Phân tích và đánh giá các quy định trong BLDS năm 2015 về việc chuyển đổi giới tính của cá nhân Hiện nay, chuyển đổi giới tính đang là một vấn đề nóng, nhất là sau khi Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 được Quốc hội thông qua. Tính đến thời điểm hiện tại, khi BLDS đã có hiệu lực, thì vẫn còn khá nhiều vấn đề bất cập trong việc thực hiện quy định về việc chuyển đổi giới tính ở Việt Nam.
Trang 1MỤC LỤC
A ĐẶT VẤN ĐỀ 1
B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 1
I Khái niệm 1
II Căn cứ pháp lý 2
III Phân tích 2
1 Bộ Luật dân sự năm 2005 4
2 Bộ luật dân sự năm 2015 5
IV Thực trạng ở Việt Nam 8
V Giải pháp 10
C KẾT THÚC VẤN ĐỀ 10
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 12
Trang 2A.ĐẶT VẤN ĐỀ
Hiện nay, chuyển đổi giới tính đang là một vấn đề nóng, nhất là sau khi
Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2015 được Quốc hội thông qua Tính đến thời điểm hiện tại, khi BLDS đã có hiệu lực, thì vẫn còn khá nhiều vấn đề bất cập trong việc thực hiện quy định về việc chuyển đổi giới tính ở Việt Nam
Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, trong phạm vi bài luận em xin chọn đề tài: “
Phân tích và đánh giá các quy định trong BLDS năm 2015 về việc chuyển đổi giới tính của cá nhân.”.
I Khái niệm
- Giới: Đề cập đến những vai trò, hành vi, hoạt động và thuộc tính được
vun đắp trong môi trường xã hội mà một xã hội nhất định cho là phù hợp với nam và nữ.1
- Giới tính sinh học: Đề cập đến các đặc điểm sinh học và tâm lí để xác
định nam giới và nữ giới
- Chuyển giới: Thuật ngữ bao trùm dùng để chỉ người có bản dạng giới,
biểu hiện hay hành vi giới khác biệt với những biểu hiện, hành vi điển hình
1 http://www.who.int/gender/whatisgender/en/
Trang 3gắn liền với giới tính được chỉ định khi người đó sinh ra Không phải người chuyển giới nào cũng có thể hoặc muốn trải qua trị liệu hóc môn hoặc giải phẫu chuyển đổi giới tính
- Chuyển đổi giới tính: Thuật ngữ chỉ những người đã thực hiện thay
đổi vĩnh viễn cơ thể của mình, hoặc sẽ làm điều đó thông qua can thiệp y học nhằm đạt được các đặc điểm cơ thể của giới tính khác
- Người chuyển giới: là người có giới tính mong muốn không trùng với
giới tính khi sinh ra, không phụ thuộc tình trạng cơ thể đã phẫu thuật hay chưa.2
II Căn cứ pháp lý
Ngày 24 tháng 11 năm 2015, Quốc hội thông qua Bộ luật dân sự (sửa đổi), trong đó có quy định về chuyển đổi giới tính và các quyền, nghĩa vụ liên quan Luật có hiệu lực thi hành từ đầu năm 2017
Cụ thể, việc chuyển đổi giới tính của cá nhân được quy định rõ trong Điều 37 BLDS năm 2015 như sau:
“ Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của Luật Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan.”
Như vậy, đây là lần đầu tiên hệ thống pháp luật dân sự của Nhà nước ta ghi nhận về (quyền) chuyển đổi giới tính của cá nhân Quy định này đã bảo đảm tốt hơn quyền con người, các quyền dân sự của cá nhân được ghi nhận trong Hiến pháp năm 2013
III Phân tích
Theo tài liệu của Viện ISEE:
2 Theo tài liệu của Viện ISEE (Viện Nghiên cứu Xã hội- Kinh tế và Môi trường).
Trang 4“ - Người chuyển giới nữ là người sinh ra là nam và có giới tính tự nhận, nghĩ rằng mình là nữ.
