Mâu thuẫn biện chứng và biểu hiện của nó trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở Việt Nam

Nước ta đang trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội vì vậy việc đề ra một đường lối, một chiến lược phát triển kinh tế phù hợp là hết sức quan trọng. Trong những năm gần đây, dưới sự lãnh đạo của Đảng nền kinh tế nước ta đã có nhiều tiến triển, cơ cấu kinh tế, có sự chuyển dịch tiến bộ và phù hợp hơn với điều kiện mỹ quan trong nước. Một trong những nguyên nhân làm nên sự tăng trưởng đó là việc bước đầu hình thành nền kinh tế nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước. Đất nước ta đã trải qua hai cuộc chiến tranh sau đó lại trải qua thời kỳ bao cấp khó khăn đại hội Đảng lần thứ VI “12-1985” đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện, Đảng ta đã khẳng định phát triển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần là một chủ trương chiến lược lâu dài trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội. Việc chuyển sang nền kinh tế nhiều thành phần chính là để giải phóng sức lao động, động viên tối đa mọi nguồn lực bên trong và bên ngoài để phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội, cải thiện đời sống nhân dân. Động lực để phát triển nền kinh tế nhiều thành phần chủ yếu là sự đấu tranh giữa hai mặt đói lập tồn tại sẵn trong nền kinh tế. Để có cái nhìn cụ thể hơn về nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở nước ta em đã chọn đề tài “Mâu thuẫn biện chứng và biểu hiện của nó trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở Việt Nam”

A.PHẦN MỞ ĐẦU:

1 Lý do chọn đề tài.

Nước ta đang trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội vì vậy việc đề ramột đường lối, một chiến lược phát triển kinh tế phù hợp là hết sức quan trọng.Trong những năm gần đây, dưới sự lãnh đạo của Đảng nền kinh tế nước ta đã cónhiều tiến triển, cơ cấu kinh tế, có sự chuyển dịch tiến bộ và phù hợp hơn với điềukiện mỹ quan trong nước Một trong những nguyên nhân làm nên sự tăng trưởng đó

là việc bước đầu hình thành nền kinh tế nhiều thành phần vận động theo cơ chế thịtrường có sự quản lý của Nhà nước

Đất nước ta đã trải qua hai cuộc chiến tranh sau đó lại trải qua thời kỳ baocấp khó khăn đại hội Đảng lần thứ VI “12-1985” đã đề ra đường lối đổi mới toàndiện, Đảng ta đã khẳng định phát triển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần là mộtchủ trương chiến lược lâu dài trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội Việcchuyển sang nền kinh tế nhiều thành phần chính là để giải phóng sức lao động,động viên tối đa mọi nguồn lực bên trong và bên ngoài để phục vụ cho sự nghiệpcông nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội, cải thiệnđời sống nhân dân Động lực để phát triển nền kinh tế nhiều thành phần chủ yếu là

sự đấu tranh giữa hai mặt đói lập tồn tại sẵn trong nền kinh tế

Để có cái nhìn cụ thể hơn về nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần ở nước

ta em đã chọn đề tài “Mâu thuẫn biện chứng và biểu hiện của nó trong nền kinh

tế hàng hoá nhiều thành phần ở Việt Nam”

Em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ và hướng dẫn tận tính của các thầy cô

đã giúp em hiểu sâu sắc hơn và hoàn thành bài tiểu luận này

B NỘI DUNG CHÍNH

I LÝ LUẬN CHUNG

1 Quy luật mâu thuẫn trong biện chứng duy vật.

Mâu thuẫn là khái niệm chỉ sự liên hệ tác động qua lại giữa các mặt đối lập,mỗi mâu thuẫn là một mặt đối lập trong cùng mộ sự vật vừa thống nhất với nhauvừa thường xuyên đấu tranh với nhau

Trong các sự vật, hiện tượng bao giờ cũng có các mặt đối lập tồn tại, chúngthống nhất với nhau và là cơ sơ cho sự tồn tại của sự vật đó, biểu hiện tính ổn địnhtương đối của sự vật đó Sự thống nhất đó cũng tồn tại lên một mâu thuẫn khi mớixuất hiện mâu thuẫn biểu hiện ở sự khác nhau giữa hai mặt trong sự vật Sự khácnhau đó dần trở thành đối lập – mâu thuẫn thể hiện rõ nét hơn khi hai mặt đối lậpđấu tranh với nhau Sự đấu tranh phát triển gay gắt lên đến đỉnh cao thì xảy ra xungđốt giữa hai mặt đối lập Hai mặt đó chuyển hoá lẫn nhau trong những điều kiệnnhất định tức là mâu thuẫn được giải quyết Mâu thuẫn cũng mất đi, mâu thuẫn mới

ra đời, sự vật cũng mất đi, sự vật mới ra đời thay thế nó

Trong sự vật mới, hình thành và tồn tại một sự thống nhất mới, các mặt đốilập lại đấu tranh với nhau, mâu thuẫn lại phát triển và lên tới đỉnh cao thì lại đượcgiải quyết đó là sự chuyển hoá lẫn nhau của các mặt đối lập trong những điều kiệnxác định vật cũ mất đi, vật mới được sinh ra thay thế Cứ như vậy sự đấu tranh giữacác mặt đối lập diễn ra thường xuyên làm cho sự vận động, phát triển không ngừng,mâu thuẫn chính là nguồn gốc của sự phát triển, là động lực cho sự phát triển trongnền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, các thành phần kinh tế có sự thống nhất và

có sự đối lập với nhau

Thống nhất ở chỗ mục đích chung của các thành phần kinh tế là sự phát triểncủa nền kinh tế, sự phát triển của đất nước Để là cho dân giầu nước mạnh Nhưngmỗi thành phần kinh tế, đứng phía sau là những chủ thể với những mục đích, lợiích riêng dẫn đến cạnh tranh đối lập với nhau Vậy, các thành phần kinh tế chính là

các mặt đối lập trong nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần Trong đó mâu thuẫngiữa chúng là luôn luôn tồn tại và không thể phủ nhận được Giải quyết đượcnhững mâu thuẫn đó mới có thể phát triển nền kinh tế nước ta theo đúng hướng củaĐảng và có hiệu quả.

Câu hỏi đặt ra là tại sao chúng ta lại chuyển từ nền kinh tế bao cấp sang nềnkinh tế hàng hoá nhiều thành phần Để làm rõ, trước hết chúng ta nền tìm hiểu mộtvài nét về nền kinh tế cũ đã tồn tại một thời gian dài ở nước ta

II NỀN KINH TẾ BAO CẤP.

1 Khái niệm.

Nền kinh tế bao cấp là nền kinh tế sản xuất theo kế hoạch, phân phối, theo kếhoạch quyền lực nằm trong tay Nhà nước

2 Đặc điểm của nền kinh tế bao cấp.

Nước ta trải qua hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ với nhiều hậuquả nghiêm trọng Đất nước ta bị tàn phá, kinh tế trí trệ kém phát triển cơ sở hạtầng thiếu thốn bị phá huỷ Chúng ta phải nhanh chóng khắc phục tình trạng đó đểđảm bảo đời sống nhân dân, khắc phục kinh tế đưa nước ta tiến lên theo con đướngchủ nghĩa xã hội với bản chất là một quy luật kinh tế trong nền kinh tế xã hội chủnghĩa, với những ưu điểm của mình, nền kinh tế bao cấp đã được duy trì, tồn tạitrong một thời gian dài và đem lại nhiều thành tựu Điển hình là việc tăng năng suất

và sự thành công của các kế hoạch 5 năm

a Ưu điểm của nền kinh tế bao cấp:

Nền kinh tế bao cấp tạo ra công ăn việc làm cho toàn xã hội không tạo ra tìnhtrạng thất nghiệp (có những hạn chế) Đó là nền kinh tế phát triển theo kế hoạch vìvậy nó tạo sực mạnh cho nền kinh tế Nhà nước nhằm giữ vai trò chủ chốt, điềuphối toàn bộ nền kinh tế dẫn đến có thể tập trung phát triển một số ngành côngnghiệp mũi nhọn chủ chốt Bên cạnh những ưu điểm đó, nhược điểm của nó cũng

không phải là ít Do có chế độ phân phối sản phẩm, chia công, tính công điểm trongsản xuất Người làm ít, kẻ làm nhiều nhưng lợi ích được phân chia ngang nhauchạy theo số lượng mà bỏ qua chất lượng Điều đó không khuyến khích được ngườidân sản xuất sinh ra tư tưởng ỷ lại chỉ làm đủ công không phát huy tinh thần sángtạo trong sản xuất với việc phân phối chế độ tem phiếu, cuộc sống của người dânthiếu thốn, khổ cực, bên cạnh đó lại sinh ra thái độ hách dịch, cửa quyền Nhiều kếhoạch đề ra, cán bộ lãnh đạo chạy theo thành tích, số lượng mà không quan tâmđến đời sống thực sự của người dân, sản xuất kinh doanh theo kế hoạch nên khôngđáp ứng được nhu cầu thực tiễn của thị trường Tập trung vào phát triển côngnghiệp nặng mất nhiều vốn mà thị trường trong nước lại không có nhu cầu Trướcđây do có sự viện trợ của Liên Xô, xuất được sản phẩm sang nước Liên Xô và cácnước xã hội chủ nghĩa nhưng sau khi chiến tranh kết thúc, viện trợ lại bị cắt giảm.bên cạnh đó, máy móc lạc hậu, sản phẩm kém chất lượng, không có khả năng cạnhtranh trong khi đó các ngành công nghiệp nhẹ yêu cầu vốn ít, quay vòng vốnnhanh, thị trường rộng không lại không được chú trọng, trong nước, các sản phẩm

tư liệu sinh hoạt, tiêu dùng thiếu thốn Một số tư nhân có khả năng đứng ra kinhdoanh đáp ứng nhu cầu cho nhân dân không cạnh tranh được với Nhà nước Nhànước độc quyền trong sản xuất và phân phối Không thể tồn tại một hình thức sởhữu, không thành phần kinh tế nào khác ngoài tập thể và Nhà nước

III NỀN KINH TẾ HÀNG HOÁ NHIỀU THÀNH PHẦN.

- Kinh tế tư bản Nhà nước

- Kinh tế tư bản tư nhân

- Kinh tế liên doanh, đầu tư

2 Đặc điểm.

Là nền kinh tế hiện đại với các thành phần kinh tế cùng hoạt động dưới sự quản lýcủa Nhà nước trong đó kinh tế Nhà nước chiếm vai trò của đạo, Nhà nước vẫn giữavai trò quan trọng trong việc điều tiết nền kinh tế Nội dung quan trọng hay mụctiêu của nền kinh tế là mở cửa hội nhập với thế giới trên cơ sở bình đẳng, hợp tác,giữ vững chủ quyền quốc gia, bảo đảm việc phân chia lợi ích một cách công bằng

3 Tính tất yếu của nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần.

Trong quá trình tồn tại nền kinh tế cũ, các thành phần kinh tế mới, kinh tế tư nhânbước đầu hình thành và phát triển tuy không có quy mô lớn vì phải cạnh tranh vớicác thành phần kinh tế thuộc quyền quản lý của Nhà nước Thành phần kinh tế cáthể tư nhân có khả năng đóng góp nhiều lợi ích cho xã hội như tiền vốn, sức laođộng, kinh nghiệm truyền thống có phạm vi rộng lớn trong cả nước và trong tất cảcác lĩnh vực kinh tế Nó có khả năng thúc đầy nền kinh tế phát triển nhưng lại bị cơchế quản lý cũ, cơ chế tập trung quan liêu bao cấp phủ định làm kìm hãm

Ngoài mâu thuẫn đó còn tồn tại mâu thuẫn về chế độ sở hữu Mấy năm trước đây taxoá bỏ chế đổ tư hữu xác lập chế độ công hữu về tư liệu sản xuất Chế độ công hữu

đã bao gồm sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể Ví dụ hợp tác xã nông nghiệp tất cả

tư liệu sản xuất đều là của chung, mọi người dùng chung, làm chung, hưởngchung(chia bình quân sản phẩm, chia theo công điểm)

Từ đó nảy sinh tính ỉ lại không có sự cạnh tranh, làm việc không có hiệu quả,tập trung vào số lượng và bỏ qua chất lượng không biết bảo vệ của công vì “chachung không ai khóc” vì vậy, đại hội Đảng lần thứ 6 của Đảng đã phát hiện vàkiên quyết sửa chữa, phải gắn sở hữu với lợi ích kinh tế vì lợi ích kinh tế chính làbản chất kinh tế của xã hội Nước ta phát triển theo đường lối xã hội chủ nghĩa từchế độ phong kiến, bỏ qua tư bản chủ nghĩa, coi tư bản chủ nghĩa là kẻ thù, là đốithủ trên mọi chiến trường chính trị, kinh tế chủ nghĩa tư bản với sự tiến bộ khoakhọc kỹ thuật với đường lối quản lý tiến bộ đã đạt được một thành tựu to lớn tronglĩnh vực phát triển kinh tế, xây dựng một nền kinh tế năng động, linh hoạt Nứơc tamuốn xây dựng một nền kinh tế năng động như vậy nhưng không thể dập khuôntheo các nước tư bản chủ nghĩa vì nó mâu thuẫn với những điều kiện trong nước vàvới đường lối đổi mới, phát triển đất nước Việc thu hút đầu tư của các nhà đầu tưnước ngoài là một điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế nhưng nếu không kiểm

soát có thể đem lại hậu quả, đó là sự lệ thuộc kinh tế vào các nước tư bản dẫn đến

có thể phải chịu áp lực về chính trị, lệ thuộc về chính trị

Vì vậy, sự vận động của tất cả các mâu thuẫn ấy dẫn tới tất yếu là phải đổimới nền kinh tế nước ta, xây dựng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo địnhhướng xã hội chủ nghĩa và có sự quản lý của Nhà nước Sự tồn tại của nền kinh tếnhiều thành phần sẽ khắc phục được tình trạng cửa quyền, tạo ra động lực cạnhtranh giữa các thành phần kinh tế, thúc đầy nền kinh tế hàng hoá phát triển, pháttriển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần là đặc trưng cơ bản của kinh tế quá độvừa là một sự tất yếu, cần thiết, vừa là phương tiện để đạt được mục tiêu của nềnsản xuất xã hội Nó tạo cơ sở làm chủ cho kinh tế vừa bảo đảm kết hợp hải hoà hệthống lợi ích kinh tế Đó chính là động lực cho sự phát triển

Tất yếu phải xây dựng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần để thay thểnền sản xuất cũ để cải thiện đời sống của nhân dân đưa đất nước tiến lên chủ nghĩa

xã hội Là cơ sở để xây dựng một nền kinh tế năng động, linh hoạt, có khả năngtích ứng với sự biến đổi không ngừng của nền kinh tế thế giới Tạo ra một cơ chếthông thoáng, xoá bỏ cơ chế quản lý tập trung bao cấp rườm rà, cải thiện chính sáchđầu tư để thu hút vốn đầu tư của các nhà đầu tư trong nước và nước ngoài, mở cửacho các nhà đầu tư nước ngoài vào Việt Nam kinh doanh tạo ra một môi trường cótính cạnh tranh cao trong đó các doanh nghiệp Nhà nước muốn tồn tại được bêncạnh các doanh nghiệp đầu tư nước ngoài thì phải tự mình đổi mới công nghệ, cáchquản lý, hiện đại kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm và uy tín của mình nếukhông sẽ bị đào thải Qua đó khuyến khích các thành phần kinh tế tư nhân pháttriển, loại bỏ được sức ì trong xã hội kể cả những người quản lý và những người laođộng Như vậy nền kinh tế nước ta mới có thể phát triển đuổi kịp và hoà nhập vớitất cả các nước trên thế giới

Vậy việc xây dựng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần là sự lựa chọnđúng đắn nhất để phát triển được vai trò của nó

Kinh tế thị trường định hưỡng xã hội chủ nghĩa là gì?

1.1 Kinh tế thị trường và những đặc điểm của kinh tế thị trường.

Như đã biết, vào cuối thời kỳ công xã nguyên thuỷ, đầu thời kỳ xã hội nô lệloại người đã có một bước tiến nhảy vọt trong lĩnh vực sản xuất ra của cải vật chất.Trong sản xuất đã bắt đầu có sản xuất thặng dư, tức là phần sản phẩm nhảy vọt quáphần sản phẩm tất yếu do người sản xuất tạo ra Mặc dù lúc đầu sự dư thừa đó chỉ

là ngẫu nhiên nhưng cùng với chế độ tư hữu được xác lập, người lao động đã có thểlàm chủ những sản phẩm dư thừa đó, mang trao đổi với nhau để nhận lại những sảnphẩm mà mình thiếu do kết quả phân công chuyên môn hoá đưa lại thị trường sơkhai xuất hiện từ đó

Tuy nhiên, phải trải qua quá trình phát triển lâu dài, mãi đến giai đoạn cuối

xã hội phong kiến đầu xã hội TBCN kinh tế thị trường mới được xác lập, và phảiđến cuối giai đoạn phát triển của CNTB tự do cạnh tranh thì kinh tế thị trường mớiđược xác lập hoàn toàn Kinh tế thị trường là kinh tế hàng hoá với những đặc trưngriêng của nó là người làm ra sản phẩm với mục đích đi bán (để trao đổi) chứ khôngphải tiêu dùng hay ngẫu nhiên như trước Đặc trưng đó ngày càng được bổ sungphong phú thêm

Như vậy kinh tế thị trường phát triển từ sơ khai đến hiện đại là một côngtrình sáng tạo của loài người trong quá trình sản xuất và trao đổi đó là trình độ vănminh mà nhân loại đạt được Do đó mọi quan điểm cho rằng kinh tế thị trường làphát minh riêng của chủ nghĩa tư bản là không có căn cứ Việc đồng nhất kinh tếthị trường với chủ nghĩa tư bản rồi nó tránh, hoặc sử dụng nó như một công cụ tạmthời, hoặc coi việc áp dụng kinh tế thị trường là mặc nhiên chấp nhận con đườngTBCN Đều có thể dẫn đến sai lầm đáng tiếc Ngay trong văn kiện đại hội VIIIĐảng ta đã khẳng định “sản xuất hàng hoá là thành tựu văn minh chung của nhânloại”, chúng ta không chỉ kiên định “không bỏ qua kinh tế hàng hoá ” mà cònkhẳng định kinh tế hàng hoá còn tồn tại khách quan cho đến khi chủ nghĩa xã hộiđược xây dựng lần này trong dự thảo văn kiện đại hội IX tiếp tục khẳng định

“Đảng và Nhà nước ta chủ trương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách pháttriển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sự

quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nói gọn là nền kinh tế thịtrường định hướng xã hội chủ nghĩa.

2.1 Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và những yêu cầu của nó.

a Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.

- Kinh tế thị trường khác hẳn với nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấptrước kia sự cạnh tranh nghiên cứu dưới góc độ quan điểm toàn diện chúng ta nhậnthấy rằng một mặt nền kinh tế thị trường làm cho cạnh tranh thúc đẩy khoa khọcphát triển, tiếp thu được các công nghệ và bí quyết mới Nhưng mặt khác cạnhtranh cũng làm cho hàng loạt Xí nghiệp doanh nghiệp bị phá sản Đó là do kinh tếthị trường bao hàm cả hai mặt tích cực và tiêu cực

- Về mặt tích cực: Kinh tế thị trường tạo ra được những con người năngđộng, quyết đoán có được nhiều kinh nghiệm sau những lần cạnh tranh thắng lợihay thất bại từ đó thúc đẩy lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao động đẩymạnh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, quá trình xã hội hoá lực lượng sảnxuất

- Về mặt tiêu cực và hạn chế: phân hoá giầu nghèo quá xa, dẫn đến mọi cânbằng xã hội, xuất hiện mâu thuẫn xã hội Sự phát triển mù quáng của các doanhnghiệp mang lẻ tất yếu dẫn đến khủng hoảng kinh tế Xuất hiện nhiều tệ nạn xã hội,quá coi trọng đồng tiền xem thường đạo đức truyền thống

Vậy để phát triển kinh tế thị trường cần phải có sự tác động của Nhà nước đểtiếp tục phát huy mặt tích cực hạn chế mặt tiêu cực Điều đó đã được thể hiện rõtrong đường lối kinh tế ở nước ta là Nhà nước quản lý kinh tế theo định hướng xãhội chủ nghĩa gọi tắt là nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa

Trong lịch sử hình thành Nhà nước, chức năng hành chính công, lúc đầu chỉ

“mở nhạt” đơn thuần là thu thuế của các tầng lớp dân cư hoạt động sản xuất kinhdoanh nhưng do tính tự phát của kinh tế thị trường đã gây ra những hậu quả ngàycàng nặng nền mà xã hội phải gánh chịu, Nhà nước phải can thiệp sâu hơn vào kinh

tế từ đó, chức năng kinh tế của Nhà nước cũng dần được xác định Học thuyết củaJMKên (nhà kinh tế học Anh, 1884-1946) là điển hình về sự kêu gọi phải có bàn

tay “hữu hình” của Nhà nước can thiệp vào thị trường để hạn chế tính tự phát, tiêucực của cơ chế thị trường.

Tiếp sau học thuyết của Kên là nhiều học thuyết kinh tế với tên gọi khácnhưng chỉ tập trung bàn về việc Nhà nước nên can thiệp vào kinh tế như thế nàomức độ, thời điểm sao cho hiệu quả cao Do đó, việc can thiệp vào quá trình kinh tế(quản lý kinh tế vĩ mô) đã được coi là đương nhiên, mang tính quy luật của kinh tếthị trường và việc định hướng phát triển của nền kinh tế đó cũng hoàn toàn phụthuộc vào bản chất giai cấp của Đảng cầm quyền

Chúng ta biết rằng, Nhà nước là sản phẩm của đấu tranh giai cấp, là công cụcủa giai cấp cầm quyền, Nhà nước can thiệp vào kinh tế thị trường ngay từ buổibình minh của nó để đẩy nhanh quá trình tích luỹ nguyên thuỷ và tư bản, nhằmhình thành và phát triển chủ nghĩa tư bản, ngay cả sau này, khi Nhà nước tư bảnchủ nghĩa ban hành các đạo luật chống độc quyền cũng quyết không phải vì lợi íchcủa giai cấp cần lao, mà vẫn là vì lợi ích toàn cục của chế độ TBCN nói chung vìcác tập đoàn tài chính nói riêng Vì thế việc Nhà nước ta quản lý vĩ mô nền kinh tếthị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cho nền kinh tế thị trường là điều đươngnhiên, phù hợp với tính quy luật đã hình thành trong thực tiễn Ngay trong nghịquyết trung ương 4 khoá VIII Đảng ta đã khẳng định: Đổi mới và tăng cường quản

lý Nhà nước vè kinh tế – xã hội coi đó như là một chính sách lớn để đảm bảo chođịnh hướng xã hội chủ nghĩa được thực hiện

Kinh tế thị trường định hướng Xí nghiệp chủ nghĩa thực chất là kiểu tổ chứcnền kinh tế vừa dựa trên những nguyên tắc và quy luật của kinh tế thị trường, vừadựa trên những nguyên tắc bản chất của chủ nghĩa xã hội Do đó kinh tế thị trườngđịnh hướng xã hội chủ nghĩa có 2 nhóm nhân tố cơ bản tồn tại trong nhau, kết hợpvới nhau và bổ sung cho nhau Đó là nhóm nhân tố của kinh tế thị trường đóng vaitrò như là “động lực” thúc đẩy sản xuất xã hội đúng định hướng xã hội chủ nghĩa,đóng vai trò hướng dẫn, chỉ đạo sự vận đọng của nền kinh tế theo những mục tiêu

đã được xác định

Kinh tế thị trường định hưỡng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế mở Để

mở cửa nền kinh tế tuỳ thuộc vào: thứ nhất, bối cảnh quốc tế, khu vực và năng lực

nội sinh của nền kinh tế trong quá trình vươn ra tiếp cận với nền kinh tế thế giới,thứ hai, năng lực tổ chức, quản lý, điều hành của Nhà nước xã hội chủ nghĩa và khảnăng nội sinh hoá có hiệu quả các yếu tố “ngoại sinh” (vốn, công nghệ, kinhnghiệm quản lý, trí thức kinh doanh ) du nhập vào nước ta.

Như vậy, sự hiện diện của Nhà nước xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thịtrường định hướng xã hội chủ nghĩa vừa với tư cách là bộ phận cấu thành trọng yếu(kinh tế Nhà nước ), vừa với tư cách là chủ thể tổ chức, xây dựng quan hệ quản lý

vĩ mô nền kinh tế thị trường

Quản lý Nhà nước đối với nền kinh tế thị trường là thực hiện chức năng quản

lý Nhà nước về kinh tế một đặc trưng của kinh tế hiện đại Đối với kinh tế thịtrường định hướng xã hội chủ nghĩa, chức năng đó được thực hiện bởi Nhà nướccủa dân, do dân và vì dân dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản

Sự điều tiết của Nhà nước thể hiện ở các mặt sau đây:

Một là, Nhà nước tạo môi trườg pháp lý thuận lợi cho các cá nhân, các doanhnghiệp thuộc các thành phần kinh tế hoạt động Ở nước ta hiện nay các cá nhân, cácdoanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế được quyền tự chủ sản xuất kinh doanh;các cá nhân, các doanh nghiệp khi lựa chọn phương án sản xuất kinh doanh đều lấylợi nhuận làm thước đo hiệu quả đồng thời làm mục tiêu định hướng các hoạt độngkinh tế của mình, tất nhiên, tự chủ kinh doanh theo pháp luật và mọi hành vi đềuphải tuân theo pháp luật Do đó, Nhà nước phải xây dựng và ban hành một hệ thốngpháp luật đầy đủ và đồng bộ như: luật về các quyền (sở hữu, chiếm hữu, sử dụng,thừa kế, chuyển nhượng ); luật hợp đồng; luật về sự bảo đảm của Nhà nước đốivới các điều kiện khung của nền kinh tế (bảo hộ lao động, bảo vệ môi trường,chống hạn chế cạnh tranh, chăm sóc môi trường, chống hạn chế cạnh tranh, chămsóc những người không có khả năng lao động, bảo hiểm xã hội ), luật thươngmại,

Hai là, Nhà nước tạo môi trường kinh tế – xã hội ổn định bằng cách xâydựng kết cấu hạ tầng sản xuất (trong đó quan trọng nhất là phát triển hệ thống giaothông vận tải, thông tin liên lạc) và kết cấu hạ tầng xã hội (trong đó quan trọng nhất

là phát triển hệ thống giáo dục- đào tạo, y tế), cùng với các dịch vụ công cộng khác,như đảm bảo an ninh, dịch vụ tiêu dùng

Ba là, Nhà nước soạn thảo kế hoạch, quy hoạch, các chương trình phát triểnkinh tế – xã hội và ban hành các chính sách để hướng các chủ thể thị trường thựchiện các kế hoạch, quy hoạch và chương trình ấy thông qua các chính sách tàichính, tiền tệ, sử dụng các đòn bẩy kinh tế như: ưu đãi về thuế, về lãi suất cho vaycho những ai đầu tư vào lĩnh vực mà Nhà nước khuyến khích

Một vấn đề quan trọng là, Nhà nước ta quản lý nền kinh tế thị trường địnhhưỡng xã hội chủ nghĩa “theo nguyên tắc kết hợp thị trường với kế hoạch hoá, pháthuy mặt tích cực, hạn chế, khắc phục mặt tiêu cực của cơ chế thị trường, bảo vệ lợiích của nhân dân lao động, của toàn thể nhân dân”

Có một số người cho rằng, khi chuyển sang nền kinh tế thị trường thì Nhànước đừng có can thiệp vào kinh tế và kế hoạch hoá vĩ mô của Nhà nước cũngkhông còn cần thiết nữa Quan niệm đó là giản đơn, hoàn toàn sai lầm và không cócăn cứ lý luận và thực tiễn Mọi người đều thấy rằng, trong tất cả các mô hình kinh

tế được đúc kết đến nay trrên thế giới đều có cả hai dạng điều tiết kinh tế, một là,điều khiển trực tiếp bằng kế hoạch hoá và các biện pháp hành chính; hai là, điềutiết gián tiếp thông qua thị trường, vận dụng cơ chế thị trường để tác động đến cáchoạt động của các doanh nghiệp, dùng các đòn bẩy kinh tế để khuyến khích hoặcgây áp lực buộc các doanh nghiệp phát triển trong khuôn khổ theo hướng kế hoạch

do Nhà nước đề ra Hai dạng điều tiết kinh tế này chỉ khác nhau ở mức độ, liềulượng và hình thức trong cơ chế chung Sở dĩ như vậy là vì, với tư cách là công cụđiều tiết vĩ mô, là biện pháp, thủ đoạn kinh tế, cả kế hoạch hoá và thị trường đều cónhững ưu thế và khuyết tật của nó

Thực chất của vấn đề kế hoạch hoá và thị trường – xét từ góc độ Nhà nước –

là sự kết hợp giữa điều khiển trực tiếp bằng kế hoạch và điều khiển gián tiếp thôngqua cơ chế thị trường đối với các hoạt động trên thị trường, cũng như đối với cáchoạt động kinh tế trong xã hội Thực tế ngày càng chứng tỏ rằng, sẽ hợp lý hơn vàhiệu quả hơn nếu thông qua kế hoạch hoá của Nhà nước điều tiết thị trường để thịtrường điều tiết sản xuất và điều chỉnh hành vi của doanh nghiệp Trong nền kinh tế

thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, quản lý nền kinh tế theo nguyên tắc kếthợp kế hoạch với thị trường sẽ càng có thêm điều kiện giải phóng lực lượng sảnxuất, đẩy nhanh sự phát triển kinh tế xã hội.

Qua 14 năm thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, Nhà nước ta đã đóng vaitrò rất quan trọng trong việc tạo các điều kiện để chuyển đổi nền kinh tế sang pháttriển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và quản lý Nhà nước nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cũng đã đem lại nhiều kết quả Song,nhìn chung, ta còn thiếu tri thức và kinh nghiệm quản lý nền kinh tế thị trường,quản lý Nhà nước về kinh tế, xã hội còn nhiều yếu kém

Trong những năm tới, cần tiếp tục nâng cao năng lực và hiệu quả quản lýkinh tế củ Nhà nước theo hướng: “Nhà nước thực hiện tốt các chức năng, địnhhướng sự phát triển, trực tiếp đầu tư vào một số lĩnh vực để cần đạt nổ lực pháttriển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, thiết lập khuôn khổ luật pháp, có hệ thốngchính sách nhất quán để tạo môi trường ổn định và thuận lợi cho giới kinh doanhlàm ăn phát đạt, khắc phục, hạn chế mặt tiêu cực của cơ chế thị trường, phân phối

và phân phối lại thu nhập quốc dân, quản lý tài sản công và kiểm kê, kiểm soát toàn

bộ hoạt động kinh tế – xã hội

Thực hiện đúng chức năng quản lý Nhà nước về kinh tế và chức năng chủ sởhữu tài sản công của Nhà nước Cán bộ và các cấp chính quyền không can thiệpvào chức năng quản lý kinh doanh và quyền tự chủ hạch toán của doanh nghiệp

b Kế hoạch hoá trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta:

Đối với nước ta, giải quyết mối quan hệ giữa thị trường và Nhà nước trongđiều tiết, quản lý nền kinh tế cũng còn nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn phải nghiêncứu chẳng hạn như:

Thứ nhất, sử dụng cơ chế thị trường đến đâu và như thế nào để phát huyđược mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực của nó

Thứ hai, với chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước thì kế hoạch hoá được

sử dụng như là một trong những công cụ lao động kinh tế vĩ mô như thế nào để đạtđược tăng trưởng lâu bền và đảm bảo được định hướng xã hội chủ nghĩa

Ngày nay, kế hoạch hoá được hiểu theo nghĩa rộng nhất bao gồm toàn bộ cáchành vi can thiệp một cách có chủ định của Nhà nước vào nền kinh tế để đạt đượcnhững mục tiêu đã đề ra.

Kế hoạch trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN cũng khác với kếhoạch hoá trước đây nếu trước đây kế hoạch hoá chỉ giới hạn trong phạm vi khuvực kinh tế Nhà nước, thì bây giờ kế hoạch hoá phải bao hàm tổng thể nền kinh tếquốc dân với nhiều thành phần kinh tế và phải nhấn mạnh đến vấn đề quy hoạch,chiến lược phát triển kinh tế – xã hội v v

Nhìn nhận kế hoạch hoá với tư cách là một chức năng cơ bản của quản lýkinh tế, thị trường với tư cách là một lĩnh vực hoạt động của đời sống kinh tế xã hộithì mối quan hệ giữa kế hoạch và thị trường có thể hiểu theo cách thị trường vừa làđối tượng, vừa là cơ sở của kế hoạch hoá Từ Nghị quyết Hội nghị Trung ương 6khoá VI đã khẳng định: “Trong nền kinh tế hàng hoá có kế hoạch Thị trường vừa

là một công cụ vừa là một đối tượng của kế hoạch hoá”

Sự phát triển nền kinh tế hiện nay lệ thuộc rất nhiều vào những yếu tố môitrường, chứ không chỉ lệ thuộc vào sự điều hành và mong muốn của Chính phủ Ví

dụ như môi trường khu vực, môi trường quốc tế, môi trường địa kinh tế, môitrường thiên nhiên v vì thế, các mục tiêu trong kế hoạch chỉ mang tính dự báo,tính định hướng và kế hoạch không bao gồm kế hoạch sản xuất kinh doanh của cácdoanh nghiệp

Thứ ba, thị trường là khách quan, kế hoạch là sản phẩm chủ quan của Nhànước, của ngành, của địa phương vậy xử lý mối quan hệ giữa cái khách quan vàcái chủ quan ở đây như thế nào cho phù hợp trong một cơ chế để phát huy tác dụngcao nhất

Nhìn nhận kế hoạch hoá thị trường với tư cách là công cụ điều tiết kinh tế vĩ

mô của Nhà nước, thì thực chất của vấn đề kế hoạch hoá và cơ chế thị trường đượccoi là sự kết hợp giữa điều khiển trực tiếp bằng kế hoạch hoá và điều khiển trựctiếp bằng kế hoạch hoá và điều khiển gián tiếp thông qua cơ chế thị trường đối vớicác hoạt động trên thị trường cũng như đối với các hoạt động kinh tế trong xã hội

Đổi mới kế hoạch hoá trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa ở nước ta Với cách đặt vấn đề như trên, cần thấy rằng; kế hoạch hoá là mộttrong những công cụ quản lý kinh tế vĩ mô quan trọng của Nhà nước nhằm đạt tăngtrưởng lâu bền và đảm bảo định hướng XHCN Vì thế đổi mới công tác kế hoạchhoá từ tư duy, quan điểm định hướng, nội dung quy trình lập và điều hành cho đến

cơ cấu tổ chức và cách thức chỉ đạo, kế hoạch là một nội dung cơ bản của quá trìnhđổi mới công tác kế hoạch hoá hiện nay

Cơ chế vận hành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là cơchế thị trường có sự quản lý của Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sảnViệt Nam Cơ chế đó đảm bảo tình huớng dẫn, điều khiển nền kinh tế nhiều thànhphần hướng tới đích xã hội chủ nghĩa theo phương châm: Nhà nước điều tiết vĩ mô,thị trường hướng dẫn doanh nghiệp Cơ chế đó thể hiện ở các mặt cơ bản: một là,Nhà nước xã hội chủ nghĩa là nhân tố đóng vai trò “nhân tố trung tâm” và điều tiếtnền kinh tế vĩ mô Hai là, cơ chế thị trường là nhân tố đóng vai trò “trung gian”giữa Nhà nước và doanh nghiệp

Trong nền kinh tế thị trường vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lýcủa Nhà nước, sự quản lý vĩ mô của Nhà nước phải thích hợp với yêu cầu của cácquy luật kinh tế thị trường Nhà nước phải sử dụng chủ yếu các công cụ, biện phápkinh tế, luật pháp, quy hoạch, kế hoạch định hướng, chính sách kinh tế – xã hội vàkhả năng, sức mạnh kinh tế của Nhà nước để tác động tới thị trường, điều tiết hoạtđộng của các doanh nghiệp cho phù hợp Vì cơ chế thị trường có cả mặt tích cực vàmặt tiêu cực, do đó đặt ra cho nền kinh tế thị trường định hướng XHCN phải kếthợp hài hoà 3 vấn đề sau đây: một là, kết hợp vấn đề lợi nhuận với vấn đề xã hội,đảm bảo cho các chủ thể kinh tế thị trường có được lợi nhuận cao, vừa tạo đượcđiều kiện chính trị – xã hội bình thường cho sự phát triển kinh tế Hai là, kết hợpchặt chẽ những nguyên tắc của kinh tế thị trường, như: phân phối theo lao động,theo vốn, theo tài năng, phân phói qua quỹ phúc lợi xã hội Trong đó, nguyên tắcphân phối theo lao động là chính Thứ ba, điều tiết phân phối thu nhập, một mặt,đòi hỏi Nhà nước phải có chính sách sao cho giảm bớt khoảng cách chênh lệch giữa

lớp người giàu và lớp người nghèo ; mặt khác, phải có chính sách, biện pháp nângcao thu nhập chính đáng của người giàu, người nghèo và của toàn xã hội.

Phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, do vậy nội dung kế hoạch khôngđược phép chỉ giới hạn trong phạm vi khu vực kinh tế Nhà nước mà phải mang tínhtổng thể toàn nền kinh tế Việc đổi mới này sẽ tác động một cách sâu sắc đến tínhdân chủ và công khai của kế hoạch Những công cụ thường được áp dụng trong nềnkinh tế kế hoạch hoá trước kia phải được thay thế bằng những công cụ, chính sáchphù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Liên quan chặt chẽvới những điểm trên là vấn đề quy hoạch Quy hoạch được coi là cơ sở cho việcxây dựng kế hoạch Nhưng ở nước ta vấn đề quy hoạch cũng còn nhiều hạn chế, bấtcập Cần phải phân biệt rõ 2 loại quy hoạch: quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch đôthị và quy hoạch phát triển ngành Thời gian qua quy hoạch sử dụng không gian,đặc biệt là quy hoạch đô thị chưa được chú ý đúng mứcc, quy hoạch sử dụng đất thìlại không ổn định Điều này đã gây lãng phí cho cả Nhà nước lẫn mọi người dân.Quy hoạch phát triển ngành lại được chú ý quá mức, gần như ngành nào cũng có vàhầu hết quy hoạch ngành lại được xác định trong điều kiện “tinh” và “đóng cửa”,không tính được đầy đủ những biến động trên thị trường thế giới, đó cũng lànguyên nhân dẫn đến nhiều doanh nghiệp, nhiều sản phẩm được hình thành theoquy hoạch không thể có sức cạnh tranh trên thị trường nếu được Nhà nước bảo hộ

Tư duy về quy hoạch cần đổi mới theo hướng tăng cường công tác quy hoạch đôthị, quy hoạch sử dụng đất, chỉ quy hoạch theo những ngành mang tính hệ thốngtoàn vùng hoặc toàn quốc (đường giao thông, điện, viễn thông ), những ngànhmang tính kinh doanh chỉ nên dừng ở mức dự báo cung cấp thông tin kinh tế, khoakhọc công nghệ để các doanh nghiệp tự làm Việc quy hoạch đô thị cần được tiếnhành một cách công khai và ổn định, hạn chế các hiện tượng tiêu cực hoặc lạmdụng để đầu cơ trong thị trường bất động sản Quy hoạch tổng thể ngành được ápdụng cho những ngành mang tính chiến lược và tính hệ thống toàn quốc (điện, giaothông, bưu chính viễn thông) có tính đến sự tham gia của các thành phần kinh tế vànhững biện pháp khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia thực hiện quyhoạch Quy hoạch phát triển của các ngnàh khác có sản phẩm và dịch vụ mang tính