Cái hay cái đẹp trong thơ xuân quỳnh viết cho thiếu nhi (2014)

Nó làm người ta nhớ, nó khiến người ta thuộc, nó buộc người ta kể cho nhau nghe, nó thôi thúc người ta đọc lại: Chỉ có thuyền mới hiểu Biển mênh mông nhường nào Chỉ có biển mới biết Thu

LỜI CẢM ƠN

Lần đầu tiên bước vào nghiên cứu một vấn đề nhỏ nhưng ít nhiều cũng

là một vấn đề khoa học, tôi không khỏi bỡ ngỡ và lúng túng Sau thời gian miệt mài nghiên cứu, dưới sự hướng dẫn tận tình của thầy giáo Giảng viên chính - Thạc sĩ - Nguyễn Ngọc Thi, tôi đã hoàn thành khóa luận này Em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của thầy

Đồng thời em cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô trong ban giám hiệu trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, cùng các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục Tiểu học đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình hoàn thành khóa luận này

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 10 tháng 05 năm 2014

Phan Thị Vân

LỜI CAM ĐOAN

Dưới sự hướng dẫn, chỉ bảo tận tình của thầy giáo Giảng viên chính- Thạc sĩ - Nguyễn Ngọc Thi, tôi đã hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này Tôi xin cam đoan: khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Cái hay cái đẹp trong thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi” là kết quả của quá trình tìm hiểu, nghiên cứu của riêng tôi, chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào, của bất kì tác giả nào

Hà Nội, ngày 10 tháng 05 năm 2014

Phan Thị Vân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CÁI HAY TRONG THƠ XUÂN QUỲNH VIẾT CHO THIẾU NHI 7

1.1 Đôi nét về nhà thơ Xuân Quỳnh và thơ viết cho thiếu nhi 7

1.1.1 Nhà thơ Xuân Quỳnh 7

1.1.2 Thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi 9

1.2 Sự phong phú, đa dạng trong nội dung thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi 12

1.2.1 Tình cảm mẫu tử 12

1.2.2 Thơ Xuân Quỳnh mang đến cho trẻ những bài học giáo dục đạo đức cụ thể 20

1.2.3 Những bài học đầu đời về thế giới thiên nhiên 21

CHƯƠNG 2 CÁI ĐẸP TRONG THƠ XUÂN QUỲNH VIẾT CHO THIẾU NHI 26

2.1 Thể thơ 26

2.2 Cấu tứ 30

2.3 Giọng điệu 35

2.4 Ngôn ngữ 40

2.5 Liên tưởng và tưởng tượng 43

2.6 Những biện pháp tu từ 49

2.6.1 Dấu câu 49

2.6.2 So sánh tu từ 54

2.6.3 Nhân hóa 57

2.6.4 Đảo ngữ 59

2.7 Đối thoại và độc thoại 59

KẾT LUẬN 67

MỞ ĐẦU

1 Lý do c ọn đề t i

Có những tác phẩm đọc một lần là ta quên ngay, nhưng cũng có nhiều tác phẩm như những dòng sông chảy qua tâm hồn ta, để lại một lớp phù sa, để lại bao ấn tượng trong lòng người đọc Nó làm người ta nhớ, nó khiến người

ta thuộc, nó buộc người ta kể cho nhau nghe, nó thôi thúc người ta đọc lại:

Chỉ có thuyền mới hiểu Biển mênh mông nhường nào Chỉ có biển mới biết

Thuyền đi đâu về đâu

(Thuyền và biển)

Em trở về đúng nghĩa trái tim em

Là máu thịt đời thường ai chẳng có Vẫn ngừng đập khi cuộc đời không còn nữa Nhưng biết yêu anh cả khi chết đi rồi

Lần tìm lại những sáng tác của Xuân Quỳnh để lại, tôi đã phát hiện ra rằng: Xuân Quỳnh nồng nàn, cháy bỏng bao nhiêu trong tình yêu thì cũng sâu nặng, đằm thắm với trẻ thơ bấy nhiêu Xuân Quỳnh có một tuổi thơ dữ dội, cuộc sống cực nhọc nhưng chị đã vượt qua tất cả để sống cho ra sống, sống để

mà làm thơ, sống mà để yêu con Xuân Quỳnh đến với thơ như một định mệnh và đến với thơ thiếu nhi như một thiên chức Nó như logic tất yếu trong

cuộc đời Xuân Quỳnh: chị sinh ra, yêu, làm thơ, làm mẹ và viết thơ cho con, cho trẻ em Những ai đã từng đọc thơ Xuân Quỳnh hẳn sẽ thấy đây là một món quà vừa quen vừa lạ dành cho thiếu nhi: nó đằm thắm yêu thương như một cái hôn; dịu dàng, thanh tao như một đóa hoa; ngọt ngào, thơm ngát như một chiếc bánh Những bài thơ ấy thu hút chúng ta mê mải, say sưa, thả hồn vào hết bài thơ này đến bài thơ khác, để rồi bất chợt giật mình: từ bao giờ, ánh mắt đã trở nên mơ màng, nụ cười đã nở trên khoé môi, tâm trí đã dạt trôi về một miền kí ức xa xăm

Với thơ thiếu nhi Xuân Quỳnh, trẻ thơ thấy mình trong đó, người lớn thấy mình trong đó, tôi thấy tôi mười năm trước, bạn thấy bạn năm năm sau, tôi mơ ước được bé lại, bạn tò mò muốn được thử hạnh phúc làm cha Đúng như Lại Nguyên Ân đã từng nhận xét: “Hai chục năm nay, thơ Xuân Quỳnh

đã đi vào người đọc trở thành tiếng nói tâm tình về những ngọt bùi cay đắng ở đời, tiếng nói của tình yêu và tình mẫu tử, tiếng nói hồn hậu, dung dị, chứa đựng sự sống đương thời mà cũng in dấu nếp nghĩ, nếp cảm của người Việt tự

xa xưa Những thiếu nữ bước vào tuổi yêu đương, những người mẹ trẻ phập phồng dõi theo từng giấc ngủ, từng hơi thở, từng bước đi của đứa con mình,

họ tìm đến với thơ Xuân Quỳnh và ở đó họ gặp được một tâm hồn đồng cảm,

sẻ chia, một người bạn thân thiết chân thành” [2, 138] Từ những trang thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh, những sợi dây đồng cảm vô hình đã được giăng ra, kết nối trái tim con người ở mọi lứa tuổi, ở mọi thời đại Bởi sự ngây thơ, đáng yêu trẻ thơ ấy, tình cảm thiêng liêng cha - con, mẹ - con, bà - cháu

ấy là vĩnh cửu, là bất diệt

Thi đàn Việt Nam đã có bao nhiêu tác phẩm đi được vào lòng người như thế?

