SKKN Môn Toán lớp 5 ( Bùi Thị Sơn)

Một sai sót đáng kể khác là các emthường không chú ý đến việc phân tích theo các điều kiện của bài toán, nên đã lựachọn sai lời giải và phép tính.Với những lý do đó, nên đối với học

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Một số biện pháp nâng cao chất lượng giải toán

có lời văn cho học sinh lớp 5

Người thực hiện: Bùi Thị Sơn

Chức vụ: Giáo viên - Tổ khối 4

Đơn vị: Trường PTDT BT Tiểu học Trần Văn Thọ

Năm học: 2016 - 2017

MỤC LỤC

MỤC NỘI DUNG TRANG

A MỞ ĐẦU

B NỘI DUNG Chương I Cơ sở lý luận và thực tiễn 4

Chương II Nội dung và biện pháp cải tiến vấn đề 9

3 Một số dạng toán hướng dẫn học sinh thực hiện 14

C BÀI HỌC KINH NGHIỆM

A.MỤC ĐÍCH, SỰ CẦN THIẾT :

Chương trình toán của tiểu học có vị trí và tầm quan trọng rất lớn Toán họcgóp phần quan trọng trong việc đặt nền móng cho việc hình thành và phát triểnnhân cách học sinh Trên cơ sở cung cấp những tri thức khoa học ban đầu về sốhọc, các số tự nhiên, các số thập phân, các đại lượng cơ bản, giải toán có lời vănứng dụng thiết thực trong đời sống và một số yếu tố hình học đơn giản.

Môn toán ở tiểu học bước đầu hình thành và phát triển năng lực trừu tượnghoá, khái quát hoá, kích thích trí tưởng tượng, gây hứng thú học tập toán, phát triểnkhả năng suy luận và biết diễn đạt đúng bằng lời, bằng chữ viết, các suy luận đơngiản, góp phần rèn luyện phương pháp học tập và làm việc khoa học, linh hoạt,sáng tạo cho học sinh

Trong dạy - học toán ở tiểu học, việc giải toán có lời văn chiếm một vị tríquan trọng Có thể coi việc dạy - học giải toán là một “ thử thách ” Trong giảitoán, học sinh phải tư duy một cách tích cực và linh hoạt, huy động tích cực cáckiến thức và khả năng đã có vào những tình huống khác nhau Trong nhiều trườnghợp, phải biết phát hiện những dữ kiện hay điều kiện chưa được nêu ra một cáchtường tận và trong chừng mực nào đó, phải biết suy nghĩ năng động, sáng tạo Vìvậy có thể coi giải toán có lời văn là một trong những biểu hiện năng động nhất củahoạt động trí tuệ ở học sinh

Ở học sinh lớp 5, kiến thức toán đối với các em không còn mới lạ, khả năngnhận thức của các em đã được hình thành và phát triển ở các lớp trước, tư duy đãbắt đầu có chiều hướng bền vững và đang ở giai đoạn phát triển Vốn sống, vốnhiểu biết thực tế đã bước đầu có những kỹ năng nhất định Tuy nhiên trình độ nhậnthức của các em không đồng đều, yêu cầu đặt ra khi giải các bài toán có lời văn caohơn những lớp trước, các em phải đọc nhiều hơn, viết nhiều hơn, bài làm phảichính xác với từng phép tính, với từng lời giải theo các yêu cầu của bài toán đưa ra.Nên các em thường vướng mắc đến vấn đề trình bày bài giải: sai sót do viết không

đúng chính tả hoặc viết thiếu, viết thừa từ ngữ Một sai sót đáng kể khác là các emthường không chú ý đến việc phân tích theo các điều kiện của bài toán, nên đã lựachọn sai lời giải và phép tính.

Với những lý do đó, nên đối với học sinh tiểu học nói chung và học sinh lớp

5 nói riêng, việc học toán và giải toán có lời văn là rất quan trọng và rất cần thiết

Để thực hiện tốt mục tiêu đó, thì người dạy phải nghiên cứu, tìm biện pháp giảngdạy thích hợp, giúp các em giải bài toán một cách vững vàng, hiểu sâu được bảnchất của vấn đề cần tìm, mặt khác giúp các em có phương pháp suy luận toán lôrích thông qua cách trình bày lời giải đúng, ngắn gọn, sáng tạo trong cách thựchiện Từ đó giúp các em có hứng thú, say mê học toán Từ những vấn đề đó tôi đã

chọn đề tài “ Một số biện pháp nâng cao chất lượng giải toán có lời văn cho học sinh lớp 5A2 trường PTDTBT Tiểu học Trần Văn Thọ” để nghiên cứu.

Thực hiện đề tài này tôi nhằm mấy mục đích sau:

+ Nâng cao chất lượng giải toán có lời văn cho học sinh lớp 5

+ Tìm một số biện pháp để giúp học sinh giải toán có lời văn

+ Rèn kĩ năng sử dụng ngôn ngữ khi đặt, viết lời giải cho bài toán cũng nhưcác kĩ năng thực hành tính trong bài toán

+ Định hướng cho học sinh có nhận thức đúng trong học tập và trong giảitoán có lời văn

B PHẠM VI TRIỂN KHAI THỰC HIỆN

Trong khuân khổ của đề tài và vì điều kiện thời gian nên tôi chỉ nghiên cứumột số dạng toán lớp 5 như sau:

+ Dạng toán tìm hai số khi biết tổng, hiệu và tỉ số của hai số đó

+ Dạng toán tìm tỉ số phần trăm của hai số

+ Dạng toán chuyển động đều

+ Dạng toán về hình học

C NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

I Thực trạng giải pháp đã thực hiện.

1 Thuận lợi

Toán có lời văn có những thuận lợi nhất định Những bài toán có lời văn lànhững bài toán lấy từ thực tế cuộc sống Nội dung bài toán được thông qua nhữngcâu văn nói về những quan hệ tương quan và phụ thuộc, có liên quan đến sự việcxẩy ra trong cuộc sống hành ngày

Các khái niệm và các quy tắc về toán trong sách giáo khoa, nói chung đềuđược giảng dạy thông qua việc giải toán Việc giải toán giúp học sinh củng cố, vậndụng các kiến thức, rèn luyện kỹ năng tính toán Đồng thời qua việc giải toán củahọc sinh mà giáo viên có thể dễ dàng phát hiện những ưu điểm hoặc thiếu sót củacác em về kiến thức, kỹ năng và tư duy để giúp các em khắc phục và phát huy Việc kết hợp học với hành, kết hợp giảng dạy với đời sống được thực hiệnthông qua việc cho học sinh giải toán, các bài toán liên hệ với cuộc sống một cáchthích hợp giúp học sinh hình thành và rèn luyện những kỹ năng thực hành cần thiếttrong đời sống hàng ngày, giúp các em biết vận dụng những kỹ năng đó trong cuộcsống

Việc giải toán góp phần quan trọng trong việc xây dựng cho học sinh những

cơ sở ban đầu của lòng yêu nước, thế giới quan duy vật biện chứng Việc giải toánvới những đề tài thích hợp, có thể giới thiệu cho các em những thành tựu trongcông cuộc xây dựng đất nước, góp phần giáo dục các em ý thức bảo vệ môi trường,phát triển dân số có kế hoạch Việc giải toán còn có thể giúp các em thấy đượcnhiều khái niệm toán học, ví dụ : các số, các phép tính, các đại lượng đều có nguồngốc trong cuộc sống hiện thực, trong hoạt động của con người, thấy được các mốiquan hệ giữa các dữ kiện, giữa cái đã cho và cái phải tìm

Việc giải toán góp phần quan trọng vào việc rèn luyện cho học sinh năng lực

tư duy và những đức tính tốt của người lao động mới Khi giải một bài toán, tư duycủa học sinh phải hoạt động một cách tích cực vì các em cần phân biệt cái gì đã cho

và cái gì cần tìm, để các em thiết lập mối liên hệ giữa các dữ kiện, giữa cái đã cho

và cái phải tìm Để từ đó các em suy luận, nêu ra những phán đoán, rút ra nhữngkết luận, thực hiện những phép tính cần thiết để giải quyết vấn đề đặt ra Hoạt độngtrí tuệ có trong việc giải toán góp phần giáo dục cho các em ý chí vượt khó, đứctính cẩn thận, làm việc có kế hoạch, thói quen xem xét có căn cứ, thói quen tự kiểmtra kết quả công việc mình làm sau khi đã hoàn tất, sự độc lập suy nghĩ và sự sángtạo v.v

Giáo viên đã chủ động lập kế hoạch giảng dạy cho những tiết học, tuần học,sắp xếp và dành nhiều thời gian cho học sinh làm việc với sách giáo khoa, vở bàitập và các tài liệu tham khảo

Trong giờ học, khi truyền đạt nội dung mới của bài, giáo viên đã biết kết hợpnhiều phương pháp truyền thống(giảng giải – minh hoạ, trực quan, vấn đáp ) vớicác phương pháp dạy học hiện đại (dạy học, nêu vấn đề, dạy học tập thể theonhóm ) để dẫn học sinh tới kiến thức cần đạt được Khi củng cố rèn luyện các kỹnăng giải toán có lời văn, kiến thức của giờ học, giáo viên đã đầu tư, suy nghĩ hìnhthức cách thức truyền đạt đến học sinh sao cho học sinh dễ tiếp thu bài học, vậndụng kiến thức tiếp thu để làm bài tập

Về công tác kiểm tra, đánh giá, giáo viên đã có sự kết hợp hài hoà giữa việcthầy kiểm tra, trò tự kiểm tra đánh giá bài mình và kiểm tra đánh giá bài lẫn lộn.Bên cạnh một số đông giáo viên đã tích cực thay đổi phương pháp dạy học, khôngtránh khỏi một số đồng chí còn làm việc rất khuôn mẫu theo sách hướng dẫn, sáchgiáo khoa Giáo viên chỉ chú ý sao cho học sinh giải được bài toán cụ thể trongsách giáo khoa chứ chưa chú ý đến việc phát triển đề toán thành các bài toán tương

tự bằng việc yêu cầu học sinh thay đổi số liệu để giúp học sinh nắm vững dạng toánđồng thời giúp cho các em phát triển năng lực tư duy

2 Khó khăn

Cái khó của bài toán có lời văn là phải biết lược bỏ những yếu tố về lời văn

đã che đậy bản chất toán học của bài toán, hay nói cách khác là chỉ ra được các mối

quan hệ giữa các yếu tố toán học chứa đựng trong bài toán và nêu ra cách giải thíchhợp để từ đó tìm được phép tính đúng và có đáp số đúng của bài toán Bên cạnh đócái khó từ phía học sinh là ít em chịu khó đọc kỹ đề, phần lớn các em chưa biết dựavào dữ kiện bài toán để phân tích và suy ngẫm hoặc phân tích không đúng hướng,không lô rích

Chương trình toán của lớp 5 phong phú và đa dạng hơn trong hệ thốngchương trình toán ở các lớp dưới Mỗi đề bài có kênh chữ nhiều hơn, lắt léo hơn,phần đã cho và phần phải tìm cũng nhiều hơn, đa dạng hơn các quan hệ toán họccũng phức tạp hơn Vì thế để giải được bài toán đòi hỏi học sinh phải động nãonhiều hơn, phải biết vận dụng nhiều kiến thức, nhiều phương pháp đã học cùng lúc

Trong khi đó, phần lớn ở độ tuổi này các em học sinh còn ham chơi hơn hamhọc, tư duy của các em còn non nớt, nhiều em chưa xác định đúng đắn việc học là

“học cho ai ? và học để làm gì? Bên cạnh đó điều kiện cuộc sống còn nhiều khókhăn, thiếu thốn nhất là vùng nông thôn Vì thế vấn đề phải quan tâm nhắc nhở,hướng dẫn kiểm tra việc học của con em mình đối với phụ huynh là hết sức khókhăn và còn nhiều hạn chế Lâu ngày đã tạo cho các em thói quen xấu lười suynghĩ, ngại khó Nên khi gặp phải vấn đề cần phải động não suy nghĩ thì các em trởnên lúng túng, chán nản dẫn đến việc bỏ qua hoặc làm bài mà không cần biết làđúng hay sai Khi giải dạng toán có lời văn, phần lớn các em chỉ đọc đề bài qua loarồi làm bài theo như mẫu ở phần tìm hiểu bài ( sgk ) hoặc rập khuôn theo bài giảicủa giáo viên hướng dẫn ở bảng lớp Mà không chịu đọc kĩ đề bài, không chịu suynghĩ để xác định dạng toán và phân tích bài toán theo qui tắc để giải bài toán theotừng bước như giáo viên đã giảng

Mặt khác do kĩ năng đọc của các em còn yếu, cộng với vốn từ dùng để phântích đề bài hạn chế, đọc ngọng do phương ngữ địa phương vì đại đa số các em làcon em dân tộc nên kĩ năng đọc - hiểu lại càng khó khăn hơn

c Khảo sát thực tế

Tổng số học sinh: 23 em

CHƯƠNG II NHỮNG NỘI DUNG VÀ BIỆN PHÁP CẢI TIẾN VẤN ĐỀ.

1 Đối với giáo viên

Trên thực tế nhiều năm giảng dạy tôi đã từng bước giúp các em khắc phụcnhững khó khăn trong việc giải toán có lời văn Trong quá trình giảng dạy tôi thấygiáo viên nên sử hiệu quả và triệt để các hình thức tổ chức dạy học như: theo cặp,theo nhóm, hay cá nhân làm bài trên phiếu học tập, phát huy hình thức tổ chức tròchơi học tập tạo hứng thú học tập thi đua giữa các cá nhân trong nhóm đồng thờiphát huy tinh thần đoàn kết giúp đỡ giữa các học sinh Đồng thời giáo viên cũngcần sử dụng linh hoạt các phương pháp dạy học

Trong quá trình dạy học sinh giải toán có lời văn, tôi đã vận dụng một sốphương pháp dạy học như sau :

a Phương pháp trực quan:

Nhận thức của trẻ ở lứa tuổi từ 6 đến 11 tuổi còn mang tính cụ thể, gắn vớicác hình ảnh và hiện tượng cụ thể, trong khi đó kiến thức của môn toán lại có tínhtrừu tượng và khái quát cao Sử dụng phương pháp này giúp học sinh có chỗ dựacho hoạt động tư duy, bổ sung vốn hiểu biết, phát triển tư duy trừu tượng Ví dụ :tôi có thể cho học sinh quan sát hình vẽ hoặc sơ đồ, sau đó yêu cầu các em lập tómtắt đề bài, rồi mới đến bước chọn phép tính

b Phương pháp thực hành luyện tập:

Tôi sử dụng phương pháp này để giúp các em thực hành luyện tập kiến thức, kỹnăng giải toán từ đơn giản đến phức tạp (Chủ yếu ở các tiết luyện tập) Trong quá

trình học sinh luyện tập, tôi có thể phối hợp các phương pháp như: gợi mở - vấnđáp và cả giảng giải - minh hoạ

c Phương pháp gợi mở - vấn đáp:

Theo tôi phương pháp này cũng rất cần thiết và thích hợp với học sinh tiểuhọc, nhằm rèn cho học sinh cách suy nghĩ, cách diễn đạt bằng lời, tạo niềm tin vàkhả năng học tập cho từng học sinh

d Phương pháp giảng giải - minh hoạ:

Với phương pháp này chỉ khi cần thiết tôi mới sử dụng, nhưng chỉ nói gọn,

rõ ràng và kết hợp với gợi mở - vấn đáp, phối hợp giảng giải với hoạt động thựchành của học sinh ( Ví dụ: Bằng hình vẽ, mô hình, sơ đồ ) để học sinh phối hợpnghe, nhìn và thực hiện

e Phương pháp sơ đồ đoạn thẳng, hình vẽ :

Việc sử dụng sơ đồ đoạn thẳng để thể hiện các đại lượng đã cho ở trong bài

và mối quan hệ phụ thuộc giữa các đại lượng đó Tôi chọn độ dài các đoạn thẳngsao cho phù hợp với giá trị của các số giúp học sinh dễ dàng thấy được mối quan hệphụ thuộc giữa các đại lượng để tạo ra hình ảnh cụ thể, giúp các em suy nghĩ tìmtòi cách giải

Để giúp các em vẽ sơ đồ đoạn thẳng, cần dựa vào các hoạt động cụ thể củacác em với vật thật, với mô hình, dựa vào hình vẽ, các sơ đồ toán học giúp các emhiểu khái niệm “ gấp ” với phép nhân, khái niệm “ một phần ” với phép chia,trong mối quan hệ của bài toán

Đối với toán có lời văn ở lớp 5, chủ yếu là các bài toán hợp, giải bài toán hợpcũng có nghĩa là giải quyết các bài toán đơn Mặt khác các dạng toán đều đã đượchọc ở các lớp trước, bao gồm hai nhóm chính như sau :

a) Nhóm 1: Các bài toán hợp mà quá trình giải không theo một phương pháp thống nhất cho các bài toán đó.

b) Nhóm 2: Các bài toán điển hình , các bài toán mà trong quá trình giải có phương pháp riêng cho từng dạng bài toán

Vì thế yêu cầu chúng ta, những người làm công tác giảng dạy phải nắm vữngcác dạng toán, cách giải các dạng toán

2 Đối với học sinh.

Để hướng dẫn học sinh giải toán tôi thực hiện theo biện pháp sau:

2.1 Biện pháp 1: Tìm hiểu cấu tạo và quy trình giải toán

Tôi đã tiến hành hướng dẫn các em tìm hiểu cấu tạo bài toán có lời văn Cấutạo đó bao giờ cũng gồm có hai phần chính :

- Phần đã cho hay còn gọi giả thiết của bài toán.

- Phần phải tìm hay còn gọi kết quả của bài toán.

Ngoài ra, tôi cũng hướng dẫn các em tìm hiểu mối quan hệ giữa phần đã cho

và phần phải tìm hay thực chất là mối quan hệ phụ thuộc vào giả thiết và kết quảcủa bài toán

Bên cạnh đó tôi yêu cầu học sinh phải nắm bắt được quy trình giải toán cólời văn qua các bước như sau :

- Nghiên cứu kỹ đề bài : Trước hết tôi yêu cầu học sinh đọc kỹ đề toán, suynghĩ về nội dung bài toán, ý nghĩa của bài toán, đặc biệt chú ý đến câu hỏi bài toán

- Thiết lập mối quan hệ giữa các số đã cho: Yêu cầu học sinh diễn đạt lại nộidung bài toán hoặc tóm tắt bài toán bằng lời, hoặc minh hoạ bằng sơ đồ, hình vẽ

- Lập kế hoạch giải toán : Yêu cầu học sinh phải suy nghĩ xem để trả lời câuhỏi của bài toán thì phải thực hiện phép tính gì ? Suy nghĩ xem từ số đã cho và điềukiện của bài toán có thể biết gì ? có thể làm tính gì ? phép tính đó có thể giúp ta trảlời câu hỏi của bài toán hay không ? Dựa trên các cơ sở đó, để các em suy nghĩ rồithiết lập trình tự giải bài toán

- Thực hiện phép tính theo trình tự đã thiết lập để tìm đáp số : Quá trình thựchiện phép tính, tôi yêu cầu học sinh cần phải kiểm tra lại kết quả đã tính đúngchưa ? Phép tính được thực hiện có dựa trên các giả thiết đã cho hay không ?

- Giải xong bài toán, tôi yêu cầu các em cần phải thử lại để xem đáp số tìmđược có trả lời đúng câu hỏi của bài toán không ? có phù hợp với các điều kiện củabài toán không ? Trong một số trường hợp, tôi khuyến khích các em tìm thêm cáchgiải khác của bài toán để các em có điều kiện so sánh và chứng minh cho kết quảtìm được của bài toán và lựa chọn cách giải hợp lý, ngắn gọn và đúng nhất

2.2 Biện pháp 2: Xác định dạng toán để có cách giải phù hợp.

Để giúp học sinh giải toán trước tiên phải xác định được bài toán đó thuộcdạng toán nào, cách giải dạng toán đó như thế nào? Trước tiên phải cho các emhọc sinh đọc kĩ bài toán, xác định yêu cầu dữ liệu đã cho biết và dữ liệu cần phảitìm từ đó xác định dạng toán để giải, nêu cách giải phù hợp Giải toán là một hoạtđộng trí tuệ khó khăn, phức tạp Hình thành kỹ năng giải toán khó hơn nhiều so vớihình thành kỹ năng thực hiện tính vì bài toán là sự kết hợp đa dạng nhiều kháiniệm, nhiều quan hệ toán học Giải toán không chỉ là nhớ bài giải mẫu để rồi ápdụng theo khuôn mẫu, mà đòi hỏi người giải phải nắm chắc khái niệm, quan hệtoán học, nắm chắc ý nghĩa của phép tính, đòi hỏi khả năng độc lập suy luận lôrích, đòi hỏi kỹ năng tính đúng, tính nhanh

Ở lớp 5 việc học phân số, số thập phân, các đơn vị đo đại lượng cũng đượckết hợp với việc học các phép tính Học giải toán được kết hợp một cách hữu cơ để

có tác dụng hỗ trợ lẫn nhau Việc dạy cho học sinh nắm được phương pháp chung

để giải toán được chú trọng ngay từ khi các em giải bài toán đầu tiên ở đầu bậc tiểuhọc và sau này vẫn được thường xuyên quan tâm, các em luôn được rèn luyện việctìm hiểu đề toán, phân tích đề bài để tìm ra cái gì đã cho, cái gì phải tìm trong quátrình suy nghĩ tìm ra cách giải và thực hiện giải Đặc biệt các em phải thườngxuyên sử dụng việc tóm tắt đề toán bằng sơ đồ, hình vẽ để tìm ra hướng giải bàitoán

2.3 Biện pháp 3: Tóm tắt bài toán bằng sơ đồ, hình vẽ, ngôn ngữ, kí hiệu ngắn gọn.