- Người chuyển giới nam là người sinh ra là nữ và có giới tính tự nhận,
nghĩ rằng mình là nam.”
Theo những định nghĩa này, việc xác định một cá nhân là người chuyển giới chỉ phụ thuộc vào suy nghĩ, cảm nhận và sự tự nhận của chính họ, không phụ thuộc vào các thủ tục y khoa và thủ tục pháp lý
Hiện nay đang tồn tại nhiều cách hiểu, quan điểm khác nhau về người chuyển đổi giới tính Tuy nhiên, cần phải nhìn nhận một cách tổng thể, chuyển đổi giới tính không chỉ bao gồm các thủ tục y khoa mà còn có cả
những thủ tục pháp lý, “trong đó thủ tục y khoa là tiền đề và là cơ sở để
tiến hành các tủ tục pháp lý Những thủ tục y khoa ở đây có thể bao gồm việc tiến hành xét nghiệm, kiểm tra, phẫu thuật, sử dụng nội tiết tố… để thay đổi về mặt hình dạng theo đúng với giới tính mà họ mong muốn Việc thay đổi hình dáng cơ thể , bộ phận sinh dục chỉ mới giải quyết về mặt
“hình thức” bởi những cá nhân này cần phải tiến hành các thủ tục pháp lý cần thiết để chính thức được thừa nhận, được tham gia vào những quan hệ
xã hội với tư cách của một chủ thể mới” 3 Thủ tục pháp lý bao gồm việc tiến hành thay đổi trên giấy tờ nhân thân và các giấy tờ liên quan tại các cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm xác nhận một sự kiện pháp lý về thay đổi giới tính ở họ
Khái niệm chuyển đổi giới tính còn hay bị nhầm lẫn, đánh đồng với khái niệm xác định lại giới tính Điểm khác biệt cơ bản nhất giữa xác định lại giới tính với chuyển đổi giới tính là xác định lại giới tính được thực hiện trong trường hợp có khuyết tật bẩm sinh hoặc chưa định hình chính xác về
trong BLDS Việt Nam”, Đề tài nghiên cứu khoa học, trường Đại học Luật Hà Nội.
Trang 5giới tính Những người này hoàn toàn nhận thức được giới tính đích thực của mình là nam hay nữ Đối với người chuyển đổi giới tính thì họ lại có cấu tạo sinh học hoàn chỉnh và việc chuyển đổi giới tính là xuất phát từ nhu cầu sống đúng với cảm nhận, suy nghĩ và tình cảm của con người họ
Văn bản pháp luật liên quan trực tiếp đến quyền của người chuyển giới rất ít Bộ luật dân sự 2005 chỉ quy định quyền xác định lại giới tính là một quyền nhân thân tại Điều 36, không quy định quyền chuyển đổi giới tính của cá nhân
“ Cá nhân có quyền được xác định lại giới tính.
Việc xác định lại giới tính của một người được thực hiện trong trường hợp giới tính của người đó bị khuyết tật bẩm sinh hoặc chưa định hình chính xác mà cần có sự can thiệp của y học nhằm xác định rõ về giới tính Việc xác định lại giới tính được thực hiện theo quy định của pháp luật.”
Theo đó, việc xác định giới tính của một người được thực hiện trong trường hợp giới tính của người đó bị khuyết tật bẩm sinh hoặc chưa định hình chính xác mà cần có sự can thiệp của y học nhằm xác định rõ về giới tính Để cụ thể hóa quy định này, ngày 05-08-2008, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 88/2008/NĐ-CP về xác định lại giới tính cho người liên giới tính (mà Nghị định gọi là “người có khuyết tật bẩm sinh về giới tính hoặc giới tính chưa được định hình chính xác4”) Như vậy, việc phẫu thuật của người liên giới tính đã có quy định, quy trình, thủ tục rõ ràng ; những người
đã hoàn thiện về mặt giới tính không được phẫu thuật chuyển giới (Khoản 1
Điều 4) Quan điểm ngầm trong nghị định này là: “ nếu có khuyết tật bẩm
4 Khoản 1 Điều 1 Nghị định 88/2008/NĐ-CP về việc xác định lại giới tính.
Trang 6sinh thì mới được phẫu thuật, còn nếu chỉ là mong muốn thì cấm” Điều đó
có nghĩa là, khác với người đồng tính/ song tính (pháp luật không có quy định cấm), người chuyển giới bị cấm phẫu thuật chuyển giới để có thể sống thật với bản thân mình
Pháp luật ở thời điểm này cấm phẫu thuật chuyển đổi giới tính đối với người đã hoàn thiện về mặt giới tính Có thể thấy quy định này mới chỉ quan tâm đến vấn đề giới tính sinh học đã hoàn thiện, chưa bao quát được
sự đa dạng về bản dạng giới của con người
Từ sự thiếu sót này, nhiều vấn đề đã xảy ra như: những cá nhân đã tự chuyển đổi giới tính không thể thực hiện được thủ tục thay đổi các thông tin nhân thân tương ứng; giới tính, hình thể thay đổi khác với giới tính trên giấy tờ tùy thân gây cho người chuyển giới nhiều khó khăn trong giao dịch như đi lại, đứng tên sở hữu tài sản, xin việc làm… Từ đó dẫn đến những hậu quả nặng nề về tâm lý và đời sống của các cá nhân này
Để có thể tiến hành việc chuyển đổi giới tính, người chuyển giới phải ra nước ngoài tiến hành hoặc phẫu thuật chui trong nước với chi phí cao mà không được đảm bảo về sự an toàn cho tính mạng, sức khỏe Việc không cho phép các cơ sở y tế trong nước thực hiện việc chuyển đổi giới tính khiến cho những người có nhu cầu phẫu thuật chuyển đổi giới tính sang nước ngoài thực hiện gây ra tình trạng thất thoát nguồn thu từ hoạt động
phẫu thuật, “chảy máu ngoại tệ” và làm gánh nặng tài chính cho người
phẫu thuật chuyển giới
Bộ luật dân sự năm 2015 đã có một bước tiến lớn khi công nhận và hợp pháp hóa việc chuyển đổi giới tính Đây là văn bản pháp lý đầu tiên ghi nhận chính thức việc chuyển đổi giới tính của cá nhân Với sự ghi nhận này,
Trang 7cơ hội để được sống thật với tâm tư, nguyện vọng của những người chuyển giới được mở ra Việc chuyển đổi giới tính là một quá trình phức tạp, ảnh hưởng sâu sắc đến chính bản thân của người chuyển giới và gây ra những
hệ lụy phức tạp Do đó, việc chuyển đổi giới tính phải được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật, với những điều kiện, thủ tục chặt chẽ Thực tiễn pháp luật của một số nước trên thế giới thường quy định về tuổi, tâm sinh lý, sức khỏe, hồ sơ, thủ tục… khi tiến hành chuyển đổi giới tính
Chuyển đổi giới tính là một vấn đề gây nhiều tranh luận trong thời gian BLDS 2015 ở giai đoạn xây dựng dự thảo Với quy định tại Điều 37, rõ ràng, BLDS chưa ghi nhận việc chuyển đổi giới tính là quyền của cá nhân Thay vào đó, vấn đề này được quy định mở để tiếp tục điều chỉnh cụ thể hơn trong các văn bản pháp luật liên quan Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có một văn bản luật cụ thể nào được ban hành về vấn đề chuyển đổi giới tính:
“ TS Nguyễn Hữu Quang cho biết, trong chương trình xây dựng Luật của nhiệm kỳ Quốc hội khóa XIV, Luật về chuyển đổi giới tính sẽ được đưa ra xem xét, thông qua tại Quốc hội Dự kiến, đến năm 2018 hoặc 2019, Luật này mới có hiệu lực nếu được Quốc hội thông qua.” 5
Có thể thấy rằng, tuy Bộ luật sửa đổi có hiệu lực từ ngày 01-01-2017
nhưng không có nghĩa rằng từ ngày 01-01 người chuyển giới được thực hiện ngay quyền này Vì được thừa nhận quyền và thực hiện quyền là hai bước khác nhau Nên dù việc chuyển đổi giới tính đã được công nhận và có hiệu lực pháp lý thì việc thực hiện chuyển đổi giới tính vẫn chưa được phép
do chưa có luật nào quy định về vấn đề chuyển giới
Lý luận về việc luật không cấm và cũng không cho phép chuyển đổi giới tính nói trên, sáng 25-11-2015, nguyên Bộ trưởng Bộ Tư pháp, ông Hà
5
http://vtv.vn/su-kien-va-binh-luan/quyen-chuyen-doi-gioi-tinh-can-xay-dung-luat-chuyen-nganh-20151128120431614.htm
Trang 8Hùng Cường phân tích: “ Bộ luật Dân sự là luật nền của tất cả những luật
liên quan đến quan hệ dân sự kinh tế, thương mại, gia đình nói chung Lần này Quốc hội biểu quyết thông qua là bước tiến vô cùng quan trọng nhưng
Bộ luật không thể đi giải quyết những vấn đề cụ thể như điều kiện, cách thức chuyển giới, ai có quyền được chuyển giới, chăm sóc sức khỏe người chuyển giới… Đó là cả vấn đề lớn, là đối tượng điều chỉnh của một luật riêng.” 6
Một điểm mới nữa của BLDS 2015 về việc chuyển đổi giới tính đó là:
“Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; ….” Việc đăng kí hộ tịch của
những cá nhân này vừa được coi là quyền và vừa là nghĩa vụ Bởi lẽ, việc đăng kí hộ tịch của những cá nhân chuyển giới là mong mỏi, là điều kiện để
họ giải quyết các rắc rối pháp lý trong cuộc sống khi họ chưa được ghi nhận quyền này Đồng thời, những cá nhân đã chuyển giới có nghĩa vụ phải đăng
kí thay đổi hộ tịch để cơ quan nhà nước còn quản lý Thay đổi hộ tịch là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền đăng ký thay đổi những thông tin hộ tịch của cá nhân khi có lý do chính đáng theo quy định của pháp luật dân
sự7 Với ghi nhận này, những cá nhân đã tiến hành chuyển đổi giới tính trước ngày 01-01-2007 được quyền thay đổi giới tính trên các giấy tờ như: giấy khai sinh, chứng minh thư nhân dân, sổ hộ khẩu… Đồng thời với việc thay đổi giới tính trên các giấy tờ tùy thân, người chuyển giới tính thường
có nhu cầu thay đổi tên Bởi vì tên của mỗi cá nhân thường được đặt phù hợp với giới tính của mỗi cá nhân khi sinh ra
Để đảm bảo cho cá nhân đã chuyển đổi giới tính, BLDS 2015 còn ghi
nhận cá nhân đã chuyển đổi giới tính “ có quyền nhân thân phù hợp với
6 http://anninhthudo.vn/chinh-tri-xa-hoi/chuyen-doi-gioi-tinh-co-quyen-nhung-chua-duoc-thuc-hien/646621.antd
7 Khoản 10 Điều 4 Luật hộ tịch năm 2014
Trang 9giới tính đã được chuyển đổi theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan.” Điều này đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực lao động, việc làm.
Người lao động nữ và người lao động nam có những quyền lợi cũng như chế độ khác nhau, nên việc ghi nhận này đã từng bước đảm bảo quyền lợi của nhóm người chuyển đổi giới tính
IV Thực trạng ở Việt Nam
Trước khi có BLDS năm 2015, ở Việt Nam, việc chuyển đổi giới tính chưa được đề cập và ghi nhận một cách chính thức trong bất kì một văn bản pháp lý nào Nguyên nhân chính khiến cho quyền này chưa được ghi nhận
là các quan niệm truyền thống, định kiến xã hội đối với người chuyển đổi giới tính còn rất lớn Sự lên án từ xã hội, sự không ủng hộ từ phía gia đình
và sự tự ti của chính người chuyển giới đã ảnh hưởng đến việc ghi nhận chính thức việc chuyển đổi giới tính trong luật Bên cạnh đó, nhiều luồng quan điểm e ngại việc chuyển đổi giới tính sẽ dẫn đến phát sinh các hệ lụy tiêu cực trong xã hội khó kiểm soát được như: Nhiều người (đa số là nam)
sẽ chuyển đổi giới tính để trốn tránh nghĩa vụ quân sự, đặc biệt là khi đất nước sắp có chiến tranh; Chuyển đổi giới tính để gian lận trong thể thao; Chuyển đổi giới tính để trốn việc bị cơ quan điều tra truy nã; Chuyển đổi giới tính để hoạt động mại dâm; Phẫu thuật chuyển giới dễ dẫn đến tai biến
do hàng loạt các cuộc phẫu thuật liên tiếp, dẫn tới các vụ kiện cáo sau này…Tuy nhiên, khi xã hội ngày càng phát triển, tiến bộ và dân chủ hơn, nhu cầu được công khai về giới và được sống thật với chính mình được đặt
ra và chú trọng nhiều hơn
Trong một vài năm trở lại đây, vấn đề quyền của cộng đồng người chuyển giới đã có thêm nhiều cơ hội được giải quyết tại Việt Nam Năm
Trang 102015, Bộ Y tế Việt Nam cho biết đã nhận được gần 600 hồ sơ cá nhân đề xuất sửa đổi giới tính mới sau khi họ đã thực hiện phẫu thuật chuyển giới Ngày 24 tháng 11 năm 2015, Quốc hội thông qua Bộ luật dân sự (sửa đổi), trong đó có quy định về chuyển đổi giới tính và các quyền, nghĩa vụ liên quan Luật có hiệu lực thi hành từ đầu năm 2017
Nghiên cứu của Viện nghiên cứu xã hội, kinh tế và môi trường (iSEE) cho thấy cứ 5 người chuyển giới thì sẽ có khoảng 4 người có nhu cầu muốn phẫu thuật chuyển đổi giới tính Số còn lại không muốn vì các lí do: pháp luật chưa cho phép (51,9%); điều kiện kinh tế chưa đủ (79,6%); sợ bị ảnh hưởng sức khỏe (38,5%); sợ bị kì thị (17%); gia đình không cho phép (42,7%).8
Nội dung điều 37 cho thấy, quyền lợi chỉ thuộc về những người đã phẫu thuật chuyển giới Trong khi đó, trong cộng đồng người chuyển giới có rất nhiều người không có mong muốn hoặc không đủ điều kiện để phẫu thuật chuyển giới, nhưng họ vẫn mong muốn được sống với giới tính thật sự của mình và được khai họ tên, hưởng các quyền nhân thân theo đúng giới tính
đó Tuy nhiên, Điều 37 BLDS năm 2015 vẫn chưa công nhận điều này Trên thực tế, có không ít người dù rằng ý thức được bản dạng giới của mình nhưng ý chí không muốn phẫu thuật vì các lí do khác nhau Ví dụ như trường hợp của Nguyễn Ngọc Tú, là một người chuyển giới khá nổi tiếng trong cộng đồng đồng tính, song tính và chuyển giới ở Việt Nam, với nick name Tú Lơ Khơ
Theo Tú, anh không có ý định phẫu thuật chuyển giới hoàn toàn vì cuộc phẫu thuật bộ phận sinh dục từ nữ sang nam tốn rất nhiều tiền bạc và tỉ lệ thành công ở mức thấp hơn từ nam sang nữ Mặt khác, phẫu thuật chuyển
8 http://www.baomoi.com/quy-dinh-cho-phep-chuyen-doi-gioi-tinh-co-vao-duoc-thuc-tien/c/20904593.epi