Điều gì đã làm nên thành công đáng nể phục cho thơ thiếu nhi của

Xuân Quỳnh nói chung và Bầu trời trong quả trứng nói riêng? Đã có khá

nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu phê bình văn học và những người quan tâm khác đã đi sâu vào nghiên cứu, tìm kiếm câu trả lời Tôi cũng muốn đóng góp một vài ý kiến của mình về vấn đề này theo hướng tìm hiểu “Cái hay cái đẹp trong thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi”

Hơn nữa, qua khảo sát chương trình môn Tiếng Việt ở Tiểu học sau năm 2000, tôi thấy các nhà giáo dục đã giới thiệu một số lượng tương đối lớn những bài thơ hay của những tác giả như Trần Đăng Khoa, Phạm Hổ, Nguyễn Thị Mây, và Xuân Quỳnh được chọn 3 tác phẩm:

1 N ƣời l m đồ c ơi (Tiếng Việt 2, tập 2)

2 Tuổi ngựa (Tiếng Việt 4, tập 1)

3 Chuyện cổ tíc về lo i n ƣời ( Tiếng Việt 4, tập 2)

Ba tác phẩm này đã thực sự có sức lôi cuốn lớn đối với thiếu nhi, nhất

là bài thơ Chuyện cổ tích về loài người Với tư cách là một người giáo viên

tiểu học trong tương lai, tôi mong muốn được mang đến cho các em những bài thơ hay, những vẻ đẹp trong kho tàng thơ thiếu nhi phong phú, ấn tượng của Xuân Quỳnh

Chính vì những lý do trên tôi đã lựa chọn đề tài: “Cái hay cái đẹp trong thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi” để làm đề tài khóa luận tốt nghiệp

2 Lịch sử n i n cứu đề t i

Xuân Quỳnh thuộc vào một số ít những thi sĩ bẩm sinh, nghĩa là những

thi sĩ làm thơ tự nhiên và bản năng như “đã là đàn bà thì phải sinh con đẻ

cái”, như cây cối thì phải đơm hoa kết trái vậy (theo Nguyễn Đăng Mạnh) Là

một hiện tượng của thơ ca Việt Nam hiện đại nên đã có khá nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu phê bình văn học đi sâu tìm hiểu về thế giới thơ và con người thơ Xuân Quỳnh

Đi sâu vào yếu tố giọng điệu thơ Xuân Quỳnh, trong bài “Cảm nhận về

thơ Xuân Quỳnh”, Lưu Khánh Thơ viết: “Thơ chị có một giọng điệu riêng

rất dễ nhận ra Giọng điệu ở đây không phải là cách nói mà là cảm xúc, là giọng điệu của tâm hồn Một giọng điệu không kiểu cách, khiên cưỡng mà luôn luôn tự nhiên, phóng khoáng Chị thường hay chọn lời ru hoặc lấy cảm hứng từ lời ru làm giọng điệu cho bài thơ của mình Với những lời ru, Xuân Quỳnh đã chọn được một giọng điệu thích hợp cho tiếng hát của tâm hồn chị, tâm hồn một người mẹ nhân hậu, một người yêu đằm thắm và giàu hy sinh Sử dụng biện pháp nghệ thuật này, có lẽ chị muốn thơ mình là những lời ru ngọt ngào, sâu lắng, chân thành” [11, 15]

Bàn về ngôn ngữ trong thơ Xuân Quỳnh, qua bài viết “Nhớ chị”, Lê

Minh Khuê đã viết: “Vẫn tiếp tục khám phá những cái đẹp của thế giới xung

quanh và nói bằng ngôn ngữ thơ chỉ riêng chị mới có được, thứ ngôn ngữ cuốn hút, thấm được chất dân gian mà mới mẻ” [2, 174]

Nhận xét về đặc trưng thơ Xuân Quỳnh, trong bài “Con người và nhà

thơ”, Lại Nguyên Ân khẳng định: “Và chị đã văn chương hoá không ít, hơn

nữa đã cùng lứa tạo ra một kiểu “văn chương hoá” mới, một kiểu trang sức mới Nhưng cốt cách thơ Xuân Quỳnh qua mọi biến thái vẫn gắn bó với những gì đã có nơi chị” [2, 138]

Lê Thị Ngọc Quỳnh cũng đã ghi lại những ấn tượng của mình đối với

Xuân Quỳnh trong bài “Thế giới thiếu nhi trong thơ Xuân Quỳnh” : “Xuân

Quỳnh được nhớ nhiều nhất có lẽ ở một phong cách, giọng điệu giàu nữ tính, nhạy cảm và thiết tha trước cuộc đời… Đọc thơ chị, tôi cứ lạ! Chị làm thơ mà

cứ như người ta nói, kể, chuyện trò Mà chị kể rất có duyên về những thứ tưởng như không có gì đáng nói”

Vương Trí Nhàn trong bài “Cuộc đời để lại” cho rằng: “Người ta

thường nói trong những người viết văn như mãi mãi có một đứa trẻ con, bỡ ngỡ trước cuộc đời Trong Xuân Quỳnh cũng có một đứa trẻ ấy, đôn hậu, cởi

mở, nhưng cũng ngỗ nghịch, ham hố, liều lĩnh và đặc biệt là rất cảm tính trong nhận xét và đối xử” [3, 316 - 317]

Về mảng thơ thiếu nhi của Xuân Quỳnh, Vân Thanh trong bài “Xuân

Quỳnh với thơ thiếu nhi” đã đánh giá: “Ngộ nghĩnh, hồn nhiên, thơ Xuân

Quỳnh nói chính lời trẻ thơ, nghĩ cách nghĩ của trẻ thơ Rồi lại có thể tách ra khỏi trẻ thơ, để ngụ vào đấy một triết lý hồn nhiên của sự sống, thứ triết lý mà

ở mỗi lứa tuổi có thể hấp thụ một cách riêng ở đây, không có sự cao đạo, lên giọng, truyền giảng đã đành, mà cũng không phải là lối nhại mượn, bắt chước, cưa sừng làm nghé, khoác áo hoặc đeo băng trẻ em Đọc Xuân Quỳnh, thấy chị làm thơ thật dễ dàng Cứ như mạch nước ngọt tuôn ra từ một mạch nguồn trong trẻo” [4, 33]

Lý giải những nét đặc sắc trong thơ thiếu nhi Xuân Quỳnh, Đông Mai

trong “Xuân Quỳnh - một nửa cuộc đời tôi” đã viết: “Cuộc đời mồ côi khiến

cho Xuân Quỳnh hiểu tình mẫu tử thiêng liêng, cần thiết và quý giá như thế nào đối với trẻ thơ, nên khi làm mẹ, Xuân Quỳnh dồn tất cả tâm hồn và sức lực cho con Trong thơ Quỳnh, tình mẹ con thật thiết tha, sâu đậm Những đứa con là nguồn thi hứng không bao giờ cạn của Xuân Quỳnh Những bài thơ nói về con, viết cho con chiếm số lượng lớn trong thơ Xuân Quỳnh Và vì vậy, ta cũng hiểu tại sao văn Quỳnh viết cho thiếu nhi lại dí dỏm, nồng ấm tình người như vậy” [3, 221 - 223]

Trong khuôn khổ một khóa luận tốt nghiệp, tôi mong muốn đóng góp một phần nhỏ công sức của mình vào việc nghiên cứu, tìm hiểu cái hay cái đẹp trong thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi Hi vọng việc thực hiện đề tài này sẽ giúp ích nhiều cho bản thân tôi trong việc giảng dạy thơ Xuân Quỳnh ở Tiểu học cũng như giới thiệu đến các em thiếu nhi các tác phẩm của Xuân Quỳnh

3 Mục đíc n i n cứu

Tìm hiểu cái hay, cái đẹp trong thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi

4 Đối tƣợn v p ạm vi n i n cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi, cái đẹp trong thơ viết cho thiếu nhi

- Phạm vi nghiên cứu: Cái hay, cái đẹp trong thơ viết cho thiếu nhi

Văn bản khảo sát: Tập thơ Bầu trời trong quả trứng (NXB Kim Đồng,

Hà Nội, 2006) và các bài thơ khác viết cho thiếu nhi trong một số tập thơ như

Hoa dọc chiến hào, Lời ru trên mặt đất…

Ngoài phần mở đầu và kết luận, khóa luận gồm 2 chương:

Chương 1: Cái hay trong thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi

Chương 2: Cái đẹp trong thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi

CHƯƠNG 1 CÁI HAY TRONG THƠ XUÂN QUỲNH

VIẾT CHO THIẾU NHI

1.1 Đôi nét về n t ơ Xuân Quỳn v t ơ viết cho thiếu nhi

1.1.1 N t ơ Xuân Quỳnh

Xuân Quỳnh tên thật là Nguyễn Thị Xuân Quỳnh, sinh ngày 6-10-1942 trong một gia đình công chức tại xã La Khê, huyện Hoài Đức, tỉnh Hà Tây (nay là Hà Nội) Xuân Quỳnh mồ côi mẹ từ nhỏ, cha lại tục huyền nên ở với

bà nội và chị gái Đông Mai Tháng 12 năm 1955, khi mới 13 tuổi, Xuân Quỳnh được tuyển chọn vào Đoàn Văn công nhân dân Trung ương và được đào tạo thành diễn viên múa Xuân Quỳnh đã đi biểu diễn ở nhiều nước trên thế giới và dự Đại hội Thanh niên, sinh viên thế giới năm 1959 tại Viên (Áo)

Từ năm 1962 đến 1964, Xuân Quỳnh học ở Trường bồi dưỡng những người viết văn trẻ (khóa I) của Hội Nhà văn Việt Nam Ngày 5-8-1963, sau khi từ đảo Cô Tô trở về, Xuân Quỳnh quyết tâm theo đuổi con đường văn học Từ năm 1964 trở đi, Xuân Quỳnh trở thành biên tập báo Văn nghệ, NXB Tác phẩm mới Tại Đại hội các nhà văn Việt Nam lần thứ 3, Xuân Quỳnh được bầu vào Ban chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam Một số tác phẩm thơ của Xuân Quỳnh đã được in tại Cộng hòa Dân chủ Đức, Pháp…

Xuân Quỳnh - một cô gái nghèo khổ, lớn lên giữa thời kì đất nước phải đương đầu với vô vàn khó khăn kinh tế, chiến tranh nhưng Xuân Quỳnh khác nào một cây xương rồng kiên cường và kì diệu trên sa mạc, vắt kiệt sức mình

để nở những bông hoa quý giá cho đời Ngay từ tập thơ đầu tay Tơ tằm - Chồi

biếc Xuân Quỳnh đã được chú ý vì phong cách thơ mới mẻ, dễ mến Trong đủ

25 năm cầm bút, Xuân Quỳnh để lại cho đời một hồn thơ vừa hồn nhiên tươi tắn, vừa chân thành, đằm thắm, sôi nổi mãnh liệt, có khi cảm tính bồng bột

mà không kém phần ý nhị sâu xa

Cũng như các nữ sĩ khác, Xuân Quỳnh làm thơ cốt để diễn tả cuộc sống xung quanh mình ở mọi phương diện: những khao khát, những rung động yêu thương, những suy nghĩ, trăn trở của người phụ nữ Vì lẽ đó, thơ Xuân Quỳnh đều là thơ trữ tình Hiện thực sôi động, phong phú thấm sâu vào hồn thơ Xuân Quỳnh Thơ Xuân Quỳnh tươi rói sự sống, thấm đượm tình người và chan chứa một tình yêu lớn: yêu cuộc đời, yêu đất nước, yêu con người, yêu gia đình, yêu bạn bè…

Con đường thơ ca của Xuân Quỳnh khá thuận lợi, thành công của Xuân

Quỳnh tăng lên theo thời gian nhờ vào sự nỗ lực hết mình của nhà thơ: “Cứ

đều đều vài ba năm lại có một tập thơ ra đời Trong khi nhiều người già đi, cũ

đi, tự lặp lại mình trong thơ thì trên đại thể, thơ Xuân Quỳnh vẫn giữ được cái duyên riêng, và cái hơi thơ trẻ trung, tươi tắn” [3, 317 - 318]

Ngòi bút Xuân Quỳnh đã được thử thách qua thời gian với nhiều loại chủ đề khác nhau Trong đó có những bài thơ tình yêu đạt tới đỉnh cao Tình yêu trong thơ Xuân Quỳnh thật nồng nàn, sâu lắng và cũng đượm nỗi thảng thốt, lo âu Tất cả đều được diễn đạt bằng ngôn ngữ giản dị, trong sáng, hầu như không có cách điệu Đó là thứ thơ đạt đến tầm cao của nghệ thuật, nhưng vẫn dễ hiểu với đông đảo quần chúng, vẫn có thể gây được những xúc động

khác thường Thơ tình Xuân Quỳnh được đánh giá rất cao: “Xuân Quỳnh từ

con người có nhu cầu tự ca hát về tình yêu và cuộc săn đuổi hạnh phúc của chính mình thành một nhà thơ viết về tình yêu vào loại phong phú nhất trong

số những nhà thơ cùng thế hệ” [3, 211]

Trong mảng thơ ca thời chống Mỹ, cái tên Xuân Quỳnh được biết đến qua

hai tập thơ Hoa dọc chiến hào và Gió Lào cát trắng có những bài thơ mang cảm

hứng công dân, có tầm khái quát rộng lớn có thể tồn tại mãi mãi những bằng chứng về sự phấn đấu của lớp người trẻ tuổi những năm chống Mỹ

Trong đời thơ không dài, nếu không nói là còn ngắn, Xuân Quỳnh vẫn

để lại một gia tài thơ cho thiếu nhi như là sự kết tinh, trải nghiệm của đời mình

Nếu mảng thơ về tình yêu là lời nói của trái tim “Em trở về đúng nghĩa trái tim em” thì trong thơ viết cho thiếu nhi, Xuân Quỳnh đã, một lần nữa, từ tuổi thơ của chính mình mà đến với tuổi thơ của các em Đó là những mẩu chuyện gọn, ngắn, xinh xắn và đời thường, hiện tại mà đẹp như cổ tích đầy những hứng thú

và bất ngờ, cũng là món quà thơm thảo mà chị dành cho trẻ thơ

Tuy số lượng tác phẩm để lại không nhiều song Xuân Quỳnh cũng có đóng góp đáng kể vào nền Văn học Việt Nam hiện đại

Ngày 29-8-1988, định mệnh khắc nghiệt đã cướp đi người nữ sĩ tài hoa của chúng ta Xuân Quỳnh ra đi vĩnh viễn ở tuổi 46 - cái tuổi mà tài năng văn học đang ở độ chín, trong một tai nạn giao thông tại đầu cầu Phú Lương, thị

xã Hải Dương, cùng chồng là nhà thơ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ và con trai út Lưu Quỳnh Thơ mới 13 tuổi Sự kết thúc bất ngờ ấy đã khiến cho tình yêu mà Xuân Quỳnh hằng tôn thờ trở thành bất tử, làm cho Xuân Quỳnh và thơ Xuân Quỳnh dường như càng đẹp ngời thêm lên bởi một vừng sáng kì diệu của huyền thoại

Xuân Quỳnh được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật vào năm 2001

1.1.2 T ơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi

Có thể nói văn học thiếu nhi Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám

1945 ngày càng phát triển, phong phú về đề tài, thể loại, đa dạng về phong cách và trở thành một bộ phận không thể thiếu của nền văn học dân tộc Nhìn lại từng chặng đường đã đi qua, đặc biệt là từ khi Nhà xuất bản Kim Đồng được thành lập (1957) ta thấy thơ thiếu nhi đã có những bước phát triển vững chắc và đang tiếp tục đi lên cùng sự phát triển chung của văn học Việt Nam Phải nói rằng trong những năm gần đây, thơ viết cho thiếu nhi có nhiều thành tựu đáng kể, đóng góp vào việc nuôi dưỡng tâm hồn các em Ngày càng có nhiều tập thơ, bài thơ có nội dung sâu sắc, có giá trị nghệ thuật cao, và có sức

sống bền lâu trong lòng bạn đọc Trong số các nhà thơ viết cho thiếu nhi có thể kể đến Xuân Quỳnh Xuân Quỳnh đến với văn học thiếu nhi là từ lòng mẹ yêu con tha thiết Trong thiên chức làm mẹ, Xuân Quỳnh đã có một gia tài thơ cho con và cũng là cho các thế hệ tuổi thơ khá dồi dào, thật ngộ nghĩnh, trong trẻo và dễ thương Nhà thơ không viết gì ngoài những kinh nghiệm mà mình

đã trải nghiệm Phải chăng do tuổi thơ nhiều thiếu thốn, khao khát tình thương nên khi làm mẹ, Xuân Quỳnh đã dồn tất cả bao yêu thương nồng nàn cho các con, như một cách bù đắp những thiếu hụt và trống trải của đời mình

Tình yêu thương con, tấm lòng bao dung và trí tuệ thông minh đã giúp Xuân Quỳnh đến được, nhìn thấu được và phát hiện ra nhiều điều lạ ở thế giới vốn đẹp, lung linh và rất sống động trong tâm hồn trẻ thơ Từ đó tạo nên vẻ đẹp, nét đặc sắc riêng trong những bài thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi nói chung và cho con mình nói riêng

Xuân Quỳnh hướng về phía trong sáng, trữ tình Đó là ấn tượng đậm nét nhất khi đọc thơ viết cho thiếu nhi của nhà thơ Những nhận xét phù hợp với tâm lý tuổi thơ, những cảm xúc tràn đầy của một tâm hồn tinh tế đã mang lại cho các em một cảm giác thú vị:

Thế mà nắng cũng sợ rét Nắng chui vào chăn cùng em

Chúng ta còn bắt gặp trong thơ Xuân Quỳnh lối nói quen thuộc, những

so sánh ngộ nghĩnh, dễ thương của các em Bằng xét đoán thông minh và trí tưởng tượng phong phú, Xuân Quỳnh làm vui cho trẻ và làm kinh ngạc cả

người lớn chúng ta:

Mí biết làm ra gió Chỉ bằng chiếc quạt con

Mí còn làm ra cả đêm Chỉ cần nhắm hai con mắt

Đó quả là logic đảo ngược, nhân thành ra quả mà quả lại thành nhân, nhưng lại không có chút nào phi lý

Đáng yêu và có ý nghĩa nhất là bài Cái ngoan của Mí Em bé của Mí bị

ốm nên phải tiêm nhưng không khóc, Mí đã thưởng phiếu bé ngoan của mình cho em Các bạn bảo Mí:

Bản năng người mẹ, những cảm xúc tinh tế và nhìn mọi sự vật bằng con mắt trẻ thơ đã tạo nên nét đáng yêu, đáng nhớ ở các bài thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh Trong khi đi thật sâu vào những trải nghiệm của bản thân, qua một lối cảm, nghĩ và nhận xét tinh tế, thông minh, Xuân Quỳnh đã gặp tất

cả những bậc làm cha, làm mẹ, đã biểu đạt hộ họ những chân lý thông thường

mà không dễ ai cũng nói được tỏ tường với biết bao rung động và xúc động

Trong thơ Xuân Quỳnh, ta bắt gặp lại tâm thức quen thuộc về hạnh phúc

là “nhận” và “cho”: “Đứng trước các em, tôi luôn cảm thấy tôi là người mắc

nợ, người có lỗi… Tôi tin rằng, có các em trên mặt đất này, các em sẽ giúp đỡ tôi theo kịp được các em để những trang viết của tôi gần gũi và có ích cho các

em hơn” (Xuân Quỳnh, 1979, “Lời xin lỗi trước các em”, Báo Văn nghệ số

812) Tiếc thay, tác động hai chiều như nhà thơ mong muốn và sự khơi nguồn

ở mạch viết này - với Xuân Quỳnh phải dừng lại đột ngột ở tuổi 46

1.2 Sự p on p ú, đa dạng trong nội dung t ơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi

1.2.1 Tìn cảm mẫu tử

Trong thơ Xuân Quỳnh, thế giới tình cảm của tuổi thơ thật sinh động và

dễ thương Bài Tuổi ngựa là lời trẻ nhỏ nói với mẹ thật cảm động biết bao

khi bé cho rằng dù mai sau con có đi xa, nhưng con vẫn nhớ đường về với

mẹ, và mẹ ơi, mẹ đừng buồn:

Tuổi con là tuổi ngựa Nhưng mẹ ơi đừng buồn Dẫu cách núi, cách rừng Dẫu cách sông, cách bể Con tìm về với mẹ Ngựa con vẫn nhớ đường

Bài Con yêu mẹ là lời nói chân thành của đứa con khi đem so sánh tình

yêu thương của mình với những thứ quý nhất mà nó có thể biết, có thể có được như: ông trời, cả thành phố, hay trường học:

- Con yêu mẹ bằng ông trời Rộng lắm không bao giờ hết

…- Con yêu mẹ bằng Hà Nội

Để nhớ con mẹ đi tìm

Từ những phố này phố kia

Là con gặp ngay được mẹ .- Con yêu mẹ bằng trường học Suốt ngày con ở đấy thôi

Lúc con học, lúc con chơi

Là con cũng đều có mẹ

Thế nhưng tình yêu của con rộng lớn bao la quá, mẹ muốn tình yêu của con dành cho mẹ là cái gì giản dị, gần gũi với con hàng ngày cơ Thế là con

mới chợt nhớ ra:

Tính mẹ cứ là hay nhớ Lúc nào cũng muốn bên con Nếu có cái gì gần hơn

Con yêu mẹ bằng cái đó

-À mẹ ơi có con dế Luôn trong bao diêm con đấy

Mở ra là con thấy ngay Con yêu mẹ bằng con dế

“Con yêu mẹ bằng con dế” - ngộ nghĩnh, đáng yêu và đơn giản đến bất ngờ Ý tưởng đột ngột ấy ta chỉ có thể bắt gặp ở trẻ con Lời thơ như nói được nghĩ suy của con trẻ và là tiếng nói của tình mẫu tử

Người mẹ Xuân Quỳnh từ tình yêu con nồng đượm, từ hạnh phúc làm

mẹ ngọt ngào đã mang vào thơ bao khám phá thú vị về kiểu tư duy hồn nhiên đến lạ kì của con trẻ Chị say mê khai thác trí tưởng tượng phong phú của các

em qua nhiều bài thơ, chị viết về tính tò mò, ham hiểu biết, hay hỏi của bé thơ Đó là những câu hỏi dồn dập không dứt, mà có khi người lớn không sao

giải thích hết Các câu hỏi: Vì sao? Vì sao? Mùa đông nắng ở đâu? Tại sao gà

con sinh ra?…

Vì sao con cóc

Nó hay nghiến răng

Vì sao con cò

Nó không nhắm mắt Không có chân, có cánh

Mà lại gọi con sông Không có lá có cành Lại gọi là ngọn gió…

Bài thơ cứ thế mà kéo dài bởi thế giới tự nhiên trước mắt trẻ con là vô tận Thế nhưng các bạn đọc nhí không thể đọc mãi, nên bài thơ cũng đến lúc phải dừng lại:

Con vịt con bé tí Không mẹ, nó không buồn

Mà mẹ mới ra đường

Vì sao con đã nhớ?

Như một cách làm thơ cho trẻ em, từ thế giới tự nhiên, Xuân Quỳnh dẫn các em về lại thế giới con người Cách dẫn dắt thông minh, thú vị Từ câu hỏi, chị chuyển sang câu xác định, mà sự xác định ở đây là của tình mẹ con Xuân Quỳnh là một trong số ít nhà thơ viết cho thiếu nhi đã rất thành công trong sử dụng cách lý giải tự nhiên thông qua cái nhìn trẻ thơ, rồi từ thế giới tự nhiên mà chuyển sang thế giới người, đưa cuộc sống xã hội đến gần các em hơn

Bên cạnh tình cảm dành cho mẹ, trẻ con vẫn còn dành tình cảm cho người bố, đặc biệt là những người bố vì công việc mà phải sống xa gia đình

Trong bài Thư gửi bố ngoài đảo là nỗi niềm khát khao nhớ bố của em

nhỏ:

… Nhớ bố con học chăm Con quét nhà giúp mẹ…

Bố ơi từ hôm qua Con biết xem đồng hồ

Tết con muốn gửi bố Cái bánh chưng cho vui Nhưng bánh thì to quá

Mà hòm thư nhỏ thôi

Gửi hoa lại sợ héo Đường ra đảo xa xôi Con viết thư gửi vậy Hẳn bố bằng lòng thôi

Lấy trẻ em làm nhân vật trung tâm, tập thơ Bầu trời trong quả trứng là

sự khám phá thú vị về thế giới thần tiên của tuổi thơ Đặt mình vào thế giới

đó, trong bài thơ Chuyện cổ tích về loài người, Xuân Quỳnh lý giải về nguồn

gốc của sự sống, trong đó trẻ con ra đời đầu tiên trên thế gian, kế đó mới là ông bà, cha mẹ, sông núi, biển, trời… Tất tật đều sinh ra sau và đều vì lũ trẻ

Chuyện bắt đầu bằng hai câu thơ:

Trời sinh ra trước nhất Chỉ toàn là trẻ con

Trong tư duy dân gian: trời sinh ra muôn loài, còn với Xuân Quỳnh, sau trời là trẻ con Trẻ con được sinh ra như là khởi nguyên của tất cả Sau chúng mới là sinh thành của tất cả những gì làm nên thế giới Và thế giới, trong cách dẫn dắt của người kể cổ tích Xuân Quỳnh là gồm một trật tự các sự vật xuất hiện theo một logic chặt chẽ bên trong: do nhu cầu của trẻ mà có, từ mặt trời, rồi cây cỏ, chim muông, đến sông ngòi, biển mây, đường sá:

Mắt trẻ con sáng lắm Nhưng chưa thấy gì đâu Mặt trời mới nhô cao Cho trẻ con nhìn rõ…

Rồi mới đến mẹ, vì trẻ con cần tình yêu và lời ru Rồi đến bà, vì trẻ cần nghe chuyện Sau bà mới đến bố, vì trẻ cần hiểu biết hơn Do nhu cầu hiểu biết của trẻ mà sinh ra chữ, bàn ghế, thầy giáo và phấn, bảng Từ bảng mà có lớp học:

…Nhưng còn cần cho trẻ Tình yêu và lời ru

Cho nên mẹ sinh ra

Để bế bồng chăm sóc

… Biết trẻ con khao khát Chuyện ngày xưa, ngày sau Không hiểu là từ đâu

Mà bà về ở đó

…Muốn cho trẻ hiểu biết Thế là bố sinh ra

Bố bảo cho biết ngoan

Bố dạy cho biết nghĩ…

Và bài thơ kết thúc:

Thầy viết chữ thật to:

“Chuyện loài người” trước nhất

Có thể nói bài thơ kết thúc trong một trật tự ngược thế nhưng tất cả chúng ta và các em không ai thấy bất ngờ, hoặc phản đối trước sự vô lý đó,

mà ngược lại còn thích thú về sự có lý của một chuỗi những điều vô lý đó Vì cái trật tự ngược, cái logic đã làm nền bao trùm cho cả bài thơ, đó là: một

cuộc sống tồn tại bắt đầu từ sự chăm sóc trẻ thơ, vì tất cả nhu cầu của con trẻ

Tình yêu thương con trẻ trong thơ Xuân Quỳnh là tình cảm mẹ yêu

thương con rất thiêng liêng cao quý ngay khi con chưa ra đời:

Mẹ đan tấm áo nhỏ Bây giờ đang mùa xuân

Mẹ thêu vào chiếc khăn Cái hoa và cái lá…

Cả nhà mong con thế Con chả biết được đâu

Mẹ ghi lại để sau

Lớn lên rồi con đọc

(Con chả biết được đâu)

Xuân Quỳnh mừng Tuấn Anh - con riêng của chồng cũ đang ở lứa tuổi tiểu học, mừng con thêm một tuổi theo cái cách như để chính cậu bé đang huyên thuyên kể công trạng, ham học, ham làm giúp bà, giúp mẹ:

Bài toán làm tuy khó Con cũng giải được mà Con đóng sổ lao động Ghi việc con giúp bà Nào dọn cơm, quét nhà Nào nhặt rau, lấy muối Con mấy lần thêm tuổi Chân trời xa nhích lại

Hay viết cho Minh Vũ đang ở tuổi hay hỏi và tự cắt nghĩa một cách ngây ngô đến đáng yêu, bé chưa biết kể chuyện như anh:

Tuy má chẳng sinh con Con vẫn hay gọi má

- Má ơi, ai sinh cá

Ai làm ra cái kem Đêm sao lại màu đen Ban ngày sao màu trắng?

Hãy xem cách nhà thơ giảng giải cho con, thật đáng yêu mà tinh tế, trong vắt như suối thần tiên, như những khúc nhạc dạo đầu chắp cánh cho mơ ước tuổi thơ:

Ban ngày làm bằng nắng Màu xanh làm bằng cây Quả ớt làm bằng cay Tiếng ồn sinh tàu điện…

A lại còn cái kem Thì làm bằng mùa rét…

Với bài thơ Mẹ và con, một lần nữa nhà thơ thể hiện tình cảm của

người mẹ thương yêu con bằng tất cả tấm lòng của một người mẹ Đó là “tất

cả là vì con, cho con”, bởi theo Xuân Quỳnh đứa con chính là lẽ sống, là hạnh phúc của người mẹ:

Mẹ ơi, bông hoa kia

Là của ai hở mẹ Cái màu xanh trên cửa Kia nữa là của ai?

… Là của con nữa đó

Cả mẹ cũng của con Con ôm mẹ con hôn -Của con sao nhiều thế?

-Ừ của con nhiều quá Nhưng mẹ lại nhiều hơn

Vì tất cả của con

Mà con là của mẹ

Xuân Quỳnh còn nhiều bài thơ thật cảm động về tình mẫu tử, chị yêu con bằng kinh nghiệm của một người mẹ đã sống trải qua thời chiến tranh, phải biết giữ gìn, nuôi dưỡng con thơ giữa bao hiểm nguy bất trắc Thương con, nhà thơ cũng hiểu được sự thiếu thốn của con trẻ trong những năm tháng chiến tranh

Tuổi thơ của con là bài thơ xúc động về cuộc sống của các em nhỏ

dưới hầm địa đạo của đất Vĩnh Linh, Quảng Trị anh hùng Một cuộc sống không ít khó khăn nhưng cũng đầy lạc quan, thi vị Tuổi thơ của trẻ cũng phải buộc làm quen với bom đạn, với đường hầm:

Tuổi thơ con có những gì

Có con cười với mắt tre trong hầm

Có làn gió sớm vào thăm

Có ông trăng rằm sơ tán cùng con

Tình thương lẫn với lo âu, xót xa:

….Ba tháng lẫy, bảy tháng ngồi Con chơi với đất, con chơi với hầm Mong ngày, mong tháng, mong năm Một năm con vịn vách hầm con đi…

(Tuổi thơ của con)

Xuân Quỳnh viết nhiều, viết hay về tình mẫu tử bởi chị không chỉ viết bằng tâm hồn của người nghệ sĩ, bằng tấm lòng của một người mẹ mà còn bằng những mặc cảm côi cút của tuổi thơ mình Sự thiếu thốn hơi ấm tình mẹ cha trong tuổi thơ của Xuân Quỳnh đã dấy lên khát khao được giãi bày, được

bù đắp, được chia sẻ, được an ủi và nó được cụ thể hoá qua những vần thơ ngọt ngào, chan chứa tình mẫu tử

Và với sự nhạy cảm đặc biệt của một đứa con gái mồ côi, Xuân Quỳnh

đã có những lời thơ thấm thía, tinh tế cho một đứa trẻ sớm chịu cảnh chia ly của cha mẹ Chị đã vượt qua được mối quan hệ vốn phức tạp, khó khăn xưa nay giữa dì hai và con chồng, giúp đứa trẻ thoát khỏi mặc cảm về một gia đình chưa hoàn hảo Chỉ bằng mấy câu thơ, Xuân Quỳnh đã xoá tan mặc cảm trong lòng một đứa bé đáng thương

… Con làm bằng yêu thương Của cha và của mẹ

Của ông và của bà Của má nữa - biết không Con làm bằng tất cả

Bằng những lời thơ nhẹ nhàng mà sâu sắc, Xuân Quỳnh đã mang cho các em những lời khuyên bổ ích một cách giản dị, dễ nhớ và thấm sâu Dạy cho trẻ giàu mơ mộng và tưởng tượng là điều cần thiết nhưng chưa đủ, cần phải giúp cho các em tập nhận thức sự vật một cách chính xác phù hợp với lứa tuổi Từ thực tế của đời sống cần phải biết vun đắp cho trẻ nhỏ những hiểu biết nhất định về thế giới xung quanh mình

1.2.2 T ơ Xuân Quỳn man đến cho trẻ nhữn b i ọc iáo dục đạo đức cụ thể

Đáng yêu và có ý nghĩa nhất là bài Cái ngoan của Mí Em bé của Mí bị

ốm, phải tiêm thuốc nhưng bé không khóc Mí đã thưởng phiếu bé ngoan của mình cho em Các bạn bảo Mí:

Cho thế thì Mí mất cái ngoan

Nỗi băn khoăn của Mí rất ngây thơ và đây là lời giải đáp rất kịp thời của bà:

… Nhưng cứ nghĩ mà xem Cái ngoan đâu có mất Như bài hát Mí học

Cô dạy cô vẫn còn Như cái chữ bố xem Chữ vẫn nguyên trong sách

Bà thấy Mí thắc mắc

Bà cười bảo “Mí à Cái ngoan mà đem cho Lại càng ngoan hơn nữa”

Với trẻ nhỏ, khi được đến trường, hình ảnh cô nuôi dạy trẻ được các cháu rất yêu quý và vô cùng ngưỡng mộ:

Trông cô cũng giống mọi người

Tất cả chỉ là tờ giấy

Cô gấp thành hoa, thành chim Những tiếng nói thường của em

Cô hát thành ra bài hát…

…Cô bảo chúng em thương nhau

Cô dạy biết nghe lời mẹ…

Cô giáo em tài thế

Ai học cô cũng ngoan

1.2.3 N ữn b i ọc đầu đời về t ế iới t i n n i n

Xuân Quỳnh thấu hiểu được thế giới tâm hồn và trí tuệ của con trẻ luôn rộng mở theo năm tháng Thế giới thiên nhiên xung quanh các em có biết bao nhiêu điều mới lạ mà các em nhỏ chưa biết, chưa hiểu được, bao nhiêu câu hỏi thắc mắc của cuộc sống mà các em đang cần được giải đáp

Hình ảnh cây bàng cứ đến mùa đông là lá rụng trơ cành, vào mùa hè thì tán lá xoè ra như cái ô to che bóng mát Với lời thơ giản dị, gần gũi, Xuân Quỳnh đã cung cấp cho con trẻ, những hiểu biết về thiên nhiên kỳ lạ và hấp dẫn vô cùng:

Cứ vào mùa đông Gió về rét buốt Cây bàng trụi trơ

Lá cành rụng hết Chắc là nó rét!

Khi vào mùa nóng Tán lá xoè ra Như cái ô to Đang làm bóng mát…

Đây là hình ảnh chú gà con ra đời qua lời giải thích thật dễ thương và đáng yêu của mẹ Xuân Quỳnh:

Cục …cục…ta, cục tác Ngày này qua ngày khác

Gà mái cứ gọi hoài

Mà quả trứng hồng tươi Vẫn nằm nguyên trong ổ …

Thấy gà mẹ khổ quá

Cứ nằm liền ổ rơm Thân xác xơ gầy mòn Không ăn mà mãi thức Thương mẹ, đạp vỏ trứng Thế là gà sinh ra

Vì gà mẹ mong chờ Nên có gà con đó

(Tại sao gà con sinh ra)

Tình yêu gà mẹ dành cho gà con thể hiện trước hết ở tiếng gọi con Tiếng gọi cất lên triền miên từ ngày này qua ngày khác, mang theo sự khắc khoải, hồi hộp, đón chờ, cả sự âu yếm, vỗ về Gà mẹ như chạy đua thời gian

để chào đón những đứa con của mình Cuộc sống của gà mẹ chỉ xoay quanh chiếc ổ rơm, nơi những đứa con của nó còn chưa thành hình Không gì có thể kéo gà mẹ ra khỏi những quả trứng hồng, kể cả sự đói khát của bản thân nó

“Thân xác xơ gầy mòn”, “cứ nằm liền ổ rơm”, “không ăn mà mãi thức”… Sự

hi sinh quên mình cao cả ấy, gà mẹ chẳng nề hà, đó còn là niềm vui, niềm hạnh phúc - hạnh phúc được làm mẹ Nhưng gà con thì “thấy gà mẹ khổ quá”

Và vì thương mẹ nên nó “đạp vỏ trứng” sinh ra Vậy là gà con sinh ra vì lòng

mẹ chờ con và lòng con thương mẹ Chính tình yêu thương đã lan tỏa ra hơi

ấm làm trứng nở chứ không phải do đủ tháng đủ ngày Và với tình mẫu tử thiêng thì thời gian trở thành vô nghĩa

Vì gà mẹ mong chờ Nên có gà con đó

Lời giải thích không theo một triết lí tự nhiên nào nhưng không ai có thẻ phản bác Đôi khi trong cuộc sống, có những điều không thể soi sáng bằng chân lí khoa học mà phải giải thích bằng quy luật của trái tim Đặc biệt là giải thích cho trẻ em, hãy lấy tình yêu làm điểm tựa và điểm quy chiếu cho mọi chân lí

Qua Chuyện về những dòng nước, trẻ sẽ biết được đường đi của nước

trên trái đất này: nước từ trên ngàn đổ xuống muôn tán lá rừng và nó bắt đầu cuộc hành trình của nó xuyên qua rừng thẳm, băng qua trăm núi, đến những vùng phù sa rồi ra biển:

…Nước cứ đi đi mãi Không còn nhớ thời gian

Là tháng mấy lần trăng Năm mấy mùa bão gió Nước cũng không còn nhớ Mình sinh ra khi nào Nước chỉ nhớ mỗi điều

“Mình tìm cho được biển…

…Đó là nơi dòng sông

Oà vui khi gặp biển

Mà chẳng bao giờ hết Biển nhận đến vô cùng Những khao khát dòng sông

Đổ vào lòng của biển…

Hay trong bài Kể chuyện quả, Xuân Quỳnh - nhìn bằng đôi mắt của trẻ

thơ đã khéo léo miêu tả cho trẻ biết đặc điểm nổi bật của từng loại quả, từ đó

mà trẻ có thể nhận biết được chúng một cách dễ dàng ngoài cuộc sống thường ngày:

- Quả me có vị chua Làm ô mai ngon tuyệt Nắng ở trong quả mít Mùi thơm trong quả mơ

Xù xì cái quả na

Mà ngọt ơi là ngọt!

À, chú có thích nhót Vườn bà cháu rất nhiều Chú ạ, muỗi bao nhiêu

Ở trong lòng quả vả Quả sầu riêng rất lạ Người chê, người bảo thơm Quả măng cụt miền Nam Chẳng măng mà chẳng cụt…

Riêng bài Chờ trăng là một bài thơ rất hay giúp trẻ hiểu được chu kỳ

hoạt động của mặt trăng trong một tháng:

Đi đâu mồng một ba mươi

Để đêm tối quá không ai thấy gì Mồng hai ông vẫn cứ đi

Em mong ông lắm ông về đây chơi!

Mồng năm em thấy ông cười Chỉ còn cái miệng gầy ơi là gầy

Mười một ông đã hơi đầy

Có khi ông vắng mấy ngày vì mưa…

Sự thay đổi của trời đất, trăng sao cũng được nhà thơ giải thích cho bé bằng những hình ảnh sinh động giúp trẻ dễ hiểu, dễ nhớ

CHƯƠNG 2 CÁI ĐẸP TRONG THƠ XUÂN QUỲNH

VIẾT CHO THIẾU NHI

Thơ Xuân Quỳnh là tiếng nói mới của thơ dân tộc Trong các sáng tác cho thiếu nhi, Xuân Quỳnh sử dụng chủ yếu các thể thơ truyền thống của ca dao Việt Nam, đó là thể thơ lục bát và thơ 5 tiếng Xuân Quỳnh mồ côi mẹ từ khi còn rất nhỏ, được lớn lên trong vòng tay chăm sóc của bà nội, được nghe những câu hát ru, những câu chuyện cổ tích của bà nội Tuổi thơ với những câu hát đồng dao, những trò chơi dân gian là môi trường nuôi dưỡng tâm hồn nhà thơ Những lời ru ngọt ngào, trong sáng và những bài ca vần vè, dễ đọc,

dễ thuộc ấy đã theo Xuân Quỳnh suốt cả tuổi thơ, để đến khi làm mẹ, nhà thơ dồn cả tình cảm vào những cái “vốn” dân gian ấy vào những trang thơ viết cho con, cho tuổi thơ

Những câu đồng dao vần vè đi vào thơ Xuân Quỳnh rất tự nhiên như cái vốn sẵn có Tinh thần thấm đẫm chất dân gian ấy lại được thể hiện bằng

thể thơ lục bát truyền thống trong bài Chờ trăng thể hiện tình cảm của trẻ thơ

đối với thiên nhiên, một tình cảm cũ mang màu sắc dân gian:

Hôm nay mười bốn, mai rằm Lạy trời trong sáng cho ông trăng về

Dẫu xa xin chớ ngại gì

Có cơn gió mát đưa đi dẫn đường

Cũng bằng thể thơ lục bát, Xuân Quỳnh đã truyền hơi thở dân gian hòa vào dòng cảm xúc của người mẹ trẻ trên tuyến lửa Vĩnh Linh đầy khốc liệt những năm chống Mỹ:

Những điều mẹ nghĩ hôm nay Ghi cho con nhớ những ngày còn thơ

Ngày mai trọn vẹn ước mơ Yêu thương thêm chuyện ngày xưa nước mình

Tuổi thơ của con là khúc ca dịu nhẹ, ru vỗ cất lên từ trái tim dịu dàng

của người mẹ Nhờ thể thơ lục bát mà khúc ca ấy trở nên ngọt ngào, sâu lắng

và chân thành

Điểm nổi bật trong mảng thơ viết cho thiếu nhi của Xuân Quỳnh đó là thể thơ 5 tiếng

Bằng thể thơ 5 tiếng, Xuân Quỳnh nói lên rất hay sự tinh nghịch, háo hức

của trẻ thơ hệt như chú gà con trong Bầu trời trong quả trứng dù sợ nhưng niềm

thích thú, sự háo hức khám phá thế giới xung quanh vẫn chiến thắng:

Còn nỗi nhớ gắt gao Màu trời xanh này nữa Nhớ anh em nhớ mẹ Tôi nhớ vui nhớ buồn…

Biết bao điều lớn hơn Nỗi lo và nỗi sợ

Trong vai trò người dẫn truyện, Xuân Quỳnh đem đến cho người đọc lời kể nhịp nhàng, tự nhiên Nhà thơ đã dẫn người đọc vào thế giới cổ tích đáng yêu và trẻ thơ, đem đến cho trẻ niềm thích thú về sự “có lí” của một chuỗi những điều “vô lí”:

Trời sinh ra trước nhất Chỉ toàn là trẻ con

Câu chuyện được dẫn dắt đều đều trong thể thơ 5 tiếng cho tới kết thúc:

Chuyện loài người trước nhất

tạo nên niềm thích thú, bất ngờ cho người đọc

Những câu hỏi ngây thơ, tò mò của đứa con nhỏ cũng được Xuân Quỳnh “cắt nghĩa” thành công bằng thể thơ 5 tiếng với vẻ tự nhiên, dí dỏm riêng của một người mẹ thông minh, sắc sảo:

Ban ngày làm bằng nắng Màu xanh làm bằng cây Quả ớt làm bằng cay Tiếng ồn sinh tàu điện

Cũng với thể thơ 5 tiếng, Tiếng gà trưa là bài thơ gây được niềm xúc

động lớn trong lòng người đọc, không thể không trào nước mắt khi đọc những câu thơ đầy cảm xúc:

Trên đường hành quân xa Dừng chân bên xóm nhỏ Tiếng gà ai nhảy ổ:

Cục… cục tác cục ta Nghe xao động nắng trưa Nghe bàn chân đỡ mỏi Nghe gọi về tuổi thơ

Những câu thơ không có ẩn ý, hoàn toàn giản dị như những bài hát đồng dao Nhưng nó làm tim ta thắt lại vì nó trong trắng, sinh động, thiết tha

Ở bất kể một vùng quê nào đó trên miền Bắc cũng có giếng nước trong, có sân gạch, có bụi dong riềng trước ngõ, có ổ trứng gà treo trên chái bếp, và có tiếng gà xao xác buổi trưa Xuân Quỳnh có biệt tài gợi lại trong ta những kỉ niệm mà nếu vô tình, ta dễ bỏ qua Từ một tiếng gà trưa, anh lính đang đi trên đường hành quân bỗng nhớ về tuổi thơ êm đềm, hạnh phúc bên người bà hiền

từ Bài thơ là một dòng tâm sự, một mạch cảm xúc, không hề o ép, bắt vần, cũng không hề rập khuôn, cứng nhắc

Tìm đến với hơi thở dân gian qua thể thơ 5 tiếng, Xuân Quỳnh còn rất tài tình khi xen vào đầu mỗi khổ thơ một câu thơ 3 tiếng “Tiếng gà trưa”

“Tiếng gà trưa” được lặp lại bốn lần ở mỗi khổ thơ vừa là điểm nhấn nổi lên nhan đề bài thơ, vừa là khởi nguồn dòng cảm xúc của anh lính trẻ Bốn câu thơ “Tiếng gà trưa” không hề làm giảm đi vẻ hấp dẫn của bài thơ, không làm cho câu thơ bị lạc nhịp mà làm cho câu thơ chùng xuống, diễn tả cảm giác lặng đi của anh lính trẻ khi nghe kỉ niệm tuổi thơ gọi về

Không phải ngẫu nhiên mà đồng dao của dân tộc ta hàng ngàn năm nay cũng ngắn gọn, thường chỉ có 4, 5 tiếng trong một câu Chính tâm sinh lí và tư duy của các em đòi hỏi kiểu tổ chức câu thơ như vậy Vì vậy bên cạnh thể thơ 5 tiếng được sử dụng rất thành công, Xuân Quỳnh còn sử dụng thể thơ 4 tiếng

Bằng thể thơ 4 tiếng, Xuân Quỳnh đã miêu tả hình ảnh cây bàng rất tự nhiên, rất thật mà lại phù hợp với ngôn ngữ của trẻ em:

Khi vào mùa nóng Tán lá xòe ra Như cái ô to Đang làm bóng mát

Những câu thơ ngắn gọn, những lời thơ giản dị và hoàn toàn không có

ẩn ý nhưng ở đó có sự chọn lọc ngôn từ và chứa đựng lượng thông tin vừa đủ, phù hợp với cách cảm, cách hiểu của trẻ em về thế giới xung quanh

Thể thơ 6 tiếng cũng được Xuân Quỳnh thể hiện khá công trong các

bài: Mùa đông nắng ở đâu?, Con yêu mẹ, Cô giáo của em hay Cái địa bàn

của chú Điền Bằng trí tuệ thông minh, sắc sảo của một người mẹ, Xuân

Quỳnh đã tạo thành một cuộc đối thoại sinh động, vui nhộn và cũng đậm chất trong sáng, trữ tình:

Con yêu mẹ bằng ông trời Rộng lắm không bao giờ hết

Từ “Con yêu mẹ bằng ông trời”, cho đến “Con yêu mẹ bằng Hà Nội”, rồi đến “Con yêu mẹ bằng trường học” và cuối cùng là “Con yêu mẹ bằng con dế” Mạch thơ vẫn trôi chảy, đều đều trong thể thơ 6 tiếng nhưng tình cảm của

bé đối với mẹ lại đọng lại trong một hình ảnh rất đỗi bé nhỏ nhưng gần gũi, thân thương và chỉ có trong suy nghĩ của bé: con dế

Có thể nói, với hai thể thơ 4 tiếng và 6 tiếng, Xuân Quỳnh đã nói lên tiếng nói thiêng liêng về tình mẫu tử, đã lí giải tự nhiên bằng con mắt trẻ thơ Chính vì vậy những bài thơ Xuân Quỳnh viết cho thiếu nhi không chỉ được các em yêu thích bởi nó dễ đọc, dễ tiếp nhận mà còn thu hút cả người lớn

Không chỉ thông minh, tài tình trong ý thơ, Xuân Quỳnh còn hết sức khôn khéo trong việc vận dụng linh hoạt các thể thơ Với mỗi thể thơ khác nhau, Xuân Quỳnh đều có một dụng ý nghệ thuật, một cách thể hiện tình cảm riêng Dù ở thể thơ nào thì Xuân Quỳnh vẫn giữ được vẻ tự nhiên, nồng ấm cho tiếng nói của thơ mình Đó là một trong những yếu tố tạo nên sức sống lâu bền của thơ Xuân Quỳnh trong lòng người đọc

Mỗi bài thơ lại thích hợp với một cấu tứ riêng Mỗi nhà thơ cũng lại ưa thích một hình thức kết cấu riêng, cứ như mỗi người phụ nữ lại đẹp nhất, duyên dáng nhất trong một kiểu trang phục vậy Với Xuân Quỳnh, cả thơ tình yêu và thơ viết cho thiếu nhi thường có chung một kiểu kết cấu Đó là “cấu tứ

tự nhiên nhưng chắc chắn, gọn ghẽ và sắc sảo” (Lưu Khánh Thơ) và chị thích dồn cái sắc sảo ấy vào phần cuối của bài thơ Cho đến đoạn cuối, với cái kết thúc bất ngờ, nhiều khi táo bạo, chủ đề của bài thơ, ý tưởng của nhà thơ mới vụt sáng lên gây ấn tượng mạnh Sự bất ngờ được để dành đến phút chót, cứ như Xuân Quỳnh đang chơi ú tim bằng câu chữ với trẻ thơ vậy

Cứ vào mùa đông Gió về rét buốt Cây bàng trụi trơ

Lá cành rụng hết Chắc là nó rét!

Khi vào mùa nóng Tán lá xòe ra Như cái ô to Đang làm bóng mát

Bóng bàng tròn lắm Tròn như cái nong

Em ngồi vào trong Mát ơi là mát

(Cây bàng)

Ba khổ thơ đầu nhẹ nhàng, đơn giản, đúng chất một bài văn miêu tả cây bàng của em bé lớp 2: tả cây bàng vào mùa đông (cành lá rụng hết), tả cây bàng vào mùa hè (làm ra bóng mát), tả về bóng mát

Mười ba câu tuy dài nhưng không có gì nổi bật, có chăng là sự trong sáng, ngây thơ trẻ nhỏ toát ra từ từng dòng thơ 4 chữ Bài thơ dễ trôi vào quên lãng bởi sự tẻ nhạt, nhưng đến khổ cuối, ý thơ bất ngờ bật ra:

Bàng che cho em Nhưng ai che bàng Cho bàng khỏi nắng!

Câu thơ vang lên không có câu trả lời tạo nên một khoảng lặng ngỡ ngàng cho người đọc Ai chẳng đã từng nhìn thấy cây bàng quen thuộc cả mùa đông cũng như mùa hè, ai chẳng đã từng ngồi dưới gốc bàng tránh nắng Nhưng đã có ai tự đặt lên cho mình câu hỏi:

Nhưng ai che bàng Cho bàng khỏi nắng!

Hóa ra ba khổ thơ đầu có chăng chỉ là một khúc nhạc nền đủ trong sáng, đủ hài hòa, để dồn sức cho một nốt biến tấu, một nốt chấm phá vụt lên Một câu hỏi nhẹ nhàng thôi - thậm chí nó cũng chẳng mang dáng hình một câu hỏi mà ẩn mình trong một câu cảm thán - nhưng cũng đủ để đánh thức cả một nền đạo đức xã hội: ta đã từng thực sự nhận ra và biết ơn những sự giúp

đỡ ân tình mà âm thầm, lặng lẽ hay chưa, và cũng đã biết giúp đỡ mà không cần đòi hỏi, trả ơn hay chưa?

Câu hỏi hay lời cảm thán bất ngờ kia không hề làm cho em nhỏ già đi chút nào mà ngược lại, tâm hồn trẻ thơ trong veo, thấu suốt, quá đủ cho người lớn chúng ta soi lại mình Bởi lẽ chỉ có trẻ thơ với tâm hồn trong sáng mới có thể nhìn ra được những điều hiển nhiên mà không dễ thấy - những điều không thể nhìn bằng mắt mà chỉ có thể nhìn được bằng tim

Đằng sau giây phút ngạc nhiên đến choáng váng là một khoảng trống mênh mông suy tưởng dành cho mỗi người Đôi khi chỉ một kết thúc bất ngờ làm nên tất cả Với kết cấu này, Xuân Quỳnh đã nâng một bài thơ viết cho thiếu nhi lên một tầm cao mới, rất nhẹ nhàng, ý nhị mà sâu sắc, thấm thía

Cũng với kết cấu này, lời tâm tình của đứa con trong bài Tuổi ngựa đã

để lại một dư vị ấm lành, một nỗi xúc động nghẹn ngào dành cho trái tim tất

cả các bà mẹ