Phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua dạy trẻ kể lại chuyện

Trong đó việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua việc đọc và kể lại tác phẩm văn học là trang bị cho trẻ nhận thức thế giới xung quanh và mở rộng quan hệ với mọi người, mặt khác ở lứa

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

ĐỒNG THỊ HỒNG NHUNG

PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ CHO TRẺ MẪU GIÁO LỚN THÔNG QUA

DẠY TRẺ KỂ LẠI CHUYỆN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Tiếng Việt

HÀ NỘI - 2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

ĐỒNG THỊ HỒNG NHUNG

PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ CHO TRẺ MẪU GIÁO LỚN THÔNG QUA

DẠY TRẺ KỂ LẠI CHUYỆN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Tiếng Việt

Người hướng dẫn khoa học

TS LÊ THỊ LAN ANH

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trường ĐHSP Hà Nội 2, các thầy cô giáo khoa Giáo dục Tiểu học và các thầy cô giáo trong khoa Ngữ

văn đã giúp đỡ em trong quá trình học tập tại trường và tạo điều kiện cho em

thực hiện khóa luận tốt nghiệp

Đặc biệt em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo - TS Lê Thị Lan Anh là người đã tận tình hướng dẫn chỉ bảo em trong quá trình học tập,

nghiên cứu và hoàn thành khóa luận này

Trong quá trình nghiên cứu không thể tránh được những thiếu sót và hạn chế, em kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến của thầy cô giáo và các

bạn để đề tài được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, Ngày 08 tháng 05 năm 2014

Sinh viên

Đồng Thị Hồng Nhung

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi; những số liệu và kết quả trong khóa luận là hoàn toàn trung thực Đề tài chưa được

công bố trong bất cứ một công trình khoa học nào

Hà Nội, Ngày 08 tháng 05 năm 2014

Sinh viên

Đồng Thị Hồng Nhung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng nghiên cứu 4

5 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

7 Phương pháp nghiên cứu 5

8 Cấu trúc khóa luận 5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 6

1.1 Đặc điểm tâm sinh lý của trẻ mẫu giáo lớn liên quan đến việc tiếp nhận truyện và kể lại chuyện 6

1.1.1 Cơ sở sinh học 6

1.1.2 Cơ sở tâm lý 6

1.2 Cơ sở giáo dục học 13

1.2.1 Giáo dục thẩm mỹ cho trẻ mẫu giáo 13

1.2.2 Tiết học ở trường mẫu giáo 14

1.2.3 Các nguyên tắc cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học 14

1.3 Phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua hoạt động dạy trẻ kể lại chuyện 16

1.3.1 Khái niệm kể chuyện 16

1.3.2 Thuận lợi và khó khăn của việc phát triển ngôn ngữ thông qua hoạt động kể lại chuyện 19

1.3.3 Vai trò của hoạt động dạy trẻ kể lại chuyện đối với việc phát triển

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VỀ VIỆC DẠY TRẺ KỂ LẠI CHUYỆN 22

2.1 Thực trạng chung 22

2.2 Thực trạng về khả năng kể lại chuyện của trẻ mẫu giáo lớn ở trường mầm non Hoa Sen 22

2.2.1 Khái quát về quá trình điều tra thực trạng dạy trẻ kể chuyện diễn cảm ở lớp mẫu giáo lớn 22

2.3 Tiềm năng phát triển của hoạt động dạy trẻ kể lại chuyện trong trường mầm non Hoa Sen 34

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI KỂ LẠI CHUYỆN 36

3.1 Những vấn đề lưu ý trong việc dạy trẻ kể lại chuyện 36

3.2 Biện pháp dạy trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi kể lại chuyện 37

3.2.1 Một số phương pháp chung cho trẻ làm quen vơi tác phẩm văn học 37

3.2.2 Biện pháp tạo môi trường hoạt động cho trẻ kể lại chuyện 38

3.2.3 Một số biện pháp dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi kể lại chuyện 40

3.3 Thực nghiệm 44

3.3.1 Địa bàn thực nghiệm 44

3.3.2 Mục đích thực nghiệm 44

3.3.3 Yêu cầu đối với thực nghiệm 44

3.3.4 Tiêu chí đánh giá thực nghiệm ở hai nhóm (thực nghiệm và đối chứng) 44

3.3.5 Tiến hành thực nghiệm 45

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 56

TÀI LIỆU THAM KHẢO 58

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Mầm non là bậc học đầu tiên, đặt nền móng cho sự phát triển của con người Trong đó việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ thông qua việc đọc và kể lại

tác phẩm văn học là trang bị cho trẻ nhận thức thế giới xung quanh và mở

rộng quan hệ với mọi người, mặt khác ở lứa tuổi mẫu giáo việc giúp trẻ phát

triển ngôn ngữ là hết sức to lớn và là một nhiệm vụ cấp thiết của gia đình và ở

các lớp mẫu giáo Ngôn ngữ phục vụ cho tất cả mọi thành viên trong xã hội,

từ việc lao động học tập đến giải trí vui chơi Có thể thấy rằng trong bất kì

lĩnh vực nào con người cũng cần có ngôn ngữ Ngôn ngữ không thể tồn tại

bên ngoài xã hội loài người và không thể bị tiêu diệt khi xã hội loài người còn

tồn tại Vì vậy mỗi con người từ thời thơ ấu việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ

là vô cùng quan trọng

Hơn thế, ngôn ngữ còn có vai trò quyết định trong việc hình thành nhân cách trẻ Vì vậy việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ bằng cách dạy trẻ kể lại

chuyện là một vấn đề rất quan trọng mà các các trường mẫu giáo đang quan

tâm, thực hiện nhằm góp phần đào tạo giáo dục toàn diện nhân cách trẻ sau

này Đó là sự mở cửa cho trẻ những bước đi chập chững đầu tiên vào thế giới

những giá trị phong phú chứa đựng trong tác phẩm văn học Sự tiếp xúc đầu

tiên của trẻ mẫu giáo với tác phẩm văn học được chọn lọc, nhất là những câu

chuyện kể sẽ kích thích ở trẻ sự nhạy cảm thẩm mỹ, sự phát triển ngôn ngữ trí

tuệ Văn học góp phần hình thành tình cảm đạo đức cho trẻ, ở lứa tuổi mẫu

giáo việc hình thành phát triển hoạt động văn học là một hình thức quan trọng

để phát triển tính tích cực cá nhân, tính độc lập sáng tạo của trẻ

Trẻ thơ lứa tuổi bắt đầu của sự nhận thức và những tình cảm mãnh liệt, giữa các em và những câu chuyện, các nhân vật trong truyện có sự đồng điệu

về tâm hồn và tính cách, các em thích nghe kể chuyện và thích kể lại chuyện

Dạy trẻ kể lại chuyện là một dạng thức tiết học tổ chức cho trẻ tự hoạt động

văn học nghệ thuật Tổ chức cho trẻ hoạt động trong đó có tự hoạt động văn

học nghệ thuật sẽ làm giàu nhân cách trẻ Chỉ có để trẻ hoạt động thì mới phát

triển được tính tích cực cá nhân, giúp trẻ cảm thụ văn học đặc biệt là những

câu chuyện một cách rõ nét và có cảm xúc

Thông qua việc kể lại chuyện giúp trẻ phát triển tư duy, biết yêu quý cái đẹp, hướng tới cái đẹp Khi trẻ kể chuyện, ngôn ngữ của trẻ phát triển, trẻ

phát âm rõ ràng mạch lạc, vốn từ phong phú, trẻ biết trình bày ý kiến, suy

nghĩ, kể về một sự vật hay sự kiện nào đó bằng chính ngôn ngữ của mình

Việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ là một trong những mục tiêu phát triển toàn

diện cho trẻ mầm non, vì năng lực ngôn ngữ không phải là bẩm sinh di truyền

nên việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ là rất cần thiết Phát triển ngôn ngữ cho

trẻ thông qua việc dạy trẻ kể lại chuyện làm phong phú đời sống tinh thần trẻ,

đáp ứng nhu cầu giao tiếp của trẻ, nhờ đó trẻ lĩnh hội được thông tin và tình

cảm của người khác một cách chính xác Đồng thời, nó còn là điều kiện giúp

trẻ phát triển tư duy, giúp trẻ tham gia các hoạt động vui chơi, học tập và phát

triển toàn diện Vì lí do trên chúng tôi chọn đề tài: “Phát triển ngôn ngữ cho

trẻ mẫu giáo lớn thông qua dạy trẻ kể lại chuyện”

2 Lịch sử vấn đề

Ngôn ngữ là sự sáng tạo kì diệu nhất của nền văn hóa loài người Ngôn ngữ chỉ sinh ra với xã hội và vì xã hội Ngôn ngữ là công cụ để tư duy, giao

tiếp, là chìa khóa để nhận thức, là vũ khí để chiếm lĩnh cho kho tàng trí thức

của dân tộc và nhân loại Bởi vậy, giáo dục phát triển ngôn ngữ giữ vai trò

đặc biệt quan trọng, nhất là đối với lứa tuổi mầm non, là lứa tuổi diễn ra sự

phát triển nhanh về nhiều lĩnh vực trong đó đáng chú ý hơn cả là lĩnh vực

ngôn ngữ và nhận thức Đã từ lâu, ngôn ngữ của trẻ trước tuổi học là vấn đề

được nhiều nhà khoa học trên thế giới và trong nước quan tâm nghiên cứu

Các nhà khoa học trên thế giới như: L.X.Vưgôtxki, A.M.Leusina,

E.I.Tikhêêva D.N.Ixtomina, Ph.A.Xôkhina; ở Việt Nam như: Nguyễn Xuân

Khoa, Nguyễn Huy Cẩm, Nguyễn Ngọc Anh, Lưu Thị Lan, Tạ Thị Ngọc

Thanh, Phan Thiều… Tất cả các nhà khoa học khi nghiên cứu về ngôn ngữ trẻ

em dù ở lĩnh vực tâm lí học hay giáo dục dọc đều rất quan tâm đến việc ngiên

cứu xác định phương pháp, biện pháp nào tốt nhất nhằm phát triển ngôn ngữ

cho trẻ Trong quá trình khảo sát, nghiên cứu và tìm hiểu chúng tôi có được

tiếp xúc với một số công trình như sau:

1 Trong cuốn “Cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học – một số vấn đề

lý luận và thực tiễn” của Hà Nguyễn Kim Giang, tác giả đã nhấn mạnh đến

việc phát huy tính tích cực của chủ thể tiếp nhận và đặc biệt chú ý đến

phương pháp đọc và kể chuyện có nghệ thuật, coi đó là phương pháp rất cơ

bản và chủ đạo trong quá trình cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học Khi

nói đến nội dung của phương pháp kể chuyện tác giả đã đưa ra quan niệm về

việc kể chuyện cho trẻ một cách rất rõ ràng cụ thể và có tính chất quyết định

cho việc dạy trẻ kể lại chuyện

2 Tác giả Hoàng Thị Thu Hương đề cập đến vấn để phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ thông qua hoạt động kể lại chuyện về sinh hoạt và tác

giả cũng đã đưa ra một số biện pháp dạy trẻ 5 - 6 kể lại chuyện giúp phát triển

lời nói mạch lạc ở trẻ độ tuổi này trong cuốn “Một số biện pháp dạy trẻ mẫu

giáo lớn kể chuyện về sinh hoạt nhằm phát triển lời nói mạch lạc”

3 Trong cuốn “Các biện pháp phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ 5 - 6

tuổi” của Nguyễn Thị Kim Oanh coi kể chuyện như một biện pháp phát triển

ngôn ngữ như một biện pháp hữu hiệu đối với trẻ em trước tuổi học nói chung

và trẻ từ 5 - 6 tuổi nói riêng

4 Trong cuốn “Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi

thông qua kể chuyện” của tác giả Hồ Lam Hồng đề cập đến ảnh hưởng của

các biện pháp kể chuyện khác nhau đến các hoạt động ngôn ngữ cũng như các

đặc điểm tâm lí của trẻ Tác giả đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đưa kể

chuyện vào trong giảng dạy nhằm phát triển ngôn ngữ cho trẻ trước tuổi học

Nhìn chung việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ ở các độ tuổi được các nhà

nghiên cứu quan tâm nhiều mặt đa dạng và phong phú Ở các công trình này

chúng tôi nhận thấy các tác giả đã quan tâm đến việc phát triển ngôn ngữ cho

trẻ qua hình thức kể chuyện nhưng chưa có công trình cụ thể nghiên cứu về

việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi qua hình thức kể lại chuyện Tuy

nhiên các công trình nghiên cứu cũng đã góp phần rất lớn trong việc định

hướng cho đề tài Vì vậy tôi mạnh dạn bước đầu nghiên cứu và đề xuất một số

biện pháp dạy trẻ mẫu giáo kể lại chuyện

3 Mục đích nghiên cứu

Đề tài hệ thống hóa và đưa ra một số đề xuất nhằm phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo lớn bằng phương pháp dạy trẻ kể lại chuyện

4 Đối tƣợng nghiên cứu

Một số biện pháp dạy trẻ kể lại chuyện nhằm nâng cao chất lượng giáo dục mầm non

5 Phạm vi nghiên cứu

Ở đề tài này chúng tôi chỉ giới hạn phạm vi nghiên cứu một số biện pháp dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận: trên cơ sở tổng hợp các tư liệu về lí thuyết có liên quan đến đề tài để xây dựng cơ sở lí luận cho việc xây dựng một hệ thống các

biện pháp dạy trẻ kể lại chuyên

- Nghiên cứu thực trạng để thấy được việc thực hiện dạng thức tiết học này đạt kết quả như thế nào

- Đề xuất một số biện pháp dạy trẻ kể lại chuyện nhằm phát triển ngôn ngữ cho trẻ Thực nghiệm sư phạm để đánh giá và kiểm tra giả thiết khoa học

7 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng phương pháp: liệt kê, điều tra thực trạng, thực

nghiệm, phân tích, tổng hợp

8 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận khóa luận gồm ba chương

- Chương 1: Cơ sở lí luận của đề tài

- Chương 2: Thực trạng về việc trẻ kể lại chuyện

- Chương 3: Một số biện pháp dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi kể lại chuyện

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Đặc điểm tâm sinh lý của trẻ mẫu giáo lớn liên quan đến việc tiếp

nhận truyện và kể lại chuyện

1.1.1 Cơ sở sinh học

Ở trẻ 5 - 6 tuổi hệ thần kinh phát triển tương đối hoàn thiện, bộ não của trẻ không khác người trưởng thành nhiều Với trên một tỷ rưỡi tế bào thần

kinh và hàng vạn tế bào phụ trợ khác trong bán cầu đại não Trẻ đã thể hiện

năng lực qua hoạt động tổng hợp lời nói, quan sát, chú ý, ghi nhớ, tưởng

tượng, tư duy Ở lứa tuổi này trẻ đã nắm vững ngôn ngữ và sử dụng như một

hệ thống tín hiệu, điều này giúp cho trẻ hình thành nhiều hình thức thích nghi

phong phú với môi trường, làm giàu kinh nghiệm sống và làm cho trí tuệ của

trẻ phát triển hơn

Khi có những kích thích tác động vào cơ thể (những cảm xúc vui buồn giận dữ) thì có quá trình thần kinh tương ứng xuất hiện ở não và tạo nên

những biến đổi tương ứng trong toàn bộ cơ thể đặc biệt là sự thay đổi của

nhịp tim Nhịp tim của lứa tuổi này là 120 lần/1 phút

Đặc biệt là cơ quan phát âm cũng đã hoàn thiện, khả năng thính giác phát triển mạnh, trẻ nghe rất tinh đó chính là tiền đề dạy trẻ nghe và nói Sự

trưởng thành của hệ thần kinh và sự hoàn thiện của các cơ quan trong cơ thể

(tuần hoàn, hô hấp, vận động) cả về lượng lẫn về chất là điều kiện thuận lợi

cho sự tổ chức hoạt động cho trẻ

1.1.2 Cơ sở tâm lý

* Tư duy

“Tư duy là một quá trình phản ánh những thuộc tính bản chất, những mối liên hệ, quan hệ bên trong, có tính quy luật giữa sự vật và hiện tượng

trong thế giới khách quan mà trước đó ta chưa biết” [8, tr 168 – 169] Ở lứa

tuổi mẫu giáo lớn, tư duy trực quan hình tượng phát triển mạnh đó là điều

kiện thuận lợi nhất để giúp trẻ cảm thụ tốt những hình tượng nghệ thuật được

xây dựng trong các tác phẩm văn học Những câu chuyện với những tình tiết

ly kỳ, hấp dẫn, những nhân vật với đầy đủ những tính cách khác nhau đã có

sức hấp dẫn, lôi cuốn trẻ làm trẻ say mê, hứng thú Qua việc cảm thụ các tác

phẩm văn học vốn biểu tượng của trẻ mẫu giáo có thêm nhiều lòng ham hiểu

biết và nhận thức tăng lên rõ rệt Vì vậy đề ra một số biện pháp dạy trẻ kể lại

chuyện xuất phát từ vấn đề này

Các câu chuyện là một bộ phận của văn học mà văn học lại phản ánh cuộc sống thông qua các hình tượng, các hình tượng văn học đã góp phần

kích thích sự phát triển tư duy của trẻ

Tuy nhiên không thể bỗng dưng mà hình tượng văn học lại trở nên phù hợp với đặc điểm tư duy của trẻ điều đó phụ thuộc rất nhiều vào người đem

văn học đến cho các em (đó là cô giáo) ở đây cô giáo phải làm cho những

hình tượng ấy trở nên sống động trước mặt trẻ Trẻ có thể hình dung được

cảm nhận được toàn bộ nội dung câu chuyện, cảm nhận được những khung

cảnh, những sự kiện, những phẩm chất, tính cách của các nhân vật trong

truyện

Sự phát triển mạnh mẽ của tư duy trực quan hình tượng thuận lợi cho trẻ tự hoạt động nghệ thuật

Để tư duy hình tượng phát triển mạnh mẽ hơn, suy luận được nhiều vấn

đề mới hơn, phụ thuộc vào quá tình tổ chức cho trẻ tự hoạt động vì chỉ có

trong hoạt động các phẩm chất tâm lý của trẻ mới được hình thành và phát

triển

* Tưởng tượng

Trí tưởng tượng là một năng lực của tư duy góp phần tích cực vào hoạt động nhận thức

Trí tưởng tượng là một đường dây nối liền những hiện tượng tưởng như riêng rẽ, tách biệt nhau thành một mạch thống nhất Ta biết rằng tưởng tượng

hình thành trong quá trình hoạt động của trẻ dưới ảnh hưởng nhất định của

điều kiện sống và giáo dục

Đặc điểm tưởng tượng của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi là tưởng tượng tái hiện và tưởng tượng sáng tạo

Tưởng tượng sáng tạo là quá trình xây dựng nên những hình ảnh mới chưa có trong kinh nghiệm cá nhân, cũng như chưa có trong xã hội và nó là

thành phần không thể thiếu được trong hoạt động sáng tạo nói chung và sáng

tạo văn học nghệ thuật của con người

Đối với đặc điểm sáng tạo của trẻ thì ta phải coi là một sự biến đổi, tạo

ra một cái gì mới trên cơ sở những cái mà trẻ đã lĩnh hội được trong quá trình

hoạt động chứ không phải chỉ bó hẹp trong những phát minh sáng tạo ra

những tác phẩm vĩ đại của những vĩ nhân Tức là thông qua việc kể chuyện

của cô mà trẻ có thể kể lại theo trí tưởng tượng riêng của trẻ chủ yếu là tưởng

tượng tái hiện, trẻ tưởng tượng dựa trên những ấn tượng đã có trước

Tưởng tượng còn là nguyên nhân và kết quả, là phương tiện của sự lao động của con người và chỉ ở con người mới có Với trí tưởng tượng đã đưa trẻ

bay cao, bay xa đưa trẻ tới ước mơ sự khát vọng và là thứ quý giá nó thúc đẩy

khả năng sáng tạo của trẻ

Ví dụ “Mơ ước có một tấm thảm biết bay để bay đi khắp quê hương, đất nước”

Những hình ảnh mà trẻ hình dung, tưởng tượng đều được thể hiện trong cách thể hiện cử chỉ, điệu bộ của trẻ khi kể lại chuyện đó là trẻ đã thể hiện

được cách kể diễn cảm, sáng tạo qua lời kể của cô

Sự tưởng tượng đã giúp con người vượt lên trên thực tại và đạt tới những điều kỳ diệu và nó trở thành động lực của sự phát triển văn hóa và

khoa học Vì vậy giáo viên cần nhận thấy vị trí vai trò của tưởng tượng và

phải dựa vào thế mạnh của các câu chuyện cùng với biện pháp kể chuyện của

cô để khi đó cô biết khơi dậy ở trong lòng trẻ những cảm xúc, những mơ ước,

những hoài bão và tưởng tượng làm sinh động và hấp dẫn, kích thích trí tưởng

tượng của trẻ, kích thích khả năng tự tham gia hoạt động nghệ thuật và sáng

tạo của trẻ

Căn cứ vào đặc điểm tưởng tượng của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi chủ yếu là tưởng tượng tái hiện vì vậy mà việc kể diễn cảm của giáo viên cũng là một

yếu tố rất quan trọng để đưa trẻ làm chất liệu xây dựng nên những hình tượng

mới, những chi tiết hấp dẫn muôn màu, muôn vẻ

Bởi vì trẻ có kinh nghiệm về kể chuyện, có biểu tượng, hình ảnh về câu chuyện thì trẻ mới kể lại chuyện bằng trí tưởng tượng sáng tạo của mình được

Kinh nghiệm của trẻ càng nhiều, hình ảnh biểu tượng của trẻ càng phong phú thì tưởng tượng của trẻ càng đa dạng Một số biện pháp dạy trẻ kể

lại chuyện nhằm bồi dưỡng tính tích cực tư duy, tính độc lập sáng tạo của trẻ

* Ngôn ngữ

Ở trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi là thời kỳ trẻ có khả năng nắm vững và lĩnh hội hai hình thức cơ bản của ngôn ngữ đó là ngôn ngữ nói và ngôn ngữ bên

trong việc nắm ngôn ngữ trong thực hành và thông hiểu được nhiều điều

người lớn nói Đây là một đặc điểm vô cùng thuận lợi để đưa trẻ nghe kể

chuyện, trẻ lĩnh hội được ngôn ngữ trong câu chuyện Từ đó trẻ có thể kể lại

chuyện bằng ngôn ngữ của mình

Những câu chuyện cổ tích, thần thoại dân gian, đồng thoại đã lôi cuốn

sự yêu thích của trẻ Vì nó đem đến cho trẻ nhiều ước mơ, nhiều tấm gương

tốt phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ của trẻ và trẻ cũng rất muốn nghe truyện,

nếu như lời kể của cô giáo hấp dẫn sinh động và lôi cuốn được trẻ Bằng

những biện pháp kể diễn cảm, cô lựa chọn lời kể ngắn gọn xúc tích tác động

đến tình cảm thẩm mỹ sẽ giúp cho quá trình tiếp nhận của trẻ được tốt hơn, trẻ

tiếp nhận cũng là sự cô đọng xúc tích hơn Trẻ có thể kể lại chuyện bằng ngôn

ngữ của trẻ chứ không phụ thuộc hoàn toàn vào ngôn ngữ của câu chuyện

Với lời kể chuyện diễn cảm và sinh động cô đã làm cho câu chuyện như có

hồn, cô làm sống động trước mắt trẻ những hình ảnh, những quang cảnh của

câu chuyện như diễn ra trước mắt trẻ Ví dụ khi kể chuyện “Sơn Tinh Thủy

Tinh” với giọng kể diễn cảm lúc dí dỏm, lúc hùng hồn… trẻ như thấy được

một chàng Sơn Tinh cao to lực lưỡng đầy nghị lực đang gọi gió gọi mây để

nâng núi lên cao tránh được sự trả thù của chàng Thủy Tinh trẻ thấy được

cảnh nước dâng lên, những con baba, thuồng luồng chết nổi trên mặt nước…

Hình ảnh cô công chúa con Vua Hùng đẹp kiều diễm

Trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi không chỉ lĩnh hội được hai hình thức cơ bản của ngôn ngữ mà trẻ còn nắm được ngữ âm, ngữ điệu trẻ biết sử dụng ngữ

điệu phù hợp với nội dung giao tiếp hay nội dung câu chuyện mà trẻ kể Do

đó khi cô kể chuyện cho trẻ nghe thì việc kể đúng giọng điệu, ngữ điệu của

tác phẩm là rất quan trọng Từ việc cô kể đúng sẽ giúp trẻ khi kể lại đúng

giọng điệu tác phẩm và sẽ giúp khả năng tưởng tượng của trẻ thêm phong

phú, góp phần hình thành nên những phẩm chất đạo đức tốt đẹp của trẻ, lòng

yêu thương con người, tính dũng cảm, lòng hiếu thảo…

Cô sáng tạo trong ngôn ngữ giúp trẻ phát triển óc tưởng tượng Một yếu

tố quan trọng đóng vai trò không nhỏ trong quá trình tư duy sáng tạo ở nhiều

lĩnh vực như âm nhạc, hội họa, văn, toán… Ngữ âm, ngữ điệu trong các câu

chuyện cũng dễ hiểu, các sự việc, các nhân vật cũng gần gũi với trẻ và cũng

dễ bắt chước do đó rất phù hợp với đặc điểm ngôn ngữ của trẻ Cùng với việc

nắm ngôn ngữ trong thực hành và khả năng hiểu ngôn ngữ từ vốn từ của trẻ

tăng lên một cách đáng kể (khoảng 2000 - 3000 từ) Trẻ biết sắp xếp các từ

thành một câu, biết dùng các câu nói để diễn đạt nguyện vọng, bày tỏ mong

muốn của mình Hơn nữa trẻ không chỉ có khả năng nói được các câu, đủ

thành phần, đúng ngữ pháp mà còn có khả năng nói đươc những câu nói giàu

sắc thái biểu cảm

Tất cả những đặc điểm đó gợi cho ta những liên tưởng tới khả năng kể lại chuyện của trẻ, đặc biệt là kể lại chuyện diễn cảm

* Chú ý - trí nhớ Chú ý của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi chủ yếu là chú ý không chủ định Trẻ thường chú ý đến một đối tượng khi đối tượng gây kích thích mạnh hoặc gây

những ấn tượng, xúc cảm mới lạ nhất là tạo cho trẻ một sự hứng thú Vì vậy

tổ chức dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm phải căn cứ vào đặc điểm này

Một trong những đặc điểm của truyện viết cho thiếu nhi là các câu chuyện có nội dung đơn giản, dễ hiểu, những chi tiết, sự kiện gần gũi với đời

sống của trẻ chú ý giáo dục những hành vi văn hóa đơn giản Đôi khi những

câu chuyện chỉ là những lời giải thích đơn giản, dễ hiểu nhưng hết sức chính xác

Việc kể cho trẻ nghe những câu chuyện một cách diễn cảm cho việc phân tích và cảm nhận tác phẩm văn học một cách sinh động hơn, rõ nét và

truyền cảm hơn Khi cho trẻ kể lại chuyện diễn cảm là để trẻ tự thể hiện mình

trước tác phẩm điều đó lôi cuốn sự chú ý - ghi nhớ của trẻ Trẻ phải nhớ tên

các nhân vật trong truyện, nhớ tính cách của các nhân vật Trong thực tế

chúng ta thấy rằng trẻ ghi nhớ một câu chuyện một bài thơ nào đó mà ghi nhớ

đó đi sâu vào hứng thú của trẻ thì trẻ nhớ rất lâu, ngược lại những điều mô tả

khô khan về các sự vật, hiện tượng trẻ sẽ quên ngay

Do vậy căn cứ vào đặc điểm ghi nhớ, chú ý của trẻ thì cô giáo phải là người tạo ra cho trẻ những hứng thú nhất là trong quá trình dạy trẻ kể lại

chuyện Bằng sắc thái biểu cảm, bằng ngôn ngữ biểu cảm, cảm xúc của nhân

vật trong tác phẩm cô giáo sẽ tác động đến nhu cầu tình cảm của trẻ để kích

thích khả năng chú ý - ghi nhớ của trẻ

Muốn thu hút được sự chú ý - ghi nhớ của trẻ thì trong quá trình tổ chức cho trẻ tự hoạt động nghệ thuật cô phải có những biện pháp, phương

pháp thủ thuật để lôi cuốn sự chú ý của trẻ Từ chú ý thì trẻ mới ghi nhớ được

nội dung và các câu chuyện mà trẻ kể mới có “hồn”

Ngoài ra ở trẻ mẫu giáo lớn đã xuất hiện ghi nhớ có chủ định Nhưng những gì ấn tượng thì trẻ ghi nhớ rất lâu Những câu chuyện nội dung gần gũi

trẻ, những tấm gương trong sáng, những tính dũng cảm, tinh thần đoàn kết…

dễ lôi cuốn trẻ và trẻ yêu thích, ghi nhớ và thể hiện được những câu chuyện,

bài thơ một cách sáng tạo

* Xúc cảm - tình cảm Trẻ mẫu giáo rất giàu xúc cảm - tình cảm, mọi họat động và tư duy của trẻ đều chi phối bởi tình cảm Trẻ mẫu giáo luôn có nhu cầu đòi hỏi mọi

người xung quanh thể hiện tình cảm tốt đẹp đối với trẻ Ngược lại trẻ cũng

muôn thể hiện tình cảm tốt đẹp của mình với mọi người xung quanh.Trẻ rất

xúc cảm với những cái mới của những sự vật hiện tượng xung quanh trẻ, nhất

là đối với những nhân vật trong truyện Trẻ rất yêu thương anh nông dân hiền

lành thật thà trong câu chuyện “ Cây tre trăm đốt”… Trẻ còn có tình cảm tốt

đẹp và chân thành đối với các sự vật hiện tượng mà trẻ tiếp xúc hàng ngày

Sự phát triển tình cảm của trẻ mẫu giáo còn được biểu hiện ra ở nhiều mặt trong đời sống tinh thần của trẻ (thẩm mỹ, đạo đức, trí tuệ) trẻ biết rung

động trước cái đẹp trong cuộc sống xung quanh Khi trẻ trực tiếp tiếp xúc với

cái đẹp khiến trẻ thấy gắn bó, thiết tha với con người và cảnh vật xung quanh,

kích thích trẻ làm những điều tốt lành để đem lại niềm vui hạnh phúc cho mọi

người Ngôn ngữ văn học nhất là những câu chuyện gần gũi trẻ, nó có một

sức mạnh lôi cuốn trẻ ghê gớm tạo cho trẻ những cảm xúc mãnh liệt trước

những nhân vật trong truyện Đây là thời điểm thuận lợi để giáo dục thẩm mỹ

và tình cảm đạo đức cho trẻ Sự phát triển mạnh những xúc cảm thẩm mỹ kết

hợp vơi sự ghi nhớ máy móc vốn có khiến cho đứa trẻ ở lứa tuổi này rất dễ

nhạy cảm trước những tác phẩm văn học nghệ thuật Trẻ mẫu giáo tiếp nhận

và học thuộc rất nhanh những lời của các nhân vật trong truyện Trẻ hòa nhập

nhanh chóng với tình cảm của nhân vật trong truyện đó là sự hòa đồng giữa

trẻ với thế giới nghệ thuật và hiện thực cuộc sống Cho trẻ kể lại chuyện cũng

là làm giàu nhân cách của trẻ

1.2 Cơ sở giáo dục học

1.2.1 Giáo dục thẩm mỹ cho trẻ mẫu giáo

Đối với trẻ mẫu giáo tuổi của sự hồn nhiên mơ ước và bắt đầu của mọi cái đẹp Việc giáo dục thẩm mỹ là một trong những nhiệm vụ của giáo dục

mẫu giáo nhằm góp phần phát triển toàn diện nhân cách cho trẻ

Giáo dục thẩm mỹ là quá trình tác động có hệ thống vào nhân cách của trẻ, nhằm phát triển ở trẻ năng lực cảm thụ và hiểu đúng đắn cái đẹp trong đời

sống xã hội, trong thiên nhiên, trong nghệ thuật giáo dục lòng yêu cái đẹp và

đưa cái đẹp vào đời sống một cách sáng tạo Cái đẹp làm phong phú thêm

cuộc sống của trẻ góp phần giáo dục tính lạc quan yêu đời, có ảnh hưởng

đến việc hình thành mối quan hệ của các em với cuộc sống và những người

xung quanh

Giáo dục thẩm mỹ giúp trẻ cảm thụ và nhận thức sâu sắc hơn những hiện tượng của cuộc sống, giúp mở rộng thêm tầm mắt của trẻ, trau dồi cho

trẻ lòng ham hiểu biết Ngược lại những biểu tượng của trẻ về thế giới năng

lực quan sát và xác định mối tương hỗ giữa các hiện tượng của cuộc sống,

việc ghi nhớ và tái hiện chúng sẽ làm sâu sắc hơn việc cảm thụ và xúc cảm

thẩm mỹ Cảm xúc thẩm mỹ không những được xây dựng trên cơ sở cảm thụ

cái đẹp mà còn trên cơ sở hiểu biết sâu sắc nội dung tưởng tượng nghệ thuật

của tác phẩm

Giáo dục nghệ thuật là một bộ phận quan trọng của giáo dục thẩm mỹ

Giáo dục trẻ bằng các phương tiện nghệ thuật là đối tượng của giáo dục nghệ

thuật, một bộ phận quan trọng của giáo dục thẩm mỹ

Văn học nghệ thuật mang đến cho trẻ sự hiểu biết sâu sắc về cuộc sống, làm cho trẻ rung động trước cái hay, cái đẹp với tình cảm trong sáng của con

người và biết lên án, tỏ thái độ với những cái xấu Qua tác phẩm văn học trẻ

tiếp xúc với ngôn ngữ nghệ thuật đặc biệt là ngôn ngữ văn xuôi giàu cảm xúc

từ đó sẽ kích thích năng lực tự hoạt động nghệ thuật của trẻ

Như vậy giáo dục thẩm mỹ và nghệ thuật cần tiến hành ngay ở lứa tuổi mẫu giáo để ươm trồng những tài năng cho tương lai

1.2.2 Tiết học ở trường mẫu giáo

Hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo là hoạt động vui chơi do đó cũng như mọi tiết học khác dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm cũng phải tiến hành theo

phương châm “Học mà chơi, chơi mà học”

Năng lực tự hoạt động nghệ thuật của trẻ chịu ảnh hưởng của những tác động sư phạm Do vậy để thực hiện dạng thức tiết học cô giáo phải nắm vững

được cơ sở khoa học của môn học, phải biết khêu gợi những thú kích thích,

thu hút trẻ tới tự lực tìm tòi, phát hiện sáng tạo nghệ thuật

Thông qua tiết dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm qua cách thể hiện của cô giáo giúp trẻ có những kỹ năng tự thể hiện nghệ thuật độc lập, sáng tạo chỉ

thông qua hoạt động các phẩm chất tâm lý của trẻ mới được hình thành và

phát triển

1.2.3 Các nguyên tắc cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học

Ngoài những nguyên tắc chung cơ bản, cũng như các tiết học khác dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm cần lưu ý đến các nguyên tắc sau

* Cho trẻ tham gia vào quá trình kể lại chuyện diễn cảm là đưa trẻ vào hoạt động nghệ thuật

Qua quá trình kể chuyện bản thân trẻ sẽ nảy sinh mối giao cảm với các nhân vật trong truyện Từ nhu cầu thích thể hiện mình trẻ hòa mình vào tác

phẩm hóa thân vào các nhân vật Để phát huy tính tích cực của trẻ cô giáo cần

chọn hình thức tiết học và ngoài tiết học, vận dụng phương pháp, biện pháp

sao cho phù hợp với đặc điểm tâm lý của trẻ để trẻ không chỉ tham gia tiếp

nhận mà còn hòa mình vào tác phẩm Biết đánh giá các nhân vật trong truyện

mà cao hơn trẻ còn biết rung động trước những tấm gương, những hoạt động

tốt của các nhân vật trong tác phẩm Muốn vậy phải tổ chức cho trẻ hoạt động

chuyển vào trong để tác phẩm tác động trực tiếp lên nhân cách của trẻ, biến

thành nội dung nhân cách bền vững

* Nguyên tắc gợi cảm thẩm mỹ Với tiết học dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm cần lựa chọn cách tiến hành tạo nên không khí của hoạt động văn chương để kích thích hứng thú, thu hút

của trẻ nhờ các phương pháp, biện pháp tác động tích cực trong dạy văn học

Thực hiện nguyên tắc vừa sức đối với tiết dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm cần chú ý, cô phải sử dụng biện pháp phù hợp với từng tiết học cụ thể để

gây hứng thú cho trẻ Chú ý sử dụng các tác phẩm không quá dài, các nhân

vật gần gũi với trẻ, đó là những việc làm tốt, những tấm gương sáng để cho

trẻ noi theo Và như vậy khi lựa chọn tác phẩm văn học cần dựa trên hứng thú

và nhận thức của trẻ đưa đến cho trẻ những hiểu biết mới

* Vấn đề tự hoạt động nghệ thuật của trẻ Trong khi tiếp xúc với nghệ thuật làm theo ý kiến chủ động, chủ quan của mình tức là trẻ đã tự tìm ra phương thức tự thể hiện mình trước 1 tác

phẩm và trẻ có thể tự kể một câu chuyện hay đọc một bài thơ… như vậy trẻ

phải trải qua quá trình tích lũy vốn văn học nghệ thuật nhất định, tức là trẻ

phải nghe kể câu chuyện đó nhiều lần Có thể nói trẻ rất có khả năng trong

lĩnh vực này

Từ việc tiếp xúc với những câu chuyện nhiều lần thì chính bản thân trẻ

sẽ nảy sinh mong muốn thể hiện lại câu chuyện đó hay là thích đóng vai một

nhân vật nào đó trong câu chuyện mà trẻ thích Muốn thể hiện được trẻ phải

huy động tất cả trí tưởng tượng và ngôn ngữ của mình

1.3 Phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo lớn thông qua hoạt động dạy

trẻ kể lại chuyện

1.3.1 Khái niệm kể chuyện

Kể là một động từ biểu thị hành động nói Văn kể chuyện là văn trong truyện hoặc trong tiểu thuyết Do đó, đặc điểm của văn kể chuyện cũng là đặc

điểm của truyện Đặc trưng cơ bản của truyện là tình tiết, tức là có sự việc

đang xảy ra, đang diễn biến, có nhân vật với ngôn ngữ, tâm trạng, tính cách riêng

Kể chuyện là một phương pháp trực quan sinh động bằng lời nói Khi cần thay đổi hình thức diễn giảng nhằm thu hút sự chú ý của người nghe,

người ta cũng xen kẽ phương pháp kể chuyện Với các môn khoa học tự

nhiên, kể chuyện chuyện thường được dùng trong phần kể về tiểu sử tác giả,

miêu tả quá trình phát minh, sáng chế, quá trình phản ứng hóa học…

Văn kể là một loại văn mà học sinh phải được luyện tập diễn đạt bằng miệng hoặc bằng viết thành bài theo những quy tắc nhất định Vì tính chất

phổ biến và ứng dụng rộng rãi của loại văn này nên nó trở thành loại hình cần

được rèn kĩ năng, kĩ xảo bên cạnh các loại hình văn miêu tả, văn nghị luận

Có người hiểu đơn giản kể chuyện chỉ là kể chuyện dân gian, kể chuyện

cổ tích Thực ra không hẳn như vậy, kể chuyện ở đây bao gồm việc kể nhiều

loại truyện khác nhau, kể cả truyện cổ và truyện hiện đại, nhằm mục đích giáo

dục, giáo dưỡng, rèn kĩ năng nhiều mặt của một con người Sở dĩ có thể xác

định “kể chuyện” là một thuật ngữ vì nó có một kết cấu âm tiết ổn định, một

phạm trù ngữ nghĩa (còn gọi là khái niệm) nhất định Lâu nay, thuật ngữ “kể

chuyện” vẫn được dùng với ý nghĩa kể một câu chuyện bằng lời, kể cả câu

chuyện có hình thức hoàn chỉnh, được in trên sách báo

Kể là một hình thức hoạt động ngôn ngữ Kể chuyện là hình thức thông tin nhanh gọn, truyền cảm bằng ngôn ngữ Kể chuyện là hình thức khởi đầu

của sự tích lũy tri thức khoa học, kinh nghiệm sống, nó có chức năng thông

tin Ngôn ngữ này càng phát triển, số từ cơ bản tăng thêm, đời sống vật chất

và tinh thần trở nên phong phú thì kể chuyện không chỉ dừng ở mức độ thông

tin mà còn mang trong mình chức năng giải trí, hay cao hơn là chức năng

nghệ thuật

Kể chuyện là một hình thức ngôn ngữ độc thoại, thuật bằng lời có logic,

có tình cảm về một sự kiện theo trình tự phát triển của nó Khi kể chuyện, trẻ

phải tự lựa chọn ý tưởng, nội dung chuyện và hình thức ngôn ngữ, nhớ lại sự

kiện, sự vật hiện tượng từ những quan sát thế giới xung quanh theo trình tự

diễn biến sự việc trong một khoảng thời gian nhất định và diễn tả lại sự việc

đó bằng ngôn ngữ của mình Trong khi kể chuyện trẻ lồng vào đó những suy

nghĩ, tình cảm, cảm xúc của mình - nghĩa là trẻ sử dụng ngôn ngữ bản thân để

bộc lộ những điều mà chính bản thân mình thấy, nhận biết và cảm xúc được

Kể chuyện được xem như là một hoạt động phát triển trẻ một cách tích hợp và

toàn diện các mặt nhận thức, ngôn ngữ, tình cảm và tâm lí Vì vậy người ta sử

dụng các hình thức kể chuyện khác nhau vào mục đích giáo dục, tùy thuộc

vào tâm lí lứa tuổi, vốn kinh nghiệm và mức độ phát triển ngôn ngữ ở trẻ

Truyện kể là sản phẩm hoạt động tâm lí, bởi nó được trình bày theo một cấu trúc nhất định, thống nhất với một ý tưởng nào đó sao cho người nghe có

thể hiểu được Cấu trúc truyện kể được thực hiện nhờ những quá trình tâm

lí bên trong, phân tích, khái quát hóa, hệ thống hóa, nhớ lại các biểu tượng

và từ ngữ phù hợp, các cấu trúc câu…Rõ ràng truyện kể là sản phẩm hoạt

động tâm lí và hoạt động ngôn ngữ của cá nhân, nên nó phản án những đặc

điểm tâm lí thông qua ngữ điệu giọng nói, cách sử dụng từ, cấu trúc câu,

cấu trúc truyện kể…

Kể chuyện là một hình thức hoạt động ngôn ngữ của con người nhằm mục đích giao lưu, trao đổi thông tin giữa con người với nhau Trong hoạt

động này con người sử dụng phương tiện ngôn ngữ, thực hiện các thao tác

ngôn ngữ để bộc lộ nội tâm bên trong Người kể chuyện sử dụng những hiểu

biết về ngôn ngữ của mình (vốn từ ngữ, cách thức phát âm, nguyên tắc xây

dựng câu, phong cách trình bày…) để diễn đạt, bày tỏ và chia sẻ những suy

nghĩ, ý tưởng, tâm tư tình cảm, cảm xúc, nhu cầu, mong muốn, tâm

trạng…của mình về đối tượng nào đó Cùng một nội dung như nhau, mỗi

người có cách thức trình bày riêng bởi sự khác biệt về ngữ điệu giọng nói,

cách chọn lựa từ ngữ, cách sử dụng các loại câu

Kể chuyện còn là một hình thức hoạt động tâm lí Trước hết là nhu cầu muốn được kể, được chia sẻ những suy nghĩ, cảm xúc của bản thân với người

khác, làm động lực thúc đẩy trẻ hoạt động Để kể được chuyện phải có ý

tưởng, ý tưởng xuất phát từ nội dung bức tranh, từ một vật trẻ đang quan sát,

từ một chủ đề cô giáo đặt ra… Việc hình thành ý tưởng và xây dựng nội dung

chuyện là một quá trình suy nghĩ, quá trình tư duy Từ ý tưởng của truyện, trẻ

tự xây dựng nội dung truyện sao cho người nghe có thể hiểu được Trẻ gợi

nhớ lại những biểu tượng quen thuộc có liên quan đến câu chuyện định kể,

chọn lọc những từ ngữ phù hợp và sắp xếp chúng vào thành những cấu trúc

câu liên kết, liền mạch phù hợp với ý tưởng Nội dung chuyện được diễn giải

theo một cấu trúc logic hợp lí Từ những hoạch định ý tưởng đến trình bày, từ

những thao tác phân tích tổng hợp của tư duy đến việc hồi tưởng, nhớ lại

những từ ngữ của trí nhớ xảy ra ở trong óc con người, chúng được chuyển

thành những thao tác ngôn ngữ bên ngoài tạo nên lời nói Tất cả các quá trình

tư duy, trí nhớ đó diễn ra trong mối quan hệ tương tác và liên quan chặt chẽ

với ngôn ngữ trong quá trình kể chuyện Yếu tố cảm xúc đóng vai trò như nhu

cầu thúc đẩy và duy trì cảm hứng hoạt động, mặt khác nó phản ánh thái độ,

tâm trạng, tình cảm của cá nhân trước một sự vật, hiện tượng nào đó Nhu cầu

này bày tỏ suy nghĩ đã kích thích các quá trình tâm lí: trí nhớ, tư duy, tưởng

tượng…hoạt động và biểu hiện dưới hình thức ngôn ngữ kể chuyện - ngôn

ngữ độc thoại Vậy kể chuyện vừa là hình thức hoạt động ngôn ngữ vừa là

hình thức hoạt động tâm lí cá nhân

1.3.2 Thuận lợi và khó khăn của việc phát triển ngôn ngữ thông qua hoạt

động kể lại chuyện

Việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ là một quá trình, quá trình này diễn ra nhanh hay chậm, tốt hay xấu phụ thuộc phần nhiều vào nhà giáo dục Việc

giáo dục phát triển lời nói trong cuộc sống hàng ngày cho trẻ có thể thực hiện

ngay tại gia đình và nhà giáo dục lúc này có thể là bố mẹ, ông bà những người

lớn tuổi nhưng để trẻ giao tiếp với xã hội và có thể phát triển toàn diện nhất

thì cần thiết phải cho trẻ làm quen với văn học Hướng tới việc đào tạo ra

những con người mới tự tin, sáng tạo thì việc dạy trẻ kể lại chuyện giữ một vị

trí quan trọng Việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ trông qua hoạt động dạy trẻ

kể lại chuyện có những thuận lợi và khó khăn sau

1.3.2.1.Thuận lợi

Phần lớn trẻ tuổi mẫu giáo lớn đã nắm bắt được và phát âm đúng tất cả các âm vị của tiếng mẹ đẻ, phát âm đúng hầu hết các thanh điệu; biết phát âm

đúng và rõ các từ, câu; biến đổi cường độ, ngữ điệu phù hợp, sử dụng các

phương tiện biểu cảm phát âm phù hợp… Trẻ đã có thể sử dụng những câu

phức tạp hơn như những câu tường thuật để miêu tả sự vật hiện tượng, con

người, câu nghi vấn, câu cảm thán, câu hô ứng Có thể nói câu gồm 4 - 5 chữ;

biết dung chữ “đã” hay “rồi” để diễn tả quá khứ; vốn từ khoảng 1500 chữ,

biết phân biệt màu sắc, hình thể… Trẻ cũng đã có thể có những lời nói bày tỏ

được cảm xúc hay nhu cầu, ý nghĩa và kinh nghiệm của bản thân như “Con

nhớ bà nhiều lắm, mẹ con cũng nhớ bà” Trẻ cũng biết sử dụng lời nói để thỏa

thuận, trao đổi, hợp tác, chỉ dẫn bạn bè trong các hoạt động vui chơi hay kể về

một sự việc, hiện tượng nào đó để người nghe hiểu được, kể được nội dung

câu chuyện đã nghe theo đúng trình tự

Ở trẻ, sự phát triển lời nói mạch lạc đã đạt tới mức độ tương đối cao

Sự phát triển các biểu tượng và sự hình thành các khái niệm là cơ sở để thực

hiện hoạt động tư duy: khái quát, kết luận, phán đoán, suy lý Vì thế việc tiếp

nhận của trẻ đối với các tác phẩm văn học đặc biệt là thơ, chuyện khá thuận

lợi Trẻ cũng đã có khả năng sáng tạo ra những câu chuyện mới dựa trên cơ sở

những câu chuyện đã có thông qua việc trẻ thêm, bớt, bắt chước người lớn kể

ra những câu chuyện cũ với lời văn mới Thông qua việc trẻ làm quen, tập kể

những câu chuyện mà ngôn ngữ của trẻ dần phát triển, vốn từ được mở rộng

ra, khả năng ngôn ngữ của trẻ cũng được mở rộng Đặc biệt, khi trẻ tham gia

sáng tạo câu chuyện các quá trình tâm lí sẽ phát triển và hoàn thiện rõ nét hơn

1.3.2.2.Khó khăn

Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo lớn vẫn tuân theo những quy luật chung, mặc dù so với trẻ mẫu giáo bé và mẫu giáo nhỡ thì ngôn ngữ của

trẻ mẫu giáo lớn có nội dung phong phú hơn, có cấu tạo phức tạp hơn, và

mang những nét riêng gắn với đặc điểm phát triển tâm lí của trẻ ở lứa tuổi này

Có một số trường hợp trẻ yếu không phát âm được hoàn toàn các âm vị, thanh

điệu và phát âm sai một số từ khó, bỏ sót một số nguyên âm Một số không

phân biệt được các âm gần giống nhau: s - x, r - d, tr - ch, chưa làm chủ được

cường độ, ngữ điệu

Việc tổ chức tiết học dạy trẻ kể chuyện ở trường mầm non vẫn chưa thường xuyên Khi dạy trẻ kể lại chuyện giáo viên chưa biết vận dụng tích

hợp các môn học khác và chưa đầu tư sưu tầm các câu chuyện ngoài chương trình

1.3.3 Vai trò của hoạt động dạy trẻ kể lại chuyện đối với việc phát triển

ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi

Kể chuyện sẽ giúp trẻ phát trển khả năng tư duy, trí nhớ, tưởng tượng, phân tích, tổng hợp… Kể chuyện giúp trẻ phát triển khả năng ngôn ngữ vì trẻ

cần phải chọn lọc từ, vận dụng các mô hình câu để có thể diễn đạt rõ ràng nội

dung câu chuyện của mình để người nghe có thể hiểu được Nhờ vậy câu

chuyện còn giúp trẻ đáp ứng được nhu cầu văn hóa và hòa mình vào cuộc

sống văn hóa của xã hội

Khả năng ngôn ngữ của trẻ được xem xét thông qua quá trình giao tiếp (đối thoại và độc thoại) là một trong những hình thức rèn luyện khả năng diễn

đạt ngôn ngữ cho trẻ trong lời nói độc thoại Để có thể kể được một câu

chuyện trẻ phải có khả năng phân tích, tổng hợp, khái quát, có trí tưởng tượng

phong phú, có tư duy ngôn ngữ mạch lạc logic Câu chuyện mà trẻ kể không

những phải có nội dung hợp lí, có ý nghĩa mà còn phải biết bố cục chặt chẽ

trong mối quan hệ mật thiết với sự phát triển kĩ năng ngôn ngữ về nhận thức,

tư duy của trẻ

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VỀ VIỆC DẠY TRẺ KỂ LẠI CHUYỆN

2.1 Thực trạng chung

Trong quá trình tìm hiểu, một thực tế rất đáng quan tâm của vấn đề này là: nội dung phát triển ngôn ngữ chưa được đề cập đến một cách độc lập,

phương pháp phát triển tiếng chưa được đề ra rõ ràng, việc dạy và phát triển

tiếng cho trẻ được lồng ghép trong các tiết học, môn học như: cho trẻ làm

quen với môi trường xung quanh, cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học…và

trong các tiết học này, nhiệm vụ và mục tiêu phát triển ngôn ngữ vẫn chưa

được thực hiện một cách đầy đủ và trọn vẹn Chẳng hạn, các tiết học cho trẻ

làm quen với môi trường xung quanh chủ yếu phát triển vốn từ cho trẻ, còn

các tiết học cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học thì chỉ có một thể loại

chính là: kể chuyện, đọc thơ cho trẻ nghe, cho trẻ kể lại chuyện, dạy trẻ đọc

thơ… Trong các tiết học này, một số nhiệm vụ phát triển ngôn ngữ cho trẻ

không được thực hiện đầy đủ và rõ ràng Đối với nhiệm vụ phát triển ngôn

ngữ mạch lạc của trẻ, chỉ những tiết học và những biện pháp như vậy là chưa đủ

Chúng tôi tiến hành điều tra thực trạng về việc sử dụng các biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ ở trường mầm non Hoa Sen - thành phố Bắc

Giang tỉnh Bắc Giang

2.2 Thực trạng về khả năng kể lại chuyện của trẻ mẫu giáo lớn ở trường

mầm non Hoa Sen

2.2.1 Khái quát về quá trình điều tra thực trạng dạy trẻ kể chuyện diễn cảm

ở lớp mẫu giáo lớn

a) Mục đích điều tra chúng tôi tiến hành điều tra thực trạng nhằm đánh giá tình hình chung của việc dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm ở lớp mẫu giáo 5 -

6 tuổi đề làm cơ sở nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp tổ chức dạy trẻ kể

lại chuyện diễn cảm

b) Điạ bàn điều tra

* Tại thành phố Bắc Giang - tỉnh Bắc Giang

- Trường mầm non Hoa sen + Lớp mẫu giáo 5-6 tuổi A + Lớp mẫu giáo 5-6 tuổi B + Lớp mẫu giáo 5-6 tuổi C Thời gian điều tra từ 17/02/2014 đến28/03/2014

c) Nội dung và phương pháp điều tra

* Chúng tôi điều tra các nội dung sau Chúng tôi sử dụng phiếu điều tra Ankét (29 phiếu)

PHIẾU ĐIỀU TRA

(Dành cho giáo viên)

Xin chị vui lòng trả lời những câu hỏi sau:

Câu hỏi 1: Chị gặp thuận lợi (hoặc khó khăn gì) khi tổ chức tiết dạy trẻ kể lại

chuyện?

Câu hỏi 2: Chị gặp khó khăn gì trong việc soạn giáo án?

Câu hỏi 3: Trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi có hứng thú với loại tiết học này không?

Câu hỏi 4: Chị đã sử dụng phương pháp, biện pháp gì khi tổ chức cho trẻ kể

tên các biện pháp?

Câu hỏi 5: Cơ sở lý luận về dạng thức tiết học dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm

đã được cung cấp đầy đủ hay chưa?

Câu hỏi 6: Khi dạy tiết học này chị sẽ vận dụng những cơ sở lý luận nào?

Việc soạn giáo án của giáo viên: 6 giáo án

Tiết dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm: 6 tiết

Chúng tôi điều tra bằng phương pháp sau:

* Điều tra bằng phiếu Ankét trên các cô giáo mẫu giáo ở ba lớp mẫu giáo lớn tại trường mầm non Hoa Sen - tỉnh Bắc Giang

* Sử dụng biện pháp quan sát để điều tra Chúng tôi đến từng lớp quan sát, dự giờ tiết dạy trẻ kể lại chuyện để xem xét cách thức, biện pháp tổ chức của giáo viên ra sao

Phân tích kết quả điều tra

* Trả lời phiếu Ankét của giáo viên Qua điều tra một số câu hỏi liên quan đến vấn đề dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm chúng tôi thấy như sau:

Nói chung về nhận thức và đánh giá của giