Tập Bài Giảng Về Lịch Sử Việt Nam Thời Lê Sơ Tại Khoa Lịch Sử Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn ĐH Quốc Gia Việt Nam

Còn Nguy n Trãi thì b giam thành ông Quan.. phía tây Lansang thì có v ng qu c Lanna.. O’Harrow, Stephen, 1979, “Nguyen Trai’s Binh Ngo Dai Cao of 1428: The Development of a Vietnamese Na

T p bài gi ng v l ch s Vi t Nam th i Lê S

t i Khoa L ch s tr ng i h c Khoa h c Xã h i và Nhân v n

thu c

i h c Qu c gia Vi t Nam (Hà N i)

YAO Takao

d n đi vào n đ nh Cùng v i chính sách đó nh ng gi i hòa đ i ngoài mang tính quân s khi n quan

đi m đ u tranh gi i phóng dân t c b m nh t đi, các v anh hùng dân t c ho c các di tích chi n

tr ng đang tr thành nh ng đ a đi m du l ch1) Vì th vi c nghiên c u h c thu t và th c ch ng v

cu c kh i ngh a Lam S n không phát tri n Trên t p chí Nghiên c u L ch s (NCLS) c ng ít có bài nhan đ này2) Vi c nghiên c u l ch s b phân hóa nh , đa s là nghiên c u v đ a b , c n hi n đ i

và l ch s n c ngoài

Nh t B n, n y sinh v n đ Sách giáo khoa L ch s m i3) khi n gi i s h c ông Nam Á trong n c ph i đ a ra Ủ ki n Ví d : Philippine đã và đang sôi n i v l p t ng anh hùng đ c l p

Boniphasio Benedict Anderson cho ra đ i cu n Imagined Community (Kh i C ng đ ng T ng

t ng) (b n b sung) và đã đ c d ch sang ti ng Nh t Nhi u h c gi Nh t B n đang quan tâm đ n

quan đi m l ch s c p chính quy n

Tác gi (sau này vi t t t là TG) là chuyên gia l ch s nhà Lê s , h n 20 n m liên t c s u t m

tài li u nên ít có quan tâm đ n ch ngh a dân t c th i c n hi n đ i Th còn c n ph i chú Ủ đ n ch ngh a yêu n c th i c trung đ i và s c g ng vi t l ch s do nh ng ng i th i k đó

Theo nhà s h c ng i Vi t hi n nay (t c quan đi m l ch s c p chính tuy n, quan đi m l ch

s dân t c ch ngh a) thì l ch s Vi t Nam là “l ch s ch ng ngo i xâm, b o v đ t n c, và duy trì nhà n c th ng nh t Nhà LỦ đánh nhà T ng, nhà Tr n đánh nhà Nguyên Mông , nhà H và

Lê đánh nhà Minh , và nhà Tây S n đánh nhà Thanh V ng tri u nào c ng chi n đ u

oanh li t, cu i cùng th ng l i!” Tuy v a r i nêu ra s suy thoái quan đi m l ch s đ u tranh gi i

phóng dân t c, nh ng trong cu n thông s ho c Sách giáo khoa S chia nhi u trang dành cho vi c

quá trình đ u tranh Lê L i , ng i ch huy quân đ i dành đ c l p, c ng đ c coi nh là m t v

anh hùng dân t c và th k th 15 là m t th k quang vinh nh t trong l ch s Vi t Nam đúng theo quan đi m l ch s đó

I Cu c Kh i ngh a Lam S n

I.1 Quá trình c a s th c l ch s

n th k th 14, c c u chính tr nhà Tr n (t t c nh ng quan ch c cao đ u trong tay tông

th t h Tr n) b phá d n vì h u qu c a chi n tranh ch ng quân xâm l c Nguyên Mông Thay vào

đó t ng l p quan l i khoa c chuy n lên gi i chính tr [Momoki Shiro 1982: 106-09; 2001: 192-94; 2011: 318-25] bên ngoài kinh thành, s mâu thu n xã h i gây ra nhi u cu c d y

lo n c a nông dân và nô t Còn phía Nam thì th l c n c Chiêm Thành tr nên m nh Kinh

đô Th ng Long b chi m hai l n và vua Du Tông b t ngò b ch t tr n

Ng i c u th ch đó là H Quý Ly , ngo i thích nhà Tr n và đ c s ng h c a t ng

l p quan l i khoa c m i Ông c g ng b o v nhà n c và đ a ra nhi u ph ng pháp c i cách xã

h i đ gi i quy t nh ng mâu thu n đó Sau khi tiêu di t th l c c (t c tông th t nhà Tr n), ông lên ngôi vua vào n m 1400

Nói chung, hi n nay nh ng c i cách c a nhà H đ c đánh giá cao Th nh ng, v ph ng

pháp c i cách thì thi u kiên nh n quá m c (ví du: ông bu c nhi u nông đân di c xu ng phía Nam

đ gi i quy t tình hình thi u ru ng đ t đ ng b ng sông H ng), cho nên nhân dân không hoan

nghênh, th m chí ph n đ i Nhân c h i đó, vua Minh V nh L c thành công xâm l c và nhà

H k t thúc ch sau 7 n m

Nhà Minh b t đ u cai tr m t cách tr c ti p đ cho đ t Vi t Nam tr thành lãnh đ a c a Trung Hoa Nh ng ng i Vi t không khu t ph c l i cai tr đó nhi u n i th l c ch ng quân Minh v n

lên, tiêu bi u nh t là th l c H u Tr n Hai v vua H u Tr n cùng chi n đ u ch ng quân Minh, l p ra

chính quy n b c Trung b Nh ng th t không may, m i quan h hai v vua x u đi, cho nên chính

quy n đó b quân Minh đánh phá

Sau đó tình hình Vi t Nam v n không yên N m 1417, Lê L i kh i ngh a Lam S n thu c

Thanh Hóa Quân Lê L i chi n đ u kéo dài 10 n m, cu i cùng quân Minh ch u th a nh n s th t b i,

r i kh i thành ông Quan (Hà N i) rút v n c Lê l i lên ngôi vua và tuyên b Bình Ngô

Làm vi c nhân ngh a là c t yên dân N i binh c u dân tr c c n tr b o Ngh nh n c ta

i Vi t th c là m t n c v n hi n Cõi b sông núi đã riêng Phong t c B c Nam c ng khác

Các tri u Tri u, inh, LỦ, Tr n n i nhau d ng n c Cùng Hán, ng, T ng, Nguyên làm

ch m i ph ng

V n ch ng đ u b cáo này hay đ c trích d n khi đ c p đ n ch ngh a dân t c Vi t Nam

V ng tri u Lê (1428-1527, 1531-1789) kh i đ u t đó

I.2 Quan đi m l ch c p chính quy n

Nh v a nêu, theo quan đi m l ch s c p nhà n c hi n đ i thì l ch s Vi t Nam là l ch s

ch ng ngo i xâm gi n c

C ng hòa Dân ch Vi t Nam (nay là C ng hòa Xã h i ch ngh a Vi t Nam) là m t n c theo

ch ngh a xã h i Do v y, gi i s h c c ng theo ch ngh a Mác - Lênin, chú Ủ đ n c hai cu c đ u

tranh giai c p và đ u tranh dân t c, đánh giá l i nh ng nhân v t, v ng tri u, hay nh ng s ki n

trong l ch s R t nhi u công trình nghiên c u đ c công b do các h c gi thu c khoa S tr ng

i h c T ng h p Hà N i (Nay là tr ng KHXH&NV) và y ban Khoa h c Xã h i Vi t Nam (Nay

là Vi n KHXH Vi t Nam) vi t Theo nguyên t c: S h c là khoa h c, các h c gi v a s u t m tài

li u v a d ch sang ti ng Vi t r t chính xác Tuy nhiên, v v n đ cu c đ u tranh giai c p hay đ u

tranh dân t c quan tr ng h n thì khó gi i quy t do nh h ng chi n tranh4) Lê L i, nhân v t chính

c a cu c kh i ngh a Lam S n, c ng có c hai s đánh giá trái ng c nhau hoàn toàn M t bên đánh giá cao là vì ông đ c coi nh là anh hùng gi i phóng dân t c theo cách nhìn đ u tranh dân t c M t

bên khác ph đ nh ông vì v sau ông l p ra m t v ng tri u phong ki n, th a hi p t ng l p đ a ch theo cách nhìn đ u tranh gi i c p

Hai s đánh giá trái ng c nhau th t gi ng v i s đánh giá v Chu Nguyên Ch ng ,

t c Minh Thái T c a C ng hòa Nhân dân Trung Hoa Chu Nguyên Ch ng c ng đ c đánh giá cao là vì chi n đ u ch ng v ng tri u ngo i t c Nh ng hi n nay s đánh giá này không

đ c chú ý là vì Trung Qu c đang lo v n đ dân t c thi u s Còn ông c ng b phê phán là vì chính

sách phong t a gây ra s đình tr c a phát tri n kinh t hàng hóa, cu i cùng b các n c ph ng Tây

v t qua [Danjo Hiroshi 1995: m đ u]

V y Vi t Nam ra sao? Cu n L ch s Vi t Nam t p I [UBKHXHVN 1971] do UBKHXHVN biên so n và ra đ i vào n m 1971 là sách tiêu bi u nh t c a quan đi m l ch s c p chính quy n c

g ng cân b ng s đánh giá trái ng c Trong ch ng VI cu n sách này, Lê L i đ c đánh giá cao

v i t cách là anh hùng c u n c Sau đó trong ch ng VII Lê Thái T b phê phán v i t

cách là ng i k t h p th l c phong ki n mà l p ra v ng tri u phong ki n ph n đ ng T t nhiên

đ c gi đ u bi t r ng Lê L i t c là Lê Thái T mà!

M c dù v y, cách nhìn quan đi m l ch s đ u tranh giai c p b suy gi m là do chi n tranh

ch ng M kéo dài5) N m 1975 chi n tranh ch ng M k t thúc, nh ng tình hình qu c t xung quanh

Vi t Nam v n còn ác li t Vi t Nam ph i liên t c đ i l p v i Campuchia (chính quy n Polpot) và

Trung Qu c trong n c thì không có đ đi u ki n đ gi i quy t nh ng mâu thu n xã h i, nên các

nhân v t l ch s đ c coi nh là nh ng v ti n b i chi n đ u c u n c6) Lê L i c ng đ c h ng

ph Vi t Nam c ng ng h phong trào đó Do v y, hi n nay vi c phê phán m t nhân v t l ch s nào

đó m t cách nghiêm ch nh thì ít x y ra H n th n a, nh ng nhân v t và di tích l ch s tr thành tài

nguyên du lch Ai mà phê phán đ c n a Ng i ta xóa hai ch “đ u tranh” và v n dùng t “ch ngh a dân t c”

Cu n Kh i ngh a Lam S n [Phan Huy Lê & Phan i Doãn 1965] do Phan Huy Lê và Phan

i Doãn cùng vi t là tác ph m nghiên c u cu c Kh i ngh a Lam S n n i ti ng nh t trên l p tr ng

đ u tranh dân t c và v n còn giá tr to l n cho h c gi th h sau7)

Cu n này miêu t tình hình xã h i đen t i cu i đ i nhà Tr n, đánh giá c i cách nhà H , Ủ đ

và th c t c a ách th ng tr nhà Minh, quá trình và th ng l i c a cu c kh i ngh a Lê L i Th t may

đ i v i Lê L i, cu n này không đ c p đ n th i k Lê s , t c là th i k ông b phê phán Hình nh

anh hùng tr nên r c r Trong th i k ch ng M c u n c, ng i dân Vi t Nam d l y hình nh đó làm nhà lãnh đ o h i đó, t c Bác H 8)

TG không bao gi phê phán tác ph m này vì có ph n xuyên t c ho c gi i thích m t cách vô lý

Nh v a nêu trên, Vi t Nam s h c ph i là khoa h c Theo đ i nguyên t c đó hai th y c g ng s u

t m tài li u đ a ph ng c c k nhi u và quý báu9) Và hai th y là ng i ki m t n, nói rõ vi c trích

1950] là vì h i đó không có đi u ki n xem đ c nguyên v n Th t đáng đ c cho là tác ph m b t h

Và sau 1965, khi tìm th y đ c tài li u m i, hai th y b xung n i dung và in l i cho đ n b n th t

bây gi Nói th t là b n thân TG c ng đ c hai th y cung c p tài li u và nh ng thông tin hi m hoi

N u các h c gi n c ngoài ch đ ng theo l p tr ng và ph ng pháp c a h c gi Vi t Nam thì không có ngh a gì V y nh ng v n đ t cách nhìn c a h c gi n c ngoài là gì? Nh t B n

công trình nghiên c u n i ti ng nh t là cu n Nghiên c u l ch s An Nam I: Chinh l c An Nam c a

hai tri u đ i Nguyên và Minh c a Yamamoto v a nêu

Vi c kh o ch ng b t đ u t s so sánh ngày tháng trong b i Minh Th c l c và b i Vi t

S ký Toàn th (vi t t t là TT) S d ph i so sánh nh v y là vì nhà H không

theo l ch nhà Minh, cho nên trong hai b tài li u này có nhi u chênh l ch nhau v ngày tháng (th m

chí n m)

Sau đó trong ph n II “Chinh l c An Nam c a nhà Minh” thì ông vi t v s di t vong c a nhà

Tr n, chính sách ngo i giao nhà H , chi n l c nhà Minh xâm l c i Vi t, th c t chi ph i c a

nhà Minh, cu c n i d y H u Tr n và Lê L i, v.v theo th t th i gian m t cách t m

Giá tr c a cu n sách này là vi c kh o ch ng, đ c bi t v đ a danh Ông s d ng b TT, i

Khâm đ nh Vi t s Th ng giám C ng m c (CM) , và nhi u b n đ do chính

quy n th c dân Pháp đã biên so n Thành qu đó bây gi thì ph i đính chính l i ph n nào đó, nh ng

v n có giá tr to l n

T t nhiên có nhi u v n đ ph i phê phán Th nh t, ông không quan tâm tính th i đ i, cho nên

không so sánh m c đích và s h n ch c a hai tri u đ i Nguyên và Minh Tuy cu n sách này có h n

700 trang nh ng không có ph n “K t lu n”! Nói c c đoan, theo tên sách, TG c m th y r ng tác

ph m này không ch vi t l ch s Vi t Nam mà còn vi t v chính sách c a hai tri u đ i Trung Qu c

đ i v i Vi t Nam

Th hai, ông c ng đã c g ng s u t m tài li u Hà N i và Hu trong th i k Th chi n II,

nh ng v tài li u đ a ph ng thì không đáng k V l i nói thêm m t chút thì ông đã vi t đa s tr c

n m 1945, nh ng th t không may, nh ng tài li u mà ông s u t m b b m M đ t cháy, cho nên vi c

nghiên c u l ch s Vi t Nam c a ông sau n m 1945 không phát tri n nhi u11)

Còn ph ng Tây, công trình n i b t là Lu n án Ti n s c a J K Whitmore [Whitmore

1968] Ông t s m ch trích r ng trong quân đ i Lê L i có nhi u nhân v t quê là Thanh Hóa, t c quân đ i này mang đ m tính khu v c Do v y ông đ t tên quân đ i này là “T p đoàn Thanh Hóa”

TG c ng theo sáng ki n c a ông Tuy nhiên đi m quan tâm chính c a ông là l ch s chính tr th i Lê

s , cho nên ông không đ c p nhi u đ n lý do kh i ngh a và tính dân t c c a t p đoàn này

Lu n án Ti n s c a E S Unger [Unger 1983] c ng chú Ủ đ n tính khu v c c a t p đoàn Lê

L i Theo sáng ki n c a ông Whitmore, bà nêu rõ s phân ly gi a võ th n Thanh Hóa và v n th n

đ ng b ng sông H ng v hình nh chính quy n Lê m i b t đ u Ti p theo, bà phân tích t t ng và

tâm lý c a Nguy n Trãi d a theo b Lam S n Th c l c (LSTL), TT, và c Trai t p Theo

bà, Lê L i c ng ch u nh h ng m t ít c a Nguy n Trãi và lánh t p đoàn võ th n d n Xin l i TG

không tán thành ý ki n c a bà B i nh ng tài li u tham kh o đ u là tài li u đ c biên so n sau khi

nhà Lê thành l p, cho nên có ph n thuy t minh tính chính th ng c a vua Lê Bà đánh giá Lê L i là

ng i khai minh và tiên ti n, nh ng s đánh giá thì quá m c

Bà c ng g p h n ch c a tài li u biên so n, n u đ c tài li u đ a ph ng do hai th y Lê và Doãn s u t m thì bà s đ i ý ki n12)

Bây gi hoàn c nh đã thay đ i h n, ngày càng t t lên cho vi c đi tìm tài li u m i Tình hình

này Vi t Nam thì TG đã gi i thi u trong nh ng bài khác [Yao 2003; 2004b] Th thì, th h may

m n chúng ta ph i đ t v n đ nh th nào?

i) V n đ tính khu v c

Danjo Hiroshi, chuyên nghiên c u l ch s nhà Minh s , ch r ng lý do chinh ph c Vi t Nam

c a vua V nh L c là thái đ b t tu n c a nhà H và tham v ng đ a tr t t Hoa Di vào th gi i Á ông13) [Danjo 1995: 67-69] Còn cách đ i phó c a bên Vi t Nam thì đ c phân tích nh th nào?

N i xu t thân c a t p đoàn Lê L i đa s là Thanh Hóa, không nên xem nh là anh hùng c a

c n c Ngoài cu c kh i ngh a Lê L i ra, các h c gi ch trích còn có nhi u th l c đ a ph ng

khác ch ng l i nhà Minh Trong nh ng th l c đó, m c đích n i d y c a H u Tr n thì d hi u Hai

v vua H u Tr n ch tr ng r ng mình là ng i chính th ng th a k ngôi v vua Vi t Nam Th còn

Lê L i và các th l nh khác thì th nào? Sau khi vua V nh L c b ng hà thì t p đoàn Lê L i m i phát

Nh ng h c gi khác c ng nghi ng nh v y N u phân tích k v n ch ng Bình Ngô i cáo

thì d hi u là ng i vi t v n ch ng này là Nguy n Trãi V n ch ng này bi u hi n đ m ch ngh a

đ c l p d a trên c s lý lu n chính th ng nhà Nho Ki n th c v kinh đi n và c s Trung Hoa r t

chích xác Làm sao Lê L i, tr c đ y ch là m t ph đ o vùng núi đ i, vi t đ c ó là Ủ ki n c a Stephen O’Harrow [O’Harrow 1979: 150-51, 170-73]

Xu t thân c a Nguy n Trãi c ng khá đ c bi t Cha Nguy n Trãi là Nguy n Phi Khanh , quê g n kinh đô Phi Khanh là v n nhân và l y con gái c a Tr n Nguyên án , m t v đ i

th n nhà Tr n quê H i D ng Hai cha con cùng đ ti n s th i nhà Tr n và H Khi vua H ch y

xu ng Thanh Hóa, hai cha con này đi theo, cu i cùng b quân Minh b t Cha thì b d n v Trung

Qu c Còn Nguy n Trãi thì b giam thành ông Quan Sau đó ông thoát ra và xu ng Lam S n

M c dù mình là v n quan có quê quán đ ng b ng, nh ng không có đ đi u ki n l p ra quan h m t

ti t v i nh ng v n th n khác Nguy n Trãi thì mu n đ a Lê L i lên làm vua, nh ng nh ng v n th n khác thì ch a có Ủ đ nh v y

[B n đ 1] Vi t Nam gi a th k th 15 [YAO 2001: 208]

H i đó vùng Thanh Hóa

là tr ng đi m đ b o v phía

nam, nh ng nhìn t kinh đô thì

ch là biên gi i “Vua kiên đ nh

kh c a Lê L i, Nguy n Trãi,

và các vua Lê sau đ làm sao

cho nhân dân c n c ng h

khi n nhà Lê tr nên m nh sau

đ o d nhiên không n y sinh ra ý th c gi i phóng

dân t c và đ t n c Tuy nhiên, Lê L i chi n đ u

cho đ n cu i cùng H c gi n c ngoài thì ph i lý

gi i nguyên nhân đó

Trong quân đ i Lê L i có nhi u nhân v t có

v n hóa khác v i v n hóa nhân dân đ ng b ng Sinh

ho t v n hóa c a h tr c cu c kh i ngh a khó tái

hi n là vì nh ng tài li u đ a ph ng nh gia ph c ng b đ m s c v sau Nh ng đi u rõ là l y hai

bên h p thành mà g i “ng i Vi t Nam” thì r t vô lý T t nhiên h c gi ng i Vi t hi n nay nh hau

th y Lê và Doãn c ng quan tâm đ n s khác bi t v tính dân t c Ví d : Hai th y c ng đ c p đ n

hai v đ i quan lang (công th n cha con Lê Hi m và Lê Hiêu ) và nêu ra là các dân

t c thi u s cùng chi n đ u đ dành đ c l p [Lê & Doãn 2005: 135-43] S th c, trong b i c nh

Thanh Hóa, vi c phân bi t dân t c Vi t và M ng m t cách rõ ràngthì r t khó

TP Ninh Bình (thu c vùng đ ng b ng) có c m bia đá H Thành S n đ i Tr n

Chuyên gia ngôn ng Shimizu Masaaki cùng h p tác v i Momoki và nhà kh o c Lê th Liên, tìm th y hi n t ng cách vi t t M ng (có hai âm ti t) b ng hai ch Hán trên bia này

[Shimizu, Liên, và Momoki 1998: 169-76]14)

Hi n nay gi i s h c bên Vi t Nam nh n đ nh r ng tính t p đoàn t c dân t c Vi t Nam đã xu t

hi n khá s m và xác l p th k 15 Nh ng đ ng b ng có n i v n dùng ti ng Proto Vi t Th thì nhân dân đ ng b ng nhìn Lê L i (ch c nói ti ng Proto Vi t) và t p đoàn Lê L i nh th nào? “Anh

hùng dân t c ta?” Không ph i đâu Th thì ông kháng chi n đ c h n 10 n m là có lỦ do gì

iii) V ng qu c Lansang

Trong th i k đó, vùng trung tâm bán đ o ông D ng, m t v ng qu c liên bang Lansang

(t p th c a v ng qu c vùng tr ng nh ) b t đ u m r ng lãnh th [Stuart-Fox 1998: 35-44] phía tây Lansang thì có v ng qu c Lanna Lansang đã l p ra quan h h u ngh v i Lanna phía nam thì có v ng qu c Angkhor và Ayuttaya phía b c thì có nhà Minh m i đ c thành l p Lansang

mu n tìm đ ng đ n t n bi n cho nên chi n đ u v i nhà Minh nh ng th t b i Cu i cùng đôi m t

Lansang nhìn h ng v phía đông, t c là mi n Trung Vi t Nam bây gi N i mà nhà Minh ch a

n m đ c h n quy n cai tr và t p đoàn Lê L i t n t i

Th t khó ch ng minh đ c, nh ng đúng Lansang có kh n ng giúp cu c kh i ngh a Lê L i

d i hoàn c nh chính tr qu c t 15) S giúp đ c a Lansang tr thành tr ng i sau khi nhà Lê thành

l p, vua Lê L i đánh v ng qu c này nhi u l n

II L ch s biên so n b LSTL

B LSTL là ngu n tài li u quan tr ng nh t mà nh ng th c s ho cnh n xét d a trên Trong

ph n II này, TG nêu l i l ch s biên so n b sách này v i ch đích r ng l ch s đó chính là l ch s

thành l p c a quan đi m l ch s c p chính quy n

II.1 N i dung b LSTL

Theo TT, sau khi nhà Lê thành l p, vua Lê L i v a c g ng bình th ng hóa m i quan h v i

nhà Minh v a c g ng xây d ng l i đ t n c Bên c nh đó, ông bàn b c t ng th ng cho nh ng

ng i có công trong cu c kháng chi n Vào Thu n Thiên m th nh t (1428), ông t ng

th ng t c cho các công th n L ng Nhai Còn n m sau (1429), th ng t c l i cho nh ng

công th n v n còn s ng và li t kê tên theo th t phong t c

N m Thu n Thiên th t (1431) nhà Minh phong Lê L i làm Quy n th An Nam Qu c s

Cu i n m đó ông so n b LSTL17)

con cháu đ i sau” (trong bài t t a) Vì m c đích nh v y, sau khi hoàn thành, cu n này gi trong

cung n i m t cách c n th n

Nh ng b n hi n còn h u h t là b n ghi chép l i Vi n Nghiên c u Hán Nôm (VNCHN) l u

gi m y b , còn bên Nh t B n thì Yamamoto đã gi 1 b n và Th vi n Qu c h i gi 1 b n18)

Nh ng b n này đ u có t a trùng san c a H S D ng , cho nên b n g c là b n trùng

san đ u th k 18 Thông tin v b n trùng san in có t lâu19), đ n n m 1985, V Thanh H ng gi i

thi u b n in đó [H ng 1985]20)

14 n m tr c đó (1976), Ty V n hóa t nh Thanh Hóa tìm th y m t b n LSTL, không ph i b n trùng san trong nhà gia đình con cháu Lê Sát Theo k t qu nghiên c u c a Nguy n Diên Niên, cán b ty V n hóa này, n i dung b n này khác h n v i b n trùng san Sau này, TG d a theo [Niên:

2006 (1976)] mà trình bày n i dung b n này và s thay đ i n i dung đó

là Lê L i là hóa thân c a con h này)

là th n tho i (có m t nhà s m c áo tr ng là d đoán s lên ngôi vua c a Lê L i và s m nh

c a nhà Lê)

(h) T a Lam S n KỦ tích ( ) N i dung c ng là th n tho i (Công th n Lê Th n

nh t đ c b o ki m và b o n)

(i) T a l i khiêm nh ng và lòng nhân ái ( ) N i dung là chuy n Quân Minh

c p thi hài c a cha Lê L i21)

(j) Chính v n

(k) B ng li t kê 35 v công th n (ghi quê quán) đ c t ng th ng vào Thu n Thiên n m th

nh t tháng 10 ngày 28

(l) Tuyên th ( ) vào Thiên Khánh n m th nh t Có ghi là tuyên th này đ c

c p cho các con cháu công th n trong th i H ng c Ng i ph trách là Ty l giám

Nguy n Khu t Còn có Tuyên th các T ng ( )

(m) B ng li t kê 125 v công th n Khai qu c và Trung h ng 22) “LSTL h u tính

Ghi kèm lý l ch và quê quán c a các v , ghi C ng Th ng n m th 3 tháng 8 ngày 01

(n) B ng công th n L ng Nhai (1428)

(o) B ng 93 v công th n đ c th ng t c vào n m Thu n Thiên n m th 2 (1429), ng i

ph trách b cáo là Lê C nh Chuyên

(p) B ng li t kê nh ng ng i (tông th t và công th n) ch t tr n ho c ch t tr c khi hoàn thành

b ng này

T t nhiên nh ng v n b n này không t n t i trong b n g c Tuy nhiên ph n (k), (n), và (o) thì

đã có t đ u là vì 3 ph n này đ c vi t tr c n m 1431

II.2 Vi c biên so n b LSTL qua các th i k

Nh v a gi i thi u, b LSTL (không ch b n trùng san) kèm theo nhi u v n t và chính v n

c ng đ c ch a l i Sau đây chúng ta hãy theo dõi quá trình biên so n

(i) Vi c biên so n th k th 15

Th nh t, các đ i th n Lê s đ c b nhi m theo công lao, cho nên TG đoán r ng b ng (o) đã

đ c công khai cho gi i chính tr Sau đó nh ng do s yêu c u c a c hai bên Nhà n c và công

th n, nhi u v n b n đ c vi t và thêm vào b n g c B ng (m) là v n b n tiêu bi u nh t

N a th k sau t n m 1428 nhi u công th n b gi t vì m t s v án l n ho c qua đ i Vì th

x y ra v n đ là khó phân bi t ai là công th n ho c dòng dõi c a công th n.Vua Hi n Tông cho

m V n L ki m tra b LSTL và sàng l c l i danh sách nh ng công th n có m t (h u tính danh)

hay không có m t (vô tính danh) trong b i c nh chi n đ u c a b sách này K t qu sàng l c đó là

b ng (m) Ông Niên đoán nh th [Niên: 2006 (1976): 37-39]23)

Vua Thánh Tông và Hi n Tông c g ng nh v y n đ u th k th 16, trong hoàn c nh các

Th n Huy so n th o nh ng ch kiêng húy Công vi c đó có l là c s c a b ng (b) Sau

đó b n g c và b n m V n L có l b cháy trong cu c n i lo n c a Tr n Cao và M c ng

M c đích và s th c vi c biên so n th k th 15 là nh sau Vua Lê mu n xác l p uy quy n

c a mình và c g ng c i thi n m i quan h gi a vua và các công th n, con cháu công th n (t p đoàn Thanh Hóa) b o đ m danh d và đ a v c a công th n, nhi u v n b n đ c thêm vào b LSTL

Cho nên có th nói là chính quy n nhà Lê s không v t lên s h n ch c a chính quy n Thanh Hóa

Có đi u ph i chú ý là trong vi c biên so n này, nhi u quan đ thi c tham gia Chính quy n nhà Lê

s có th đi u khi n h bên trong m t ph n m V n L b vua Uy M c ám sát là vì ph n đ i vi c

lên ngôi vua c a Uy M c theo lý lu n chính th ng àm Th n Huy thì t t sau khi h M c c p

ngôi nhà Lê Tính chính th ng nhà Lê d n d n đ c t ng l p trí th c đ ng b ng th a nh n

(ii) Vi c biên so n th k th 16

Sau khi h M c n m chính quy n, nh ng ng i không ch u theo, l y con trai c a Vua Chiêu

Tông (t c Trang Tông ) làm vua Lào và ti p t c ch ng l i trong vùng Thanh Hóa Nhi u con cháu công th n c ng tham gia Ng i đúng đ u là Nguy n Kim 25), cháu ba đ i c a công

th n Nguy n Công Du n Gia Miêu Ngo i trang , ph Hà Trung Sau khi ông b m u sát, thay cho ông, con r c a ông là Tr nh Ki m , ng i V nh L c , n m quy n bính c a chính quy n l u vong Con c a Nguy n Kim là Nguy n Hoàng s ông, ch y vào Nam

và l p ra m t th l c khác

Sau khi Trung Tông (con c a Trang Tông) b ng hà, chi c nhà Lê b tuy t Tr nh Ki m

tìm m t ng i th ng dân h u du c a Lê Tr (anh c a Lê L i) cho lên ngôi vua (t c Anh Tông ) Thái miêu đ (c) ch vi t đ n Trung Tông, cho nên Niên suy đoán r ng b n m i là b n

th i k Anh Tông ho c b n ghi chép l i c a b n Anh Tông [Niên 2006 (1976): 39-41] Th thì vì sao cu n này đ c tìm th y trong nhà gia đình con cháu Lê Sát? Niên ngh r ng Anh Tông là ng i

thu c chi cách xa chi c tông th t, nên đ c gi m t b n sao c a b LSTL g c Anh Tông ph c ch

thành nhi u b c p cho các con cháu công th n đ nâng cao uy tín c a mình [Niên 2006 (1976):

47-48] Th c s Anh Tông có tham v ng khôi ph c l i th c quy n chính tr trong tay h Tr nh

nh ng v sau b Tr nh Tung (con c a Tr nh Ki m) gi t

Theo ch ng c hi n còn, l ch s biên so n c a LSTL g c thì k t thúc đây Nh ng b n Anh

Tông (t thu c h th ng b n g c) đ c l u hành m t ít ch y u Thanh Hóa26)

th ng, còn c s đó c a nhà M c là vi c th a k s ph n vinh th i k nhà Lê s (đ c bi t là th i

H ng c) Khi chúa Tr nh ng h vua Lê, ng c l i, bên nhà M c biên so n cu n H ng c Thi n

chính Nhà M c ch ng l i b LSTL v i cu n sách mang tên “H ng c”

(iii) Vi c biên so n th k th 17

Cu c n i chi n Lê - Tr nh và M c k t thúc v i s th ng l i c a bên Lê - Tr nh vào cu i th k

th 16 Còn đ n th k th 17 thì n i chi n B c Nam l n th hai x y ra gi a Lê - Tr nh và Nguy n

Cu c chi n tranh kéo dài t ng c n t ng t n m 1627 cho đ n n m 1672 n đ i chúa Tr nh

Tác hòa bình m i đ c th c hi n, ông b t đ u coi tr ng n i tr Ông đ t ra nhi u chính sách

chính tr và kinh t , còn ti n hành nh ng công vi c v n hóa đ c ng c l p tr ng ng i giám h

c a vua Lê Vi c biên so n s sách c ng là m t trong công vi c đó Trong b i c nh đó b LSTL (b n

trùng san) và TT T c biên đ c biên so n27)

Theo t a trùng san thì b n này đ c H S D ng và m t s v n quan biên so n vào n m

V nh Tr n m th nh t (1676) T a đó k ti p “m t n m tr c vua Hy Tông v a lên ngôi (12 tu i) Hy Tông đã đ c s c dân gian (có l ch b n Anh Tông - TG) cùng v i các đ i th n đ

hi u bi t s tích c a nh ng đ v ng và c m th y có sai sót nhi u Do v y vua ra l nh ch a l i

nh ng sai sót đó in l i đ h u truy n s nghi p to l n c a t tiên mình

S th c là không ph i “ch a l i” B còn l i trong b n trùng san thì ch là t t a và chính v n,

thêm t a trùng san và Bình ng khi biên so n T t c nh ng v n b n đã b xóa b Ông Niên

ch r ng vua Hy Tông, cháu b n đ i vua Anh Tông, mu n gi u kín vi c t o d ng c a Anh Tông

[Niên 2006 (1976): 125-126] TG không tán thành ý ki n đó Niên không chú Ủ đ n c đ ngh ,

ph ng châm, và công tích biên so n đ u thu c v chúa Tr nh

B LSTT (b n trùng san) l u gi Vi n Nghiên c u Hán Nôm (ký hi u: VHv.1695) kèm theo

b i Vi t Trung h ng Công nghi p Th c l c 28) B này có t a cùng so n

gi c a LSTT (b n trùng san) và đ c biên so n vào cùng n m (1676) N i dung là l ch s trung

h ng nhà Lê do chúa Tr nh lãnh đ o Bài t a này đ y nh ng l i khen cho công tích c a chúa Vua

Lê ch t ng tên sách Trung h ng Th c l c TT T c biên q.1, V nh Tr n m th nh t mùa thu tháng 7

Qu c s ” Trong tr ng h p này, Qu c s ch c hai b LSTL và Trung h ng Th c l c TG nói rõ là

chính Trung h ng Th c l c c p m t ph n giá tr c a b LSTL

Th thì vì sao ngay c nh ng v n b n nh b ng công th n có s n b xóa b ? Vi c này c ng d

hi u là vì tuy chúa Trnh là ng i đ ng đ u công th n Trung h ng, nh ng h không ph i là dòng dõi

công th n Khai qu c Vi c trùng san LSTL thì có ích đ nâng cao tinh th n đ a ph ng Thanh Hóa,

nh ng b ng công th n Khai qu c thì có kh n ng xâm h i uy quy n c a chúa Tr nh

M c đích vi c biên so n th k th 17 là đ đ i đ i t ng có tính dính k t Thanh Hóa t

vua Lê sang chúa Trnh và cho V n th n ch u vai trò l n trong công vi c đó

(iv) Vi c biên so n th k th 18

n gi a th k th 18, cu c n i d y liên miên Trong b i c nh đó có m t nhà trí th c đ a ra

ý ki n ph n đ i v i vi c biên so n th k tr c ó là nhà bác h c Lê QuỦ ôn Ông đ khoa c vào n m C nh H ng n m th 13 (1752), sau đó làm quan cao c p trong v ng ph và vi t

nhi u tác ph m Trong nh ng tác ph m này có b i Vi t Thông s Ông v a phê phán r ng nhi u

b LSTL b n Anh Tông trong dân gian vi t ch sai nhi u v a t cáo r ng b n trùng san xuyên t c khá n ng nh sau

(B sách này do) Thái T b n tri u t làm, vi t t vi c kh i binh đ n đánh đu i nhà Ngô B n

c v n còn nh ng th ng dân sao chép sai ch r t nhi u Nay có b n in là do Nho th n th i

V nh Tr ph ng m nh đính chính Nh ng nhìn rõ thì b n này c ý xuyên t c, thêm sai m t

th c Không nói đ c hoàn thành sách ! (trong ph n Ngh v n chí)

Ông không phê bình b n thân chúa Tr nh, cho nên không b t i ho c cách ch c TG khó lý

gi i hành vi c a ông, ch bi u hi n là “vi c biên so n c a m t V n th n c ch p” trong m t h i

th o29) Trong h i th o này Momoki đ a ra sáng ki n là ph i đ c p đ n nh h ng kh o ch ng h c

h i đó trên th gi i Á ông

Lê QuỦ ôn đã t ng đi s nhà Thanh và vi t nh t ký B c s Thông l c G y đây

Shimizu Taro gi i thi u r ng đoàn s gi c a các n c tri u c ng giao l u v n hóa kinh

đô Trung Qu c [Shimizu Taro 2002; 2003] H i đó Nh t B n c ng có phong trào kh o ch ng h c

k h n Trung Qu c m c dù Nh t B n đang bên ngoài th ch sách phong [Takahashi Satoshi

2003] Có kh n ng Lê QuỦ ôn ch u nh h ng đó là vì ông là nhà trí th c

Vi c biên so n th k th 18 là vi c biên so n theo tiêu chu n kh o ch ng h c trên th gi i

Á ông Nh ng Vi t Nam thì đã không đ c ph bi n Ý ki n c a Lê QuỦ ôn không đ c đ

chú ý Còn b LSTL b n trùng san đã in, b n Anh Tông b m t d n Nh v a nói, nh ng b n sao

chép l i đ u là b n trùng san ụ đ c a chúa Tr nh đã thành công “m t n a”

(v) Vi c biên so n th k th 19

Nhà Lê b t đ u t cu c kh i ngh a Lam S n và tiêu vong v i s l u vong c a vua Chiêu

Th ng trong th ng l i c a nhà Tây S n N c Qu ng Nam c ng b quân Tây S n đánh, nh ng có

m t tông th t Nguy n Phúc Ánh ch ng l i v i s giúp đ c a Siam và Pháp, l p ra tri u đ i Nguy n

n m 1802 Hu Nhà Thanh c ng th a nh n, và ông đ c phong làm qu c v ng Vi t Nam vào

n m 1804

Nhà Nguy n nh n đ nh th y t là Nguy n Hoàng Nh trên đã nêu, đi ng c dòng thì t i th i

k kh i ngh a Lam S n30) Nh ng chính s nhà Nguy n t c i Nam Th c l c ( NTL) Ti n biên

l i không ghi đi u đó Nguyên nhân r t d hi u là vì trong nh ng ngày đ u nhà

Nguy n v n còn có ng i lên ti ng vì s ph c h i c a nhà Lê B LSTL ch ng minh r ng h

Nguy n g c là tri u th n c a h Lê, cho nên h Nguy n không c n ch tr ng quê g c c a mình là

Thanh Hóa m t cách tích c c31)

Có m t đ c tr ng là ch có nhà Nguy n không b các tri u đ i Trung Qu c xâm l c Vi c đó

c ng là m t lý do mà b LSTL không đ c chú Ủ đ n Trong ph m vi đi u tra c a TG, b LSTL không đ c in l i trong th i Nguy n m c dù r t nhi u s sách khác đ c in l i32) Phan Huy Chú

c ng ch sao chép l i bài t a b n trùng san đ gi i thích b LSTL trong b L ch tri u Hi n

ch ng Lo i chí (LC) q.45, V n t ch chí Vi c biên so n th k th 19 là

b quên Thanh Hóa và Nhà Lê, t c “b t biên so n”

(vi) Vi c biên so n trong dân gian

B LSTL có l ch s nh th , v y thì trong dân gian nh ng v n b n đ c b o qu n nh th

nào? Trong nh ng v n b n này TG th y hay nh t là gia ph ho c t c ph k l i l ch s dòng h c a

mình bên Trung Qu c thì t c ph hay đ c in, còn Vi t Nam vì ph m vi dòng h t ng đ i h p, cho nên ít khi đ c in, h u h t là b n ghi chép tay và đ c gi l i nhi u trong các gia đình

G n dây GS Suenari Michio nghiên c u k gia ph Vi t Nam và so sánh v i Trung

Qu c GS đ a ra Ủ ki n v đ c tr ng đáng chú Ủ Th nh t l ra thì gia ph không đ l i nh ng s

th c x u h c a t tiên mình Nh ng trong gia ph Vi t Nam nhi u khi không kiêng nói s th c đó

[Suenari 1998: 274-81] V i t cách là chuyên gia dân t c h c, ông nêu lên ý th c ký l c trên gi y

ng i Vi t khác v i ng i Trung Qu c và Tri u Tiên Gia ph Vi t Nam k r t nhi u chuy n

và cách biên so n c ng đa d ng33)

Th hai là s t n t i c u t o “r ng không” trong gia ph [Suenari 1998: 307-08] C u t o

“r ng không” có ngh a là khi đ c gia ph thì d th y là vi t m t cách t m v nh ng đ i g n hi n đang s ng, và th y t (nhi u khi nh ng ng i l p làng m i, di c sang làng nào đó, ho c có quan

ch c cao c a nhà n c đ c nh n đ nh nh th ) c ng đ c đ c p nhi u Ng c l i v th y t và

2-3 đ i g n thì nhi u khi thông tin quá đ n gi n, ch ghi s đ i, tên hi u, n m sinh và n m m t theo

can chi C u t o “r ng không” trong gia ph ch hi n t ng này

Ngay ch này có kh n ng m t lo i gi t o Gia ph Vi t Nam hi n còn l i thì t ng đ i

m i34) D nhiên có gia ph g c đ i tr c Khi biên so n l i gia ph m i, thì h có l s u t m nhi u

b n c a các chi, nhánh và thành gia ph t ng h p v i s đ ng ý c a c h Nh ng ch mâu thu n

gi a các b n thì đ c ch nh lý l i (t c b xóa b )35)

Song, TG chuyên nghiên c u v công th n nhà Lê th k 15, nh ng gia ph đó thì h i khác

TG ch a bi t r ng gia ph có t bao gi Vi t Nam, nh ng c m th y là không lâu so v i Trung

Qu c Nh ng gia ph c a các công th n c ng h u h t là s n ph m đ i Nguy n, nh ng b n g c có l

b t đ u biên so n t th k th 15 Khi biên so n gia ph , th t may vì trong nhà các công th n khai

qu c có l u gi nhi u v n b n do nhà n c c p (ví d ; v n b n c p ru ng, th b nhi m, gi y khen,

v.v.) Nhi u khi n i dung nh ng v n b n này đ c sao chép l i t trong nh ng gia ph đó Nhà Lê

s l y chính sách u đãi con cháu công th n, cho nên thông tin v 2-3 đ i ti p sau công th n c ng

khá phong phú Ngòai ra còn có nhi u h u du c a công th n khai qu c theo kh i ngh a Trung h ng, nên v n b n do chúa Tr nh c p cho c ng đ c sao chép l i trong gia ph

Chính b ng công th n khai qu c và b ng li t kê “LSTL h u tính danh” và “vô tính danh” là

m t trong nh ng v n b n kèm theo đó Ví du, gia ph h inh Li t (Nông C ng), Ph m V n

Nghiên c u Hán Nôm (VNCHN) thì r t thú v là tuy đã m t chính v n LSTL nh ng v n còn l u gi

b ng công th n và b ng công th n h u vô tính danh Trong ph n (iv), TG đã nêu r ng Ủ đ c a chúa

Trnh đã thành công “m t n a” T c Ủ đ chúa Tr nh th t b i c ng “m t n a” M c đích biên so n

c a dân gian không ph i vì nhà n c ho c thiên h mà đ b o v danh d và đ c quy n v i t cách

là con cháu công th n, h đã l u l i nh ng b ng đómà chúa Tr nh mu n xóa b

Vi c biên so n trong dân gian là đ b o v h mình i v i h , chính v n LSTL đã không

quan tr ng, mà b ng công th n thì c c k quý36)

(vii) Vi c biên so n trong th i k th c dân Pháp (n a đ u th k th 20)

N c Pháp b t đ u xâm l c Vi t Nam t gi a th k th 19, l y nhà Nguy n làm n c B o

h c a mình V m t nghiên c u khoa h c, Pháp thi t l p Vi n Vi n đông Bác c làm trung tâm

nghiên c u cháu Á h c Nghiên c u viên b môn s c a Vi n đó v a s u t m v n b n l ch s đ a

ph ng v a đi u tra nh ng b sách c a cung đình Hu N u th y quý thì h sao chép l i và n p cho

Vi n B LSTL c ng đ c s u t m nhi u b n ghi chép và tr thành đ i t ng nghiên c u th t ch

h c37)

Riêng v nghiên c u l ch s nhà Lê thì có nghiên c u v b Qu c tri u Hình lu t (QTHL)

c a Raymond Deloustal [1908-13; 1919; 1922] và cu c khai qu t kh o c Lam Kinh38),

nh ng công trình nghiên c u v l ch s nhà Lê thì không nhi u

Còn cu c kháng chi n ch ng Pháp v n ti p t c theo nhi u hình th c, nh ng nhà lãnh đ o c a

nó không l i d ng b LSTL đ nâng cao ch ngh a yêu n c Sakurai Yumio [1991] phân tích hch v n C n V ng c a vua Hàm Nghi , ch ra r ng hay s d ng đi n tích s c

đ i Trung Qu c Nh ng h ch v n này không đ câp đ n cu c kh i ngh a Lam S n

Vi c biên so n trong th i k th c dân Pháp là vi c biên so n trung l p, không ch u nh h ng

chính tr B LSTL m i là đ i t ng nghiên c u l ch s hi n đ i M t ph n lý do c a nó là vì đa s

h c gi là ng i Pháp

(viii) Vi c biên so n t th i k đ c l p đ n th i k chi n tranh ch ng M c u n c

Nhân s đ u hàng c a đ qu c Nh t, Vi t Minh tuyên b đ c l p vào n m 1945 Cùng n m

ông M c B o Th n đã cho xu t b n b n d ch b LSTL [Th n 1945] t i Hà N i39) R t ti c là TG không bi t rõ lý do vi c xu t b n này, nh ng d hi u là c dân đô th d n d n ch u nh h ng c a

ch ngh a dân t c - “nationalism”

N c Pháp không th a nh n s đ c l p, ti p t c cu c chi n tranh Inđochine l n th I t n m

1946 Mãi đ n n m 1954, chi n tranh k t thúc và theo hi p đ nh Genève phía B c thành l p n c

C ng hòa Dan ch Vi t Nam, còn phía Nam thành l p n c C ng hòa Vi t Nam d i s b o h

c a M

V th t ch l ch s thì kh i sách c a Vi n Vi n đông Bác c (ÉFEO) đ c th vi n Vi n

Thông tin Khoa h c th a k sau đó chuy n l i sang VNCHN Còn mi n b c, vua B o i thoái

v và chính quy n nhà Nguy n b tuy t vào n m 1945 Kh i sách c a cung đình đ c nh ng cho

chính quy n Sài Gòn sau n m 195440)

Nh v a nêu, trong tình tình chi n tranh ch ng M ác li t, quan đi m l ch s đ u tranh dân

t c chi m d n v trí u th Nhi u anh hùng l ch s , đ c bi t chi n đ u oanh li t mi n b c nh , Hai

Bà Tr ng, LỦ Th ng Ki t, Tr n H ng o, vua Quang Trung đ c đánh giá l i và nhi u sách liên quan đ n đ c cho ra đ i41) Lê L i và Nguy n Trãi c ng là m t trong nh ng anh hùng đó N m

1969, UBKHXHVN cho xu t b n Nguy n Trãi Toàn t p , trong đó có b n d ch b

LSTL42) n n m 1971 b LSTL b n Anh Tông đ c tìm th y, 5 n m sau m i đ c ra đ i cùng v i

ph n kh o ch ng c a Niên TG c m th y x u h là ch a bi t nh ng công vi c c a gi i s h c ng i

Vi t mà mình c vi t lu n án Th c s vào n m 1986 Trong th i đi m này bên Vi t Nam các h c

gi ti p t c ho t đ ng nghiên c u đ u đ n mà ng i n c ngoài không bi t đ n Vi c biên so n th i

k này đ c hình dung nh sau: B LSTL đã ph c h ng, v t lên ch ngh a đ a ph ng Thanh Hóa,

ph c v ch ngh a yêu n c, và tham gia cu c chi n tranh c u n c

Sau n m 1976, Vi t Nam v n g p khó kh n v m t kinh t , gây nh h ng x u cho h c thu t Mãi đ n 1992, sau khi chính sách i m i có hi u l c d n, b n in b LSTL (b n trùng san) do Hoàng Xuân Hãn Paris t ng m i đ c in l i kèm theo b n d ch và chú thích c a Tr n Ngh a [Tr n Ngh a 1992]

Ti u k t

Bài gi ng này gi i thích tính liên t c và đa d ng trong vi c biên so n s sách Vi t Nam Vi t

Nam không c n c g ng sáng t o anh hùng quá kh là vì các v anh hùng t n t i r t g n v i ng i

Vi t hi n đang s ng

n th i k c n hi n đ i, ch Hán b bãi b và ch ABC đang đ c dùng trong ti ng Vi t hi n

nay M i ng i t ng r ng cách vi t ch thay đ i s th hi n s thay đ i v n hóa Nh ng s th c là

ng c l i Khi vi t tên anh hùng b ng ch Qu c ng , ng i ta c m th y thân m t h n Nhan danh

Lê L i thì r t ph bi n, có l hi n có h n 1 tri u ông Lê L i!

Trong th gi i dân gian ngày x a c ng v y Bình dân, nông dân, tr con, n gi i đ u không

bi t ch Hán, ch nghe chuy n k c a tr ng lão, th y Nho Cho nên không quân tâm đ n s khác

bi t gi a th gi i kh u ng và Hán v n R t d l y vi c biên so n dân gian k t n i v i vi c biên

so n ph c v nhà n c và ch ngh a dân t c ó là đ c tr ng l n c a vi c bien so n Vi t Nam và

là ngu n g c c a quan đi m l ch s c p nhà n c

Hi n VNCHN trung tâm ph h c đã đ c thi t l p và còn có ban liên l c các dòng h Vi t

Nam - Unesco Nh ng c quan này đang s u t m gia ph biên so n l i gia ph m i Nh ng nh v a nên trên, ng i lo tình tr ng đánh m t d n gia ph Hán v n g c TG tha thi t và hy v ng là VNCHN,

Vi n S h c, Khoa S tr ng H KHXH & NV c g ng b o t n di s n quý báu này43)

<Công trình nghiên c u tham kh o>

Ti ng Vi t (Theo th t tên tác gi )

ào Duy Anh, 1957, V n đ Hình thành c a Dân t c Vi t-nam, Hà N i: Xây d ng xu t b n

Phan i Doãn, 1976, “Nguy n Chích trong cu c kháng chi n ch ng Minh qua di tích và v n bia”,

Kh o c h c s 20

Phan i Doãn, 1985, “V n bia th n đ o Khuy n”, Nghiên c u L ch s Thanh Hóa s 1

Phan i Doãn, 2005, “V n bia th n đ o Khuy n: Khai qu c công th n th i Lê s ”, T p chí

Phan Huy Lê, 1960, L ch s Ch đ Phong ki n Vi t-Nam, tâp II, Hà N i: Nxb KHXH

Phan Huy Lê, 1981, “Nhìn l i cu c th o lu n v n đ hình thành dân t c Vi t Nam”, Dân t c h c

Nguy n Diên Niên (kh o ch ng), Lê V n Uông (chú d ch), 1976, Lam S n Th c l c: B n M i Phát

hi n, Thanh Hóa: Ty V n hóa Thanh Hóa (In l n th 2, 2006, Hà N i: Nxb KHXH)

M c B o Th n (d ch), 1945, Lam S n Th c l c, Hà N i: Nxb Tân Vi t (In l n th 2, 1949, Sài Gòn:

Nxb Tân Vi t, In l n th 3, 1956, Sài Gòn: Nxb Tân Viêt)

UBKHXHVN ( y ban Khoa h c Xã h i Vi t Nam) (so n), 1971, L ch s Vi t Nam, t p I, Hà N i: Nxb KHXH

Gaspardone, Emile, 1935b, “Bibliographie annamite”, BEFEO 34

O’Harrow, Stephen, 1979, “Nguyen Trai’s Binh Ngo Dai Cao of 1428: The Development of a Vietnamese National Identity”, Journal of Southeast Asian Studies (JSEAS) 10(1)

Historiography, Quezon City: Ateneo de Manila University Press

May, Glenn A., 1997, Inventing a Hero: The Posthumous Re-Creation of Andres Bonifacio, Quezon City: New Days Publishers

Shimizu Masaaki, Lê Th Liên & Momoki Shiro, 2006, “A Trace of Disyllabisity of Vietnamese in

the 14th Century: Ch Nôm Characters Contained in the Inscription of H Thành Mountain

Taylor, Keith W., 1987, “The Literati Revival in Seventeenth-Century Vietnam”, JSEAS 18(1)

Taylor, Keith W., 1998a, “Regional Conflicts among the Viêt Peoples between the 13th and 19th

Centuries”, In: Nguy n Th Anh, & Forest, Alain (eds.), Guerre et paix en asie du sud-est,

Paris: L’Harmattan

Taylor, Keith W., 1998b, “Surface Orientations in Vietnam: Beyond History of Nation and Region”,

The Journal of Asian Studies 57(4)

Tr n V n Giáp, 1938, “Les chapitres bibliographiques de Le-qui-Don et de Phan-huy-Chu”, Bulletin

de la Société des études Indochinoises 13(1) (nouvelle série)

Whitmore, J K., 1968, “The Development of Le Government in Fifteenth Century Vietnam”,

Cornell University Ph D Dissertation

Whitmore, J K., 1995, “Chung-hsing and Cheng-T’ung in Texts of and on Sixteenth-Century Viet Nam”, In: Taylor, Keith W & Whitmore, J K (eds.), Essays into Vietnamese Pasts, Ithaca,

New York: Cornell University

Whitmore, J K., 1999, “Literati Culture and Integation in i Vi t, c 1430-1840”, In: Lieberman,

Victor (ed.), Beyond Binary Histories: Re-Imaging Eurasia to c.1830, Ann Arbor: The University of Michigan Press

Unger, Esta Serne, 1983, “Vietnamese Leadership and Order: Dai Viet under the Le Dynasty

(1428-1459)”, Cornell University Ph D Dissertation

Ti ng Nh t

(Anderson, Benedict (vi t), Shiraishi Saya và Shiraishi Takashi (d ch) , 2007, kh i C ng đ ng t ng t ng: Ngu n g c và l u hành

c a ch ngh a dân t c (b n b sung), Tokyo: Nxb Syoseki-Kobo Sayama)

Ch ng, Tokyo: Nxb Hakutei)

cai tr chuyên ch Nhà Minh, Tokyo: Nxb Kyuko)

(Furuta Motoo, 1988, “Gi i S h c bên Vi t Nam và nh l ch s Vi t Nam”, L ch s và V n

hóa s 16 (Khoa Giáo d ng, HQG Tokyo)

, 1991,

(Furuta Motoo, 1991, L ch s chính sách dân t c c a ng i Vi t theo ch ngh a c ng

s n: Tính dân t c trong cách m ng, Tokyo: Nxb Otsuki)

(Furuta Motoo, 1995, L ch s th gi i Vi t Nam: T Th gi i Trung Hoa đ n th gi i ông

Nam Á, Tokyo: Nxb HQG Tokyo)

, 2000,

(Kato Kumiko, 2000, Lý lu n nhà n c c a th gi i vùng tr ng: L ch s dân t c

Thái Vân Nam và Sipsong Pannna, Kyoto: Nxb H c thu t HQG Kyoto)

(Nagano Yoshiko, 2000, L ch s và Anh hùng: M t tr m n m cách m ng Phlippine và h u

thu c đ a, Tokyo: Nxb Ochanomizu)

9, (Sakurai Yumio, 1991, “S s p đ c a V ng qu c: S n i d y Vi t Nam n m

1885, Khóa h c ông Nam Á h c, t p 9, Tokyo: Nxb Kobundo)

, 1996,

5 (Shimizu Masaaki, 1996, “Ch Nôm

t i báo Ph m u ân tr ng kính, b n đ i d ch Hán v n Nôm v n”,

Con ng i và Môi tr ng h c (Cao h c ngành Con ng i và Môi tr ng h c thu c HQG

Kyoto) s 5)

36(2) (Shimizu Masaaki, Lê Th Liên và Momoki Shiro, 1998, “Ch Nôm trên bia

H Thành S n”, Nghiên c u ông Nam Á s 36(2))

12, 14, 16, 18 (Shimizu Taro, 2002-03, “C h i cu c g p gi a phái đoàn Vi t Nam

và Tri u Tiên Trung Qu c, 1, 2, 3, 4”, Nghiên c u V n hóa ông B c Á s 12, 14, 16, 18)

2003 11 (Takahashi Satoshi, 2003, “V n hóa xu t

b n Trung Qu c: V n hi n h c và th t ch h c”, Bài báo cáo trong H i th o Qu c t V n hóa

v V n hóa xu t b n ông Á l n th 3, tháng 11, n m 2003, t i TP Sendai)

3, (Yao Takao, 2001, “L ch s hình thành dân mi n núi và dân đ ng

b ng: Vi t Nam th k th 15”, Khóa h c Iwanami: L ch s ông Nan Á, t p 3, Tokyo: Nxb

Iwanami)

, 2004,

789 (Yao Takao, 2004, “Cu c kh i ngh a Lam S n và l ch s biên so n b

Lam S n Th c l c: Ch ngh a dân t c s m n Vi t Nam”, Nghiên c u L ch s h c s 789)

tr và xã h i Vi t Nam th i Lê s , Hiroshima: Nxb HQG Hiroshima)

1)

Gn đây, chính quy n đ a ph ng ho c dòng h nào đó hay t ch c h i th o đ đánh giá l i nh ng nhân v t

l ch s có liên quan đ n ng i t ch c K y u đ s c ng đ c cho in H i th o khoa h c thì t t nhiên ph i

có tính khoa h c, nh ng tôi c m th y nh ng bài báo cáo đ i khái kh ng đ nh nh n v t đó Trong t ng lai,

Vi t Nam s không có m t ai là Vi t gian ch ng?

2)

Xem t ng m c l c T p chí Nghiên c u L ch s <http://home.hiroshima-u.ac.jp/orient/yao.html>

3)

Các h c gi ng i Philippine hi n nay ch tr ng l y Andres Bonifacio làm anh hùng đ c l p ch ng th c

dân Tây Ban Nha Còn Glenn A May, h c gi Ph ng tây ph n đ i là ý ki n c a các h c gi ng i

Philippine không theo tài li u đ và chính xác và ch có kh n ng anh hùng gi d i [May 1997] Bên Philippine c ng ph n đ i l i là ông có m u đ tái hi n quan đi m l ch s th c dân V tranh lu n này, xin

xem [Ileto 1998]

4)

N u theo Stalin nói m t cách chính xác, thì tr c cách m ng tháng Tám 1945 ch a có khai ni m dân t c

Cho nên cac h c gi nh ào Duy Anh [1957: 8-15] b phê phán vì ông ch tr ng r ng các y u t c u

thành dân t c nh tính c ng đ ng khá n đ nh, ngôn ng chung, khu sinh s ng chung, sinh ho t kinh t

chung, tính k t h p kinh t , và ý th c tính c ng đ ng v.v đ u đã t n t i th k 14-15 V n i dung cu c

tranh lu n này thì Phan Huy Lê t ng quát trong bài c a mình [Phan Huy Lê 1981a] Còn Nh t B n, Furuta Motoo bi u hi n ch ngh a dân t c s m n này b ng thu t ng “ý th c Nam Qu c” [Furuta 1991:

Th t m c <tài li u tham kh o> c a cu n sách này theo ABC c a tên sách, nh ng th c ra thì b t đ u t

Tuy n t p lu n v n Quân s c a F Engels, Mao Tr ch ông Tuy n t p, và H Chí Minh Tuy n t p Còn b n

in l n th t thì hoàn toàn theo th t ABC c a tên sách Vi c đó có l do nh h ng th a th t c a cách nhìn

đ u tranh gi i phóng dân t c Sau này khi trích d n cu n này, gi ng bài này dùng b n in l n th t

9)Xin xem [Phan i Doãn 1976; 1985; 2005]

10)

Yamamoto ghi chép l i b đ a chí và v l i b n đ đính kèm c a EFEO, mang v Nh t B n và xu t b n b n

ph c ch Xin xem [Yamamoto 1943]

11)

Sau khi Yamamoto qua đ i, nh ng tài li u và s sách đ u đ c t ng cho ông D ng V n kh Bây gi chúng ta xem đ c di s n c a ông, nh ng ít tài li u có giá tr TG h t s c c m ghét chi n tranh

12)

G n đây, Keith Taylor l y 6 s ki n l n gi a th k 13-18, nêu lên s quan kháng chi n gi a 5 khu v c 1

trong 6 s ki n là s thành l p nhà Lê [Taylor 1998a: 110-14] Còn trong bài khác [Taylor 1998b], ông ph n

đ i coi tr ng tính khu v c vì ph m vi khu v c luôn luôn thay đ i

13)

Theo Danjo, vua V nh L c kính tr ng vua Khubilai Ông mu n th a k tham v ng chinh ph c Vi t Nam mà

ngay vua Khubirai không th c hi n đ c

14)

Ngoài bài này ra, Shimizu [1996] phân tích m t kinh Ph t gi th k 15 và đ a ra k t lu n t ng t

15) Các tri u đ i Vi t Nam đ t tên n c này là Ai Lao và khinh mi t coi nh là man qu c Tuy v y, v

ph m vi l n c a các dân t c h Thái thì xin xem [Kato Kumiko 2000: ch ng 1]

16)

Theo s sách, L ng Nhai là n i Lê L i t ch c h i t v i nh ng ng i đ ng minh

17)

TT q 10, N m Thu n Thiên th , tháng 12, ngày 06 vi t:

Vua ra l nh làm b LSTL Vua t làm t a và ký là Lam S n ng ch

Ông ch vi t t a và tác gi chính là Nguy n Trãi Theo Tr n V n Giáp [1970: 42] thì tháng 11 chính xác là

vì trong t t a c a Lam S n Th c l c vi t là trung đông nguy t

Xin chú ý là công th n vô tính danh không b c p danh d v i t cách là công th n Lê L i c ý xóa nhi u

nhân v t có công nh Nguy n Chích , Tr n Nguyên Hãn , v.v

24)

th hai tháng 10 ngày 11, L b Th ng th àm Th n Huy ph ng s c mà so n th o miêu húy và ng danh.”

Niên ch là sai Quang Thi u n m th hai (1517) thì đúng [Niên 2006 (1976): 37-38]

25)

Con c c a Nguy n Công Du n là Nguy n c Trung Ông có công giúp Thánh Tông lên ngôi vua

và cho g con gái c a mình làm Tr ng L c hoàng h u Tuy chi c b vua Uy M c tiêu di t, nh ng t chi

b th t b i Còn t m t chi khác n a có Nguy n Kim

26)

Niên gi i thi u sách có liên quan đ n b n Anh Tông nh i Vi t L ch đ i v ng S tích

[Niên 2006 (1976): 64-68] Lê QuỦ ôn c ng m t ph n b n g c khi vi t i Vi t Thông S

27)

Taylor [1987: 13-14] cho là có phong trào biên so n x y ra cu i th k 17 Còn theo Hasuđa Takashi

[2003], có m t phong trào biên so n trong th i k B o Thái (1720-29), và ph ng châm biên so n thì

khác nhau Cho nên có th nói là v n còn nhi u bí n trong vi c biên so n Toàn th

Trong B NTC, t nh Thanh Hóa, nhân v t chí có tên Nguy n Lý và Nguyn c Trung thu c chi c h

Nguy n, nh ng không ghi nh ng nhân v t này là cùng h hoàng t c Nguy n

32)

S nh o báng là ti u thuy t ch ng h i l ch s Hoàng Vi t Xuân thu (có tên khác là Vi t Lam Xuân thu ) nhan đ cu c kh i ngh a Lam S n đ c xu t b n

33)

TG đ ng ý v i Suenari Ngay c chính s ghi l i nh ng đi u m t l ch s c a vua, hoàng t , và công chúa

Th i Lê có nh h ng c a Nho giáo khá m nh Nh ng TT c ghi r ng vua Uy M c là vua QuỦ, vua T ng

D c là vua L n

34 Ông tính niên đ i bình quân nh ng b n gi ph trong Vi n Hán Nôm K t qu là n m 1835.1 [Suenari 1995:

7]

35)

V làm gi ph nh th nào thì Shimao Minoru [2000: 229-33, 239-43] phân tích m t cách c th l y

tr ng h p xã bách C c c thu c huy n V B n Nam nh làm đi n hình

36)TG không dám đo n đ nh nh ng hành vi c a h là xuyên tác Nh ng v n b n này tr c đ y không đ c

biên so n v i t cách là tài li u l ch s Chính nhà s h c t ý s d ng v i t cách là tài li u l ch s Cho nên

n u h c gi nào đó đánh giá cho nh ng v n b n này “th t” hay “không th t” thì TG cho r ng ông y là ng i kiêu c ng H c gi nên c g ng tìm s th c m t sau hành vi đó TG s không bao gi tr thành ông Glenn

May trong nghiên c u l ch s Vi t Nam

37) Xin xem bài và sách c a Leopold Cadière và Paul Pelliot [Cadière & Pelliot 1904: 661], Emile Gaspardone, [Gaspardone 1935b: 79-80], Tr n V n Giáp [Giáp 1938: 86-87], v.v

38) Thác b n bia l ng Lam S n đ c xu t b n [Gaspardone 1935a]

39)

B n d ch này in l i hai l n d i chính quy n Sài Gòn Ph i ch ng ch ngh a yêu n c đ c nâng cao không

khác nhau gi a hai chính quy n B c Nam?

40)Sau khi đ t n c th ng nh t, kh i sách đó đ c trung tâm l u tr II ( TP HCM) qu n lỦ, đ n nh ng n m

1990 chuy n l i sang trung tâm l u tr I ( Hà N i) Th nh ng r t nhi u sách đã m t trong th i k n i chi n

B LSTL c a cung đình Hu c ng đã không còn

41) Nh ng v anh hùng đó c n m t yêu t chung T c v a là anh hùng c u n c v a là ng i có lý l ch chi n

ch ng ngo i xâm mi n B c là vì h i đó C ng hòa dân ch chi m gi mi n B c Vua Quang Trung là ng i

mi n Trung nh ng đánh quân Thanh gò ng a, Hà N i

42)

Trong th i k chi n tranh, sách này có tính h c thu t vàđ c in 4,200 cu n! Sách c a tôi ch đ c in 600

cu n

43)

B LSTL b n Anh Tông thì ông Niên qu n lý ch t ch Ngoài ra hi n còn 3 b n sao chép 1 Phan i Doãn,

2 VNCHN (VHv.3245), 3 Vi n V n h c (HN.32) do Lê V n Uông (D ch gi c a b n Anh Tông) chép l i

Bài th 2

Khai hoang ru ng đ t đ o Hà Nam, Yên H ng

Th i Lê s -Hình th c khai hoang do dân làng t nguy n-

GS HQG Hiroshima, Nh t B n

Sau khi thành l p, chính quy n nhà Lê g p nhi u khó kh n M t trong nh ng khó kh n c n

s m gi i quy t đó là vi c n đ nh n n kinh t T t nhiên n u th o lu n v kinh t thì ngoài nông

nghi p còn ph i đ c p đ n th ng nghi p trong n c và đ i ngo i, th công nghi p và h th ng

giao thông, v.v T tr c đ n nay TG ch t p trung quan tâm đ n l ch s chính tr , cho nên nh ng

tài li u s u t m đ c ch y u là dã s , gia ph c a các công th n ho c s phu khoa c th i Lê s

Nh ng tài li u đó có ít thông tin v nh ng v n đ v a nêu trên Còn v nông nghi p thì t ng đ i có

nhi u tài li u trong tay nh chúc th , danh sách tài s n, b n sao c a công v n khai hoang l p làng

trong gia ph c a công th n ho c bia đá

bài th 2 và th 3, TG phân tích xã h i nông thôn mi n B c Vi t Nam nhìn t góc đ s h u

và khai hoang ru ng đ t i t ng c a bài th 2 là nông thôn đ ng b ng t c chính quy n nhà Lê

tr c ti p cai tr , còn bài th 3 là nông thôn b n đ a vùng núi do nhi u th l nh cai tr d i s đi u

khi n gián ti p c a nhà Lê

Nh t B n Sakuirai Yumio đã liên t c công b nhi u bài v l ch s khai thác đ ng b ng sông

H ng [Sakuirai 1979; 1980a; 1980b; 1987a; 1989; 1992] ông d a theo lý lu n “ki u thích ng nông

h c ” và “ki u thích ng Công h c (xây d ng)” đ khai thác ru ng đ ng đ t đai “Ki u

thích ng nông h c” là ki u khai thác theo cách c i ti n ch ng gieo tr ng, c i ti n ph ng pháp

canh tác, v.v Còn “ki u thích ng Công h c (xây d ng)” c i ti n môi tr ng đ t đai b ng xây

d ng dân d ng nh đê đi u, h nhân t o, kênh, c ng n c theo k ho ch th y v n th ng nh t1) Theo ông trong th i k nhà Lý (n m 1009-1225) ch a th y công vi c xây d ng dân d ng theo

k ho ch th y v n th ng nh t c a nhà n c mà v n còn là giai đo n “ki u thích ng nông h c”

[Sakuirai 1980b; 1987a] Sang đ n th i nhà Tr n (n m 1225-1400) thì m i b t đ u xây d ng đê đi u

có hình móng ng a bên h u ng n sông H ng v i quy mô c đ ng b ng [Sakuirai 1989] Nh v y

là ông ph đ nh r ng nhà Lý không ph i là m t n c trung ng t p quy n th ng nh t trái v i ý

ki n c a các h c gi Vi t Nam

Nghiên c u v khai thác đ ng b ng sông H ng c a ông ng ng l i giai đo n nhà Tr n (th k

th 14), nên TG ch a bi t rõ vi c nghiên c u l ch s khai thác đ ng b ng và vi c nghiên c u ch đ quân đi n th i Lê s c a ông [Sakurai 1987b] phù h p nh th nào Ông ch đoán là vi c khai thác theo “ki u thích ng Công h c (xây d ng)” đã đ c k t thúc cu i th i Tr n vì trong biên niên s

nh b TT không ghi l i nh ng công vi c xây d ng dân d ng có quy mô l n trong th i Lê, ch có

nhi u ghi chép vi c duy trì và tu s a đê đi u [Sakurai 1989: 279-86] Th i nhà Tr n song song v i

vi c ti n hành xây d ng công trình th y l i và tr th y, vi c khai thác đ t đai quy mô nh (d i c p

huy n) c ng đ c v ng h u công chúa nhà Tr n ti n hành [Tr n Th Vinh 1981: 128] Tóm l i ý

ki n c a ông@ là tr c khi nhà Lê thành l p, m ng l i đê đi u đ ng b ng sông H ng lúc này đã

hoàn ch nh, chính quy n Lê s c g ng tái thi t ch đ làng xã và sáng l p ch đ quân đi n2)

Th i k đ u nhà Lê s là th i k khôi ph c c a dân s và di n tích ru ng đ t Vua Thái T

luôn lo r ng nh ng công th n không có ru ng trong khi đó nh ng ng i khác l i chi m c ru ng đ t

(TT, q.10, Thu n Thiên n m th 2 (1429) mùa xuân tháng giêng ngày 22) Chính quy n Lê thu đ c

nhi u ru ng đ t g c c a v ng h u công chúa nhà Tr n và H , ng y quan c a nhà Minh và nh ng

ng i ch t hay l u vong làm ru ng công Nh ng s th c có hay không nh ng ng i chi m c

ru ng trái phép khi vua Thái T đã thi hành ch đ quân đi n, nh ng vua tr vì ch 6 n m, cho nên

nhi u h c gi nghi ng tính hi u l c đó

i vua Nhân Tông, cho so n thêm Ch ng đi n s n3) trong hình lu t đ gi i quy t nh ng v n

đ liên quan đ n ru ng đ t (TT, q.11, i Hòa n m th 8 tháng 11- cu i n m) n đ i Lê

Thánh Tông m i có đ đi u ki n đ thi hành ch đ Quân đi n v i quy mô toàn qu c Nh ng

ch có ch đ quân đi n thì không gi i quy t đ c tình hình thi u ru ng đ t và ph i ti n hành chính

sách khai hoang ru ng đ t m i

I.2 Ba hình th c khai hoang

TG đã chia hình th c khai hoang th i Lê s thành 3 theo ch th khai hoang (a) quan làm ch

th , (b) dân làng t nguy n làm ch th , (c) ng i có uy tín hay th l c nh công th n và gia t c

công th n làm ch th TG đã phân tích 3 hình th c d a theo nh ng tài li u đ a ph ng4) Bài này phân tích m t ti n l theo hình th c (b) vì vi c phân tích ti n l này là công trình nghiên c u đ u

tiên vào n m 1993-94 mà TG s d ng tài li u đ a ph ng và l y ph ng pháp đi u tra đi n dã i

Thánh Tông v n còn khá ph bi n vi c khai hoang đ t đai nh theo hình th c (b), nh ng công vi c

đó thu c vi c cá th , cho nên kh n ng tài li u đ a ph ng l u l i còn quá ít May m n cho các h c

gi t ng lai là có m t s ngo i l vì dân làng ph i có ngh a v làm th t c kê khai ru ng đ t m i

cho nên có khi nh ng b n sao công v n v vi c khai hoang còn l u l i Ví d c a đ o Hà Nam c ng

là m t trong ngo i l đó

I.3 Th t c khai hoang do dân làng t nguy n

Chính quy n nhà Lê hoan nghênh vi c kh n hoang m r ng ru ng đ t, nh ng n u th a nh n

mà không có tr t t thì nguy c cho ch đ quân đi n và có l nh ng ng i có th l c (Th gia

) s chi m đo t đa s ru ng m i Vì th chính quy n nhà Lê đ t ra ch đ th t c ru ng “Chi m

x ” và ru ng “Thông cáo ” khi dân làng b t đ u khai hoang Trong gi i s h c Vi t Nam,

ru ng đ t th i Lê s đ c chia thành hai lo i, t c ru ng công và ru ng t Ru ng công là ru ng do nhà n c s h u và chia cho dân đ dân n p tô thu , ru ng t thì đ c mi n n p tô thu Còn ru ng

Chi m x và Thông cáo đ c coi nh là ru ng đ c bi t, không thu c vào hai lo i ru ng công và t

Ch đ ru ng Chi m x hay th y trong nh ng tài li u liên quan đ n vi c khai thác ru ng th i

Lê Trung h ng và đ c coi b t đ u th i H ng c Tuy v y, trong nh ng b lu t pháp và chính s

th i H ng c không còn ghi l i ch đ này [Tr ng H u Quýnh 1982: 247-56] Do v y Quýnh đành trích v n nh sau:

5)

Chi u cho các quan ph huy n là n u có ru ng đ t còn b hoang, thì tr c đã c p cho ng i thông cáo Ng i y cày c y n p thu nh l N u có ng i nghèo, tr c đã đem gia đình

chi m x khai kh n ru ng đ t b hoang ph huy n khác, theo l đ c truy n l i cho con

cháu cày c y, thì ph i báo cho quan khám sát đ báo cho b n huy n xã (TT, q.14, C nh Th ng

n m th 4 (1501) mùa thu tháng 7 ngày 29 - tháng 9)

Chi u này quy đ nh là: n u có ru ng b hoang thì ng i thông cáo có quy n cày c y N u có

ng i nghèo đem sang n i khác, chi m x khai hoang ru ng b hoang ph huy n khác c ng có

quy n cày c y và th a k Trong th t c thì quan ph i can thi p, v.v

Quýnh v n trích nh ng đi u trong đo n “Qu c tri u Tân t ng đi u l L c th p t đi u

” trong b lu t C Lê Lu t l th i Lê Trung H ng6)

(nh m hai

M t đi u: ru ng Chi m x

Nhà n c trông coi t h i, chí công vô t Thánh nhân xoa d u v n bang, hi n ch ng đ u có

Pháp lu t công c ng nên cùng ph huy n và cùng th a tuyên là “thông cáo” Còn khác l châu

và khác h ng p thì là ng i “Chi m x ” Phép n c chi u ch và quy lu t này đã đ c sáng

l p T th i H ng c tr v sau, cho phép nh ng ng i thi u ru ng cày c y ch , nam ho c

n c ng v y Lu t pháp m i quy đ nh ru ng chi m x n u n p thu thì, đ i đ i k nghi p cày

c y Ai trái phép thì ph i ph t t i tr ng 80 Ru ng đó ph i đ c tr lài ng i chi m x đ cày

ti p N u có tên nào đã đ c tri u tr c c p (nhi u ru ng) ho c quy n th công th n d a uy

quy n mà t ý cày tr m ru ng c a ng i t tuy t, n u không ph i là con cháu th t thì c n tr cho ng i chi m x

M t đi u: ru ng Thông cáo

Phép n c chi u rõ, có ai đ c c p b ng c t i h ng p, hi n ch ng rõ ràng, cho phép

ng i thông cáo cày c y N u có tên nào không ph i là b n thân thông cáo cày tr m ru ng c a

ng i t tuy t, ho c công th n d a uy quy n d n th gia, t Ủ đ t m c bài và chi m l y, không tuân theo pháp n c T th i H ng c tr v sau, nh ng ng i thu c qúy th không đ c tranh đo t ru ng Cho phép ng i thông cáo cày c y n p thu , nuôi d ng su t đ i, không

đ c l y làm ru ng t Ai trái phép thì ph i ph t t i tr ng 80

Theo quy đ nh này, t th i H ng c tr v sau đ n th i Trung H ng, vi c khai hoang ru ng

đ t v n ti p t c theo hình th c chi m x và thông cáo Nh ng nh ng quy đ nh g c th i H ng c

ch a đ c gi i h c gi Vi t Nam phát hi n và gi i thi u

Trong qua trình đi u tra tài li u t i Th vi n Vi n khoa h c Xã h i t i TP HCM vào tháng 12

n m 2003, TG tìm th y đ c đi u “C Lê Chi m x quan đi n s l c biên sao

” trong b Lê tri u Danh th n ch ng s t u kh i 7) TG xin gi i thi u

toàn v n:

(nh m ch - TG)

Quang Thu n n m th 9 tháng 7 ngày 04 s c

Thiên h , ng i khác ph huy n, n u mu n đi tìm cu c s ng quê khác, t tìm đ t 8) b ng, chân r ng, đ ng c , khai hoang làm ru ng, thì cho phép ng i y báo cáo Quan b n ph

huy n đi u tra tìm th t s , truy n lên b H , l y cái c th t u lên N u ai đ đ y ch đ t lõm

xu ng, c o gò, nh r c , 3 n m sau thành ru ng thì quan huy n và xã tr ng t mình đ n

đi u tra M t n a cho phép đ c chính ng i đó làm s n nghi p lâu dài, đ c mua bán ho c

truy n cho con cháu M t n a giao cho chính ng i canh c và n p thu nh l

( )

H ng c n m th 10 đ nh l

M t, các đ o nh Thu n Hóa, Ngh An, S n Nam, H i D ng, Kính B c, L ng S n, Thái

Nguyên, Tuyên Quang, An Bang, Quang Nam, sau th i thu c Ngô (=Minh) l u vong, dân ch

còn m t ph n m i Có n i ng i nhi u ru ng ít, nên không có đ t l p nghi p Có n i ng i

ít và ru ng nhi u, thì không c y đ c h t N u ai t mình tìm đ c chân r ng đ ng c , phù sa

bãi bi n, ch n c m n tr y ch y đi, ch th p ao h , đ t c cu i t m m t, chính ng i ph ng

s c đi u, đã khai hoang thành ru ng, thì sai quan đi u tra ông Tây b n giáp, giao cho xã

tr ng c a b n xã, đ ng kỦ vào “Chi m x quan đi n b ”, c p cho chính ng i đ canh c

N u vùng r ng thì c p đ t 5 sào và ru ng 10 m u, n u vùng h p thì c p m t n a, m t n a

thì cho phép c p cho chính ng i đó đ làm s n nghi p lâu dài và m t n a còn l i thì cho phép canh c , n p thu nh l Tháng này ngày , vãn tri u10) Van Th môn Ty giám Thái giám th n Ngô Thúc thông ph ng

s c ch

S c d cho thiên h các Tan tr th a tuyên s ty và các ph huy n

Chính s t t thì tr c h t không th không giáo d ng nhân dân Khi giáo d ng nhân dân thì

tr c h t không th không thu x p s n nghi p T mình nhìn th y đ c là các ph nh L ng

s n, L ng Giang, Lý Nhân, Thiên Quan, Di n Châu, Tân Bình, Thu n Hóa, t x a làng xã an

c , dân s trù m t Tuy nhiên, sau khi kháng chi n ch ng quân Ngô, dân ch còn m t ph n

m i Nay ng i ít và ru ng nhi u, không đ c c y h t Mà l i ru ng và hoa màu b nh ng con h u kh e m nh gây h i Có ng i khai hoang đ t c cu i t m m t ho c đ t c trú c a

nh ng con c p, ho c bao chi m chân r ng thành ru ng chín, ho c cùng v i ng i không có

hay thi u ru ng khai hoang cùng h ng l i Sau này ph huy n châu nào có ng i không có

hay thi u ru ng làng h p, ch có ru ng c a c v ch ng mà không đ n 2 m u tr xu ng thì cho phép đ c th N u có ru ng đ t b hoang ph huy n châu trang nào, có th t và

t u v n xin phép đem gia đình đ n n i đó đ c trú khai hoang làm s n nghi p và đ m nhi m

quan dch Tr ng h p này, sai quan đem ng i xin đ n “ch x ”, cùng ph huy n h p tác đo

đ c r i chia cho n i r ng thì c p ru ng 10 m u và đ t 5 sào Khai hoang sau 2 (ho c 3-

TG) n m thành ru ng chín thì c p làm s n nghi p, truy n cho con cháu ho c t ý mua bán

M t n a giao cho làm ru ng kh u ph n đ n p thu nh l N u làng h p c ng c p nh làng

r ng nh ng gi m m t n a N u ng i chi m x nhi u thì cho phép chia thành xã m i c

ng i đ c kính ph c làm xã tr ng N u ng i chi m x ít thì cho phép đ ng kỦ vào xã t ch

c a b n x N m làm h t ch, quan huy n và xã tr ng c a b n x đ n quan huy n và xã

tr ng quê g c đ kê khai Làm xong, thì dân ph i tôn tr ng ân hu c a tri u đình, đ t đ ng

kỦ c thì không đ c bao chi m làm c a riêng hay b hoang Ai trái phép ph i b ph t t i l u

Nh ng ng i chi m x m i ph i l y vi c cày c y làm vi c chính, nhìn lên trên và nhìn xu ng

d i cho vi c nuôi Khi h đi l i thì giúp nhau, khi m thì giúp nhau, lâu dài cùng gi tình b n,

m i ng i đ u an sinh l c nghi p và cùng h ng phúc l i thái bình Nên ban

s c

Theo đi u Qu ng Thu n n m th 9 (1468), ng i ta bi t r ng tr c khi ch đ quân đi n chính

th c thi hành thìđã có ch đ Chi m x mà C Lê Lu t l đã ghi l i N i dung c th là: n u có

ng i khác ph huy n mu n khai hoang đ ki m cu c s ng thì ph i báo cho quan ph huy n đó và

đ c h đi u tra Quan ph huy n truy n k t qu đi u tra cho b H thì m i đ c phép khai hoang,

3 n m sau thành ru ng thì quan huy n và xã tr ng l i đi u tra M t n a c a ru ng m i đ c phép

làm s n nghi p lâu dài, đ c mua bán ho c truy n cho con cháu M t n a c ng đ c giao cho đ canh c và n p thu

i u H ng c n m th 10 (1479) t m h n, n i dung ph n n a đ u thì t ng t v i đi u

Qu ng Thu n n m th 9 n đ i Thánh Tông v n còn có s mâu thu n c a xã h i, n i thì thi u

nhân l c, n i thì thi u ru ng vì h u qu c a cu c chi n ch ng quân Minh Cho nên khi có ng i

không có hay thi u ru ng đem gia đình đ n n i đ t hoang và khai thác ru ng thì đ c quan đi u tra

t i ch M t n a c a ru ng m i đ c phép làm s n nghi p lâu dài, đ c mua bán ho c truy n cho

con cháu M t n a thì đ c giao cho chính ng i đó đ canh c và n p thu

Còn n i dung ph n n a sau t c s c d thì ghi khác m t cách tinh t N u có ng i nào không

có hay thi u ru ng (c v ch ng ch có 2 m u tr xu ng) chi m x vùng h p thì quan l i đ n n i

d đ nh khai hoang, xác nh n v trí và đ ng kỦ vào “Chi m x quan đi n b ” c a xã đó N u vùng

r ng thì đ c phép khai hoang đ t (cánh đ ng, v n và th c ) 5 sào và ru ng 10 m u v i t cách

là ru ng chi m x , 2 (ho c 3 - TG) n m sau, n u thành ru ng thì m t n a đ c phép làm s n nghi p lâu dài, đ c mua bán ho c truy n cho con cháu11) M t n a chính ng i đó c ng đ c giao cho và

n p thu v i t cách là ru ng kh u ph n N u làng h p thì giao cho m t ph n hai N u s ng i

chi m x nhi u thì đ c l p xã và t c xã tr ng S ng i ít thì h t ch c a h đ c đ ng kỦ cho

[B n đ 1] o Hà Nam, Yên H ng

xã có ru ng chi m x và quan huy n cùng xã tr ng m i báo cáo cho quan huy n và xã tr ng quê

g c Nh ng ng i chi m x m t quy n đ c c p ru ng công xã c Nhà n c quy đ nh m t cách

c th đ tránh vi c khai hoang không có tr t t và nêu rõ quan can thi p vi c khai hoang ru ng do

này có hai t m bia đá

liên quan đ n vi c khai

bài này có th coi nh là báo cáo c a vi c đi u tra đi n dã Trong bài có nhi u t li u truy n mi ng

mà TG không th s u t m đ c mà r t ti c là không th y ghi ch ng c v nh ng thông tin đó Còn

Nguy n c Nghinh [Nghinh 1987] c ng đã gi i thích hai chi c bi ký này dùng đ làm ch ng c

cho s c m nh nhà n c trong vi c khai hoang, nh ng l i không đ c p đ n m i quan h gi a chính

sách c a nhà n c và s ki n đ a ph ng trong nh ng bi kỦ này, không chú Ủ đ n v trí chính tr c a

đ o An Bang N i dung bài nghiên c u c a Trung tâm Nghiên c u Dân s và Phát tri n

[TTNCDSPT 1994: 61-65] c ng v y

Trong cu n sách n i ti ng c a Pierre Gourou có ph n đ c p đ n t ng n sông B ch ng

[Gourou 1936: 207] Ông ch r ng đây có nhi u châu th nh đ c trông th y khi th y tri u

xu ng và gi i thi u có k ho ch xây đê đi u và khai thác vào th i Nguy n

mùa thu tháng 9 nhu n, Nguy n Công Tr (H i đó ông gi ch c Th đ c H i Yên) t u lên r ng n u xây đê đ 2,700 tr ng đ đ phòng n c m n thì khai thác đ c ru ng đ

3,500 m u14).Nguy n Công tr là chuyên gia th y l i n i ti ng Công vi c l n nh t là vi c khai thác vùng Thái Bình và Ninh Bình Gourou không bi t th k th 15 đã b t đ u vi c khai thác đ o

này, ông nêu ra lý do s ng ng tr khai thác vùng ven sông Thái Bình và so sánh v i vùng ven sông

H ng là do s c ép v dân s đây v n th p h n [Gourou 1936: 39-42] Ng c l i, Sakurai [Sakurai 1992: 42] đ t ra nghi v n vì sao đ n th i cu i nhà Tr n dân s thì đã t ng, nh ng vi c khai thác

vùng h l u l i khá ch m Theo TG, c hai ông đ u nh m Vì vi c khai thác vùng h l u đã b t đ u

t tr c!

Bây gi vùng này v n còn nhi u đ m l y Nh ng đ o Hà Nam, v n là m t trong nh ng châu

th có kh n ng đ c nhà n c trung ng bi t đ n t khá s m15) Bên ng n Tây đ o này có sông

B ch ng là đ ng th y đ n Th ng Long-Hà N i Th i thu c Minh, l p Ty Di m khoa hai huy n Yên H ng và An Lão Cho nên vùng này ch a là vùng đ t thích h p cho nông nghi p cu i

đ i nhà Tr n, nh ng có m t s ng i đã bi t s t n t i c a đ o này16)

n th i Lê s , vi c khai thác đ o này m i b t đ u Cu n V th Hoa ph k l i

nh sau: Trong nh ng n m Thi u Bình (1432-40) c a Lê Thái Tông, Vua cho m r ng kinh thành17)nên ph ng Kim Liên thu c huy n Th X ng b bao quai vào thành Vua cho

phép dân làng đi xem xét các n i và n u th y vùng nào có kh n ng khai hoang l p làng thì cho

phép t u lên H V làng này có 3 anh em là V Nh t Công , V (Nh ) Chích ( )18) và

V Tam T nh H cùng xu ng tr n An Bang và tìm th y đ c m t vùng phù sa thích h p đ canh c H đã c g ng khai hoang Sau 3 n m, V Nh t Công v quê, V (Nh ) Chích s ng thôn

ng C c , V Tam T nh s ng thôn Yên ông n th i H ng c, hai v t và 15 tiên

công cùng quê h p tác v i hai tiên công Hoàng L ng và Hoàng Linh -ng i Trà lý

, Thái Bình-hoàn thành công vi c19), ch u n p thu và l p 1 xã 4 thôn, v.v

Cu n sách này tuy là b n sao chép trong th i Nguy n và có nhi u đ a danh th i Nguy n, nh ng

miêu t khá rõ tình tr ng th i Lê s Nh ng cu n gia ph này l i không ghi nh ng vi c sau khi l p

làng, vì v y, TG s phân tích c m bia đá th i H ng c liên quan đ n vi c khai hoang đ o này

Tr c tiên, TG ph i thú nh n cái sai c a mình Trên bài tr c đây [Yao 1995], TG coi hai bia

này20) là bia g c, nh ng th c ra là bia kh c l i đ i sau TG không chú ý trên bia có ch “c u ”

(=c u ) là ch kiêng húy c a m Lê Huy n Tông (tr vì: 1662-71) Trên bia kh c nh m

“diên ” cho nên nhi u h c gi c ng ph m sai l m nh TG21)

Th thì v n đ là c m bia này là bia gi hay là bia kh c l i? Theo [Huy Vu & Tr n Lâm

361-62], th i Lê Trung H ng, đ o này v n có nhi u ru ng công, cho nên cu c tranh cãi gi a dân

làng (kê khai s ru ng ít) và l i viên thu thu (mu n t ng s thu ) liên t c x y ra kéo dài lâu đ i TG đoán là m c đ ch kh c l i hai t m bia do dân làng là đ làm ch ng c có ru ng công bao nhiêu đ i

v i nh ng l i viên thu thu Cho nên TG coi n i dung c m bia này đa s làm th t và có g ng ti p