao động tiềm

năng, lợi ích kì vọng (vật chất và tinh thần) Chỉ cần tạo điều kiện pháp lí cho hai

tác nhân này gặp nhau thì sẽ hình thành nên thị trường lao động có điều tiết: một

bên có vốn và nhà mày tức là “cầu” lao động và một bên có sức lao động cũng

như thời gian lao động tức là “cung” lao động Yếu tố nào quyết định cho sự gặp

Karl Marx giải thích sự ra đời của chủ nghĩa tư bản theo một cách thức hoàn toàn khác Theo tác giả này, những yếu tố đầu tiên cần phải tính đến

đó là sự xuất hiện của tư bản công nghiệp phương Tây, bắt đầu từ Anh quốc Quá trình hình thành quy trình công nghiệp ở Anh quốc đã biến nước này thành nước chinh phục để đạt được các mỏ nguyên liệu ở các nước thuộc địa (vàng, bạc, than, quặng sắt, thép…) Nửa sau của thế kỉ XIX mang những đặc trưng này rất rõ ràng Những yếu tỗ này cho phép hiểu được nguyên nhân vì sao Anh quốc trở thành cái nôi của Cách mạng công nghiệp Bên trong nước Anh có những biến đổi xã hội sâu sắc: luật về người nghèo biến họ thành những người bán sức lao động, nông thôn bị

“hoang vắng” do người nông dân rời bỏ nó để lên

đô thị làm việc ở trong các nhà máy và đặc biệt là

gỡ này? Max Weber cũng như các nhà kinh tế học cổ điển cho rằng, giá cả là

thước đo và là yếu tố duy nhất cho phép “cuộc gặp gỡ” giữa hai phép tính tuyệt

đối ấy Đây là một phần của quá trình duy lí tạo nên văn minh công nghiệp châu

Âu

Xã hội phương Tây hiện đại được hình thành trên cơ sở phối hợp các loại duy lí:

quá trình pháp điển hoá hiện tượng luật, quá trình điều chỉnh lập hiến về hiện

tượng chính trị và sự phát triển kinh tế công nghiệp dựa trên duy lí công nghiệp

Trong cuốn Kinh tế và Xã hội, từ lí thuyết duy lí về hành động, tác giả xác định

toàn bộ các dạng tổ chức tham gia dẫn dắt các hoạt động kinh tế ở các nước

phương Tây Đặc thù của quá trình hình thành tư bản phương Tây được tác giả

tóm tắt trong ba yếu tố chính: 1/ Sự phối hợp của các duy lí như duy lí kinh tế,

duy lí luật và duy lí chính trị Hệ quả của các đặc tính duy lí ấy cho phép thể hiện

“tính khách quan” trong hành động kinh tế của các tác nhân xã hội Đồng thời,

tính khách quan ấy cũng làm cho con người “ít con người” hơn Ví dụ: trong

quản lí duy lí, khi không tôn trọng con người nào đó, người làm công ăn lương

có thể tự nhủ rằng: “tôi tôn trọng chức năng dành cho nó chứ không tôn trọng

con người nó” Các quan hệ xã hội bị “lạnh hoá” hay “vô nhân xưng hoá” qua thị

trường (giá cả) là thước đo duy nhất 2/ Quá trình duy lí hoá các hành vi xã hội

kéo theo sự phát triển của khoa học logic – hình thức, khoa học có công thức và

công nghệ Từ đó, thế giới thực tế được “công thức hoá tối ưu” và “suy diễn” từ

lí thuyết mà ra Điều này mang lại những bất lợi lớn cho tín ngưỡng hay niềm tin

tôn giáo Tuy nhiên, sự phát triển như vũ bão của khoa học logic – hình thức hay

đất đai cũng trở thành hàng hoá Ở điểm này, Karl Marx đã tự hỏi rằng, thành phần nào có vốn hay có tiền để có thể sở hữu đất đai, nếu không phải là các nhà công nghiệp?

Liên quan đến các nhân tố bên ngoài, Karl Marx

đã đặt ra câu hỏi như sau: hệ thống thương mại

ba bên (cung cấp nguyên liệu, sản xuất công nghiệp và thị trường) cũng như hệ thống trồng trọt ở Anh quốc có ý nghĩa như thế nào đối với việc hình thành cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất (đặc trưng quan trọng nhất là trồng bông, công nghiệp dệt may và khai thác than đá)? Tất nhiên, đây là câu hỏi gây ra những tranh cãi lớn cho đến tận ngày nay.

Karl Marx đã lưu ý như sau: việc khám phá ra các mỏ vàng, mỏ bạc (để sản xuất các hàng hoá

xa xỉ đáp ứng nhu cầu của Triều đình), việc tiêu diệt dân cư bản địa, vùi dập và biến họ thành những thây ma trong hầm mỏ, những cuộc viễn chinh về miền Đông và việc biến châu Phi thành nơi “dự trữ thương mại” bằng cách biến những người dân ở đây thành “nô lệ kiểu mới” được

3

khoa học “cứng” không mang lại bất kì lời giải nào về ý nghĩa của cuộc sống:

mọi thứ được làm vì chúng đã có công thức tối ưu; và vì công thức tối ưu ấy đã

được chứng minh về mặt lí thuyết nên chúng phải được áp dụng trong thực tế 3/

Quan hệ “cung – cầu” (thị trường) được khái quát hoá bởi nhiều lí thuyết gia

kinh tế cổ điển như Ricardo hay A Smith kết hợp với chủ nghĩa quan liêu - mà

Max Weber xây dựng như là một “mô hình lí tưởng” - đẩy đến chỗ xuất hiện một

“bàn tay vô hình” chỉ huy con người: tất cả đều do giá cả quyết định Như vậy,

giá cả là yếu tố điều tiết chính Tính chất vô hình của giá cả lao động thể hiện ở

chỗ, người lao động không thể biết được vì sao mình được trả lương ở mức này

chứ không phải ở mức khác 4/ Tác giả cho rằng, quá trình hình thành chủ nghĩa

tư bản phương Tây có một phần gốc rễ từ quan niệm của phái Calvin thuộc Tinh

lành (Protestantism), đặc biệt từ quan niệm “tiền định” (“prédestination”) Theo

quan niệm này, mỗi tín đồ có “định mệnh” xuống trần gian thực hiện các hoạt

động sản xuất và giao thương Sự thành tâm hành nghề trên trái đất để kiếm tiền

và lối sống đạm bạc của những tín đồ Tin lành được giải thích bởi quá trình tìm

kiếm những tín hiệu của “Thánh chỉ” Max Weber tóm lại như sau: trong quá

trình phát triển của loài người cho đến thời kì hiện đại, đạo đức tôn giáo góp

phần quan trọng trong việc xác định hành vi xã hội của con người Tuy nhiên, chỉ

duy nhất đạo đức Tin lành cho phép góp phần hình thành chủ nghĩa tư bản, trong

khi đó tất cả các hình thức đạo đức tôn giáo khác lại ngăn cản đến việc phát triển

các cấu trúc của kinh tế tư bản

Tiểu kết: hiện tượng kinh tế là phép tính tuyệt đối (duy lí tuyệt đối) 1 theo đó

nguỵ trang bằng “luật lao động”…chính là “bạo lực tàn khốc nhất” mà lịch sử từng chứng kiến Đối với tác giả này, mọi phương pháp xây dựng chủ nghĩa tư bản đều sử dụng quyền lực Nhà nước, bạo lực có tổ chức đối với xã hội để chuyển đổi từ phương thức sản xuất phong kiến sang phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Từ đó, tác giả cho rằng, bạo lực là “mẹ đẻ” của mọi xã hội mới.

Tiểu kết: hiện tượng kinh tế tư bản chủ nghĩa được Karl Marx tư duy theo quan niệm do có sự tập trung của bạo lực Sự tập trung bạo lực ấy được tác giả mô tả bằng thang giai cấp xã hội

mà mọi người đều biết (vô sản - quân đội - tăng

lữ - tiểu tư sản - nhà tư bản) Do vậy, đối với Karl Marx, bạo lực cách mạng là sự can thiệp cao nhất, là sự lật đổ Nhà nước tư bản để thay thế bởi Nhà nước mới và người lao động phải làm chủ sở hữu tư liệu sản xuất

Ở điểm này, không mạnh mẽ như Karl Marx, nhưng É Durkheim cũng cho rằng, hành vi kinh tế của cá nhân không mang tính duy lí, mà

mỗi con người đều đi tìm sự giàu có của bản thân thông qua kĩ năng, thông

qua sự tuân thủ chuẩn mực đạo đức và pháp luật, đồng thời thông qua phép

tính tối ưu Giống với các nhà kinh tế học cổ điển, tư tưởng căn bản của

Marx Weber ở đây là, sự giàu có của quốc gia được sinh ra trong lòng nó

nhờ duy lí, mà tinh thần tự do trong kinh tế thị trường là “có cung thì ắt có

cầu” và “có cầu thì ắt có cung” Đây là tiền đề của chủ nghĩa tự do kinh tế

và nó giải thích tại sao Max Weber được dạy rộng rãi hơn Karl Marx ở các

nước tư bản Chính sách kinh tế tự do ấy gặp gỡ với tư tưởng của A Smith

trong cuốn Sự giàu có của các quốc gia Tác giả này lập luận rằng, để có

hiệu quả kinh tế, hệ thống hợp đồng trả lương ưu việt hơn hẳn hệ thống nô

lệ: trong hệ thống nô lệ, người làm công kiệt sức và già đi vì họ phụ thuộc

vào chủ nô tức là do chủ nô bóc lột, trong khi đó, trong hệ thống kinh tế tự

do, người làm công ăn lương kệt quệ và già đi vì do chính phép tính của họ.

Nói một cách đơn giản là, nếu họ muốn lương ít, chơi nhiều thì trong hợp

đồng lao động chỉ cần cam kết ít là được.

bị lệ thuộc vào hành vi chung được chấp nhận rộng rãi Hay nói cách khác, “hành động kinh tế chính là hành động xã hội theo nghĩa là, nó diễn đạt “mọi cách thức cảm nhận và hành động tồn tại khách quan ngoài chủ thể, áp đặt lên chủ thể; hành động kinh tế ấy là hành động xã hội vì

nó có sự tồn tại riêng và độc lập với mọi hành vi

cá nhân” (É Durkheim, 1963, trang 14) Kết luận này của É Durkheim chứng tỏ rằng, duy lí

cá nhân không tồn tại, chỉ có thiết chế có sức cưỡng với mọi hành vi cá nhân, tức là kinh tế can thiệp, kinh tế thiết chế hay vai trò của thiết chế có quyền lực cao nhất được bàn đến ở đây chính là Nhà nước.

1 “ Biên giới mờ” giữa chính sách kinh tế của cánh Tả và cánh Hữu ngày nay

Với các câu hỏi: Tại sao tư tưởng kinh tế của cánh Tả và cánh Hữu lại đi đến chỗ khó phân định như ngày nay? Và cơ chế

“biên giới mờ” giữa hai dòng thuyết kinh tế ấy là gì?, chúng ta cần đặt ra một vài câu hỏi thành phần như sau: 1/chính sách kinh tế

ngày nay có đặc trưng đối lập như trước đây nữa hay không: cánh Tả thường đặc trưng về “kinh tế can thiệp” hay “kinh tế thiết chế” và cánh Hữu thường đặc trưng bằng “kinh tế tự do”? 2/ Nếu có sự lẫn lộn giữa chính sách kinh tế của cánh Tả và chính sách kinh tế của cánh Hữu, thì đâu là những nguồn chính?

1 Trong tiếng Việt, không phải ngẫu nhiên mà chúng ta nói lái “kinh tế” tức là “kê tính”.

5

Đặc trưng kinh điển trong chính sách kinh tế của cánh Tả và cánh Hữu thể hiện ở quan niệm “can thiệp kinh tế” hay “tự do kinh tế” Tuy nhiên, tư tưởng kinh tế tự do chỉ có thể tồn tại thuần tuý trong lí thuyết kinh tế vì lí thuyết kinh tế chỉ phân tích các hiện tượng kinh tế mà thôi Ví dụ, lí thuyết kinh tế cận biên (“economics marginaslism”) chỉ quan tâm thuần tuý đến “bài toán” kinh tế: đầu vào, quy trình tối ưu, phương tiện, chi phí và đầu ra Trong khi đó, lịch sử kinh tế và kinh tế xã hội lại có thể đề cập đến tổng thể “phổ” của hiện tượng kinh tế: môi trường làm việc, lịch sử tư tưởng kinh tế…Schumpeter đã mô hình hoá dạng quan niệm ấy như sau:

Hiện tượng kinh tế hiệu suất >>>>>>Hiện tượng kinh tế thuần tuý >>>>>> Hiện tượng kinh tế phụ thuộc

Đây là một tổng kết quan trọng của Schumpeter về sự phối hợp giữa các loại hiện tượng kinh tế Nhờ có sự phối hợp giữa các loại lí thuyết (các giải thích khác nhau), hành động kinh tế hay chính sách kinh tế sẽ được định tên bằng “mô hình kinh tế” căn cứ vào việc dấu nhấn đặt vào đâu Trước đó, mặc dù chia sẻ quan điểm “hành vi kinh tế duy lí” của cá nhân, nhưng Max Weber cũng

đã kịp phát triển dòng lí thuyết về hành động có sự phối hợp giữa một bên là quyền lợi dẫn dắt hành vi cá nhân và một bên là các mối quan hệ được xây dựng giữa các cá nhân kinh tế ấy Sự phối hợp đan xen giữa quyền lợi và quan hệ xã hội giữa các cá nhân (định hướng, cưỡng chế hay ảnh hưởng đến hành vi cá nhân) là phương pháp tiếp cận cho phép chúng ta kết luận rằng, mặc dù rất khác biệt với Karl Marx, nhưng Max Weber không hoàn toàn khác biệt với É Durkheim – cha đẻ của dòng thuyết “kinh tế thiết chế” – tiền đề của chính sách can thiệp kinh tế Đối với Max Weber, việc xem xét đặc điểm “đa chiều” và “phức hợp” của các mối quan hệ kinh tế, nhất là việc nghiên cứu tính đa dạng của các động cơ kinh tế tạo ra các “kênh” kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu đầy đủ về hiện tượng kinh tế Theo nghĩa này, Max Weber cũng là một trong những cha đẻ gợi ý khung phân tích mới về hiện tượng kinh tế - một khung phân tích cho phép hiểu con người duy lí Một đại diện quan trọng tiếp theo mà chúng tôi

đề cập ở đây chính là Mark Granovetter Qua tác giả này, chúng ta thấy rằng, chính sách kinh tế tự do (lấy thị trường điều tiết) và chính sách can thiệp kinh tế (lấy thiết chế điều tiết) đều bộc lộ những hạn chế

Trong tranh luận nổi tiếng của mình về “vấn đề tư duy của Hobbes”, Mark Granovetter đã xây dựng nên lí thuyết mạng lưới xã

hội của mình với kết luận khá đơn giản: sức mạnh đến từ các liên hệ yếu Vậy, tác giả đã phê phán Hobbes như thế nào?

Như chúng ta biết, tác phẩm của Hobbes được viết ra trong bối cảnh chính trị đặc biệt: nội chiến đã tàn phá Anh quốc từ năm

1642 đến 1649 (vua Charles đệ nhất bị bắt năm 1642 và chế độ độc tài Cromwell ra đời) Tác phẩm Tình trạng tự nhiên của tác giả này mô tả tình trạng “loạn chiến” hay “chiến tranh tự nhiên” hay “mọi người chiến tranh với mọi người” Tác phẩm Léviathan

(1651) chính là kết quả tư duy của Hobbes thời loạn chiến tranh ấy Tác giả này là một trong những triết gia lớn nhất về chủ nghĩa

cá nhân, người đầu tiên coi con người vốn dĩ là “phi xã hội”, “tự quyết” và “độc lập” Trong tình trạng tự nhiên, về căn bản con người bình đẳng với nhau Sự bình đẳng này xuất phát từ các giả thuyết sau đây của các tác giả:

 Trong tình trạng tự nhiên, con người bình đẳng về thể chất: kẻ yếu nhất về thể chất có khả năng giết chế kẻ mạnh nhất nhờ mưu mẹo và/hoặc nhờ liên kết

 Trong tình trạng tự nhiên, con người bình đẳng về trí tuệ: tín hiệu tốt nhất để chứng minh sự bình đẳng về trí tuệ là mỗi người đều hài lòng với phần trí tuệ mà mình nhận được

 Trong tình trạng tự nhiên, về căn bản, cái làm cho mọi người bình đẳng, đó chính là con người có cùng xác suất hạ bệ người khác, có cùng nỗi sợ bị người khác hạ bệ

 Trong tình trạng tự nhiên, mỗi người có quyền tự nhiên vô hạn về mọi sự vật, kể cả đối với sự sống của người khác

Các giả thuyết này được Hobbes chứng minh như sau:

 Quyền tự nhiên buộc mỗi cá nhân phải để ý đến sự tồn vong của bản thân mình, tránh làm sao để không bị hạ bệ

 Mỗi một người có quyền sử dụng mọi phương tiện cần thiết để đảm bảo sự tồn vong của bản thân, kể cả bằng phương pháp loại bỏ những người khác

 Tất cả những gì cá nhân mong muốn đều tốt cho việc tồn vong của bản thân Vì vậy, cá nhân có quyền vô hạn Và mong muốn của cá nhân cũng vô hạn Do vậy, trong tình trạng tự nhiên, con người trở nên rất rủi ro và rất nguy hiểm

Kết luận của Hobbes là, trong tình trạng tự nhiên, nghĩa là trong tình trạng thiếu vắng một quyền lực chung, quyền lực của

cá nhân là vô hạn đối với mọi sự vật, kể cả đối với cuộc sống của người khác Áp dụng vào kinh tế, trong trường hợp này,

người ta thường đồng nghĩa “thương trường là chiến trường”.

Giải pháp của Hobbes để tránh “thương trường là chiến trường” chính là sự phân tách rõ ràng giữa quyền tự nhiên và luật tự nhiên Luật có tính chất bắt buộc, trong khi quyền có tính chất cho phép Về khía cạnh này, nguyên nhân chính của cuộc “loạn chiến” hay “mọi người chiến tranh với mọi người”, chính là quyền tự nhiên Theo tác giả, tình trạng tự nhiên nhanh chóng chuyển

7

thành tình trạng chiến tranh bởi lẽ mọi cá nhân đều có quyền tự nhiên làm mọi thứ Ngược lại, luật tự nhiên lại mang tính chất bắt buộc Từ đó, tác giả đề xuất ba luật tự nhiên như sau:

 Luật tự nhiên căn bản đầu tiên là con người tìm kiếm hoà bình khi có hy vọng đạt được nó

 Luật tự nhiên căn bản thứ hai chỉ cho con người biện pháp đạt được hoà bình bằng cách loại bỏ nguồn gốc chiến tranh Mỗi

cá nhân từ bỏ quyền của mình lên mọi sự vật Hay nói cách khác, cần phải chấm dứt tình trạng quyền tự nhiên trong điều kiện tương hỗ, nghĩa là mọi người đều từ bỏ quyền tự nhiên như nhau Sự từ bỏ quyền tự nhiên chỉ có thể được thực hiện bằng hợp đồng thì mới đảm bảo mọi người làm giống nhau

 Luật tự nhiên căn bản thứ ba buộc các bên phải tuân thủ hợp đồng Từ đó, Hobbes định nghĩa công lí là “sự tuân thủ các thoả thuận đã cam kết”

Nhìn chung, các tác nhân sẽ cùng nhau tuân thủ một thoả thuận theo đó họ từ bỏ toàn bộ quyền tự nhiên của mình. Tuy nhiên,

vẫn còn một vấn đề cần phải giải quyết: một khi tình trạng xã hội mang tính chất thiết chế đã được thiết lập thông qua thoả thuận

rũ bỏ toàn bộ quyền tự nhiên của bản thân, thì điều gì có thể đảm bảo rằng, cá nhân nào đó không muốn quay lại dùng quyền tự nhiên của mình? Hay nói cách khác, con người không có xu hướng tự nhiên tuân thủ các cam kết Do vậy, cần thiết phải tạo ra cái

gì đó cao hơn thoả thuận, có quyền năng tuyệt đối và buộc mọi người tôn trọng thoả thuận và tuân thủ luật tự nhiên Như vậy, theo nghĩa của Hobbes, khế ước xã hội là một thoả thuận tổng thể theo đó con người từ bỏ toàn bộ quyền tự nhiên của mình và chuyển

quyền tự nhiên ấy cho Léviathan (đấng tối cao = Nhà nước quân chủ thời ấy), có quyền lực tuyệt đối Đấng tối cao này là hiện thân

của ý chí chung bởi vì chỉ có đáng tối cao mới duy trì được hoà bình, điều mà mọi người mong muốn

Đứng trước lập luận này của Hobbes, Granovetter cho rằng, trong Léviathan, cá nhân mất đi tình trạng tự nhiên và tình trạng

đầu tiên là hỗn loạn tổng thể do mỗi cá nhân đều coi mình là hạt nhân vũ trụ Tình trạng tiếp theo là họ từ bỏ toàn bộ quyền tự nhiên của mình cho một đấng tối cao có quyền lực tuyệt đối Sau đó, họ đưa ra những hành vi một cách “ngoan ngoãn” và “tuân thủ đáng kính” là nhờ khế ước xã hội Con người chuyển từ tình trạng “kết cấu xã hội quá lỏng” (“tự do”) sang tình trạng “kết cấu

xã hội quá chặt” (“thiết chế”)

Trong bài báo của mình được đăng năm 1985, Granovetter không thực sự nhấn mạnh về sự phân tách giữa một bên là chủ nghĩa kinh tế tự do gắn với việc coi con người là một cá nhân hay một thế giới duy nhất, và bên kia là chủ nghĩa kinh tế can thiệp,

ở đó, con người rất nhạy cảm với ý kiến của người khác đồng thời tuân thủ hành vi chung được mọi người chấp nhận Như vậy, tác

giả này đã gợi ý rằng, dường như có một con đường di chuyển từ chủ nghĩa cá nhân (kinh tế tự do) sang thiết chế xã hội bắt buộc các cá nhân phải tuân thủ trong hoạt động kinh tế (kinh tế thiết chế) Chúng ta cũng có thể khám phá ra logic này trong các tác phẩm của những vị tổ sư về kinh tế chính trị

Theo những nhà kinh tế học cổ điển ảnh hưởng nhiều đến Max Weber, chủ nghĩa tư bản được hình thành như một quy trình tự nhiên dựa vào xu hướng tự nhiên của các cá nhân muốn trao đổi hay giao thương Thông qua sự tiến triển tự nhiên ấy, thị trường dần dần hình thành, phát triển và chia ra thành hai hệ thống: hệ thống kĩ thuật (nhóm kĩ sư có chức năng tư duy và nhóm công nhân có chức năng thực hiện) và hệ thống con người (hai giai cấp: giai cấp có vốn “ứng trước” vốn của mình để hình thành quy trình sản xuất (“cổ trắng”) và giai cấp không có phương tiện sản xuất cũng như tồn tại buộc phải bán sức lao động của mình để đổi lấy đồng lương (“cổ xanh”)2 Theo quan điểm ấy, cánh hữu khác hẳn với cánh tả ở chỗ họ coi thị trường là thước do tuyệt đối Từ

đó, trong quan điểm kinh tế chính trị, người ta giải thích rằng, sự ra đời và vận hành của các chuẩn mực kinh tế thị trường được coi như sự tập hợp các vận hành của tất thảy mọi cá nhân đơn lẻ, giống nhau vì họ đều có quyền tự quyết, tự do và bình đẳng Những người theo quan điểm cánh hữu như vậy cho rằng, thị trường là phương tiện tự nhiên, hoà giải và điều tiết hữu hiệu nhất để phối hợp các hoạt động của họ

Chúng ta có thể khám phá logic di chuyển từ chủ nghĩa cá nhân sang sự tuân thủ tuyệt đối trong tư duy của các nhà kinh tế học tân cổ điển Theo họ, chuẩn mực xã hội đối với hành vi cá nhân thể hiện rất rõ Những chuẩn mực thiết chế (tập thể) có xu hướng

áp đặt đối với từng người Hay nói cách khác, đơn giản là trong kinh tế thị trường, mỗi người đóng vai của mình đúng như hoạt động kinh tế quy định vì mỗi người đã được “xã hội hoá cao độ” để tuân theo các chuẩn mực ấy Khi đó, hành vi tham gia thị trường lao động của họ trở nên “tự động” Mark Granovetter phát hiện rằng, trong lập luận của những người theo tư tưởng kinh tế

tự do như vậy, người ta loại bỏ vai trò của “các quan hệ xã hội cụ thể” Từ đó, tác giả cho rằng, thuần tuý dựa vào chuẩn mực tập thể để áp đặt lên cá nhân (kinh tế can thiệp) cũng không ổn vì vai trò con người luôn luôn có thể thay đổi theo hoàn cảnh và thời gian Ngược lại, thuần tuý để cho thị trường quyết định (kinh tế thị trường) cũng không ổn vì cá nhân luôn có xu hướng tự nhiên tìm cách không tuân thủ những gì họ cam kết Như vậy, con đường kết nối giữa hai dòng thuyết kinh tế thị trường và kinh tế can thiệp có thể được hình thành trên cơ sở nghiên cứu các mối quan hệ xã hội trong đó tác nhân không đưa ra hành vi của mình như

2 Bản thân tác giả không dùng những từ “cổ trắng” hay “cổ xanh”, chỉ các nhà xã hội học công nghiệp dùng các từ ấy để phê bình sự tha hoá của tổ chức công nghiệp tuyến tính hay duy lí công nghiệp.

9

những “nguyên tử bị tách biệt” khỏi bối cảnh xã hội, và họ cũng không đưa ra hành vi của mình một cách bị động theo thành phần

xã hội của họ

Bắt đầu từ đây, chúng ta thấy rõ hơn sự lẫn lộn giữa cảnh Tả (thường lấy sự can thiệp kinh tế làm trọng) và cánh Hữu thường lấy sự tự do của thị trường làm trọng) Người có công đặc biệt trong việc khám phá phương thức quyết định hành vi kinh tế ở đây chính là Mark Granovetter Với quan niệm rằng, có sự phối hợp giữa một bên là thị trường và một bên là Nhà nước, giữa một bên

là quyết định của cá nhân và một bên là quan hệ xã hội, tác giả đã viết bài báo nổi tiếng “The strength of weak ties » (“Sức mạnh

từ các liên hệ yếu”) (1973) và tác phẩm Getting a job (“Kiếm việc”) (1974) Trong bài báo của mình, tác giả phân biệt hai loại

quan hệ xã hội: loại quan hệ xã hội sâu sắc và gắn bó như quan hệ bạn thân (“liên hệ mạnh”) và loại quan hệ xã hội “ít gắn bó” hay

“thi thoảng” (“liên hệ yếu”); sức mạnh của một mối liên hệ chính là “sự phối hợp về thời lượng quan hệ, cường độ xúc cảm, tính chất thân mật thể hiện qua niềm tin dành cho nhau và sự hỗ trợ lẫn nhau” Khi hai hay nhiều tác nhân làm việc trong các môi trường khác nhau, thì sức mạnh của các mối liên hệ yếu chính là việc các quan hệ ấy mang lại sự đa dạng nguồn thông tin, cung cấp các thông tin mới cho nhau Nếu không có các liên hệ này, người ta không thể tiếp cận các nguồn thông tin mới và hữu ích Như vậy, những người tham gia cùng một mạng lưới xã hội dựa trên quan hệ mạnh có điểm yếu là họ có những đặc thù giống nhau nên khó đa dạng về nguồn thông tin hữu ích Áp dụng quan điểm này để nghiên cứu quá trình tìm việc của các cán bộ doanh nghiệp bang Boston (Mỹ), tác giả thấy rằng, hơn một nửa trong số mẫu điều tra thừa nhận rằng, nhờ các quan hệ cá nhân mà họ tìm thấy công việc, nhất là các quan hệ “thi thoảng, nhưng để lại dấu ấn tốt cho các bên” Như vậy, các “liên hệ yếu” đóng vai trò hữu ích trong việc tiếp cận nguồn thông tin mới và có tác dụng tốt hành động kinh tế (trong trường hợp này là tập hợp hành vi xin việc) Xin việc không chỉ thuần tuý là “sự gặp gỡ giữa cung và cầu”, giữa hai phép tính tuyệt đối (ông chủ và người ứng viên lao động)

Từ đó, khái niệm “điều tiết hành vi kinh tế cá nhân và chuẩn mực tập thể” của Mark Granovetter được sử dụng rộng rãi để phân tích các hệ thống quan hệ xã hội rộng hơn Nó cho phép tư duy và giải thích các giao dịch kinh tế bằng các quan hệ xã hội

Xa hơn nữa, các quan hệ xã hội được quan niệm như là một cấu trúc ngoại sinh của hiện tượng kinh tế Từ đó, thị trường không phải là một ngoại lệ đối với việc phân tích các quan hệ xã hội Hay nói cách khác, thị trường không được tác giả này thuần tuý định nghĩa là “sự gặp gỡ giữa cung và cầu”, mà còn là một cấu trúc ngoại sinh thực hiện chức năng kinh tế Hơn nữa, một xã hội ở

đó các cá nhân có động lực hành động vì quyền lợi của mình không phải là một “rừng rậm” không thể hiểu nổi, mà thực ra có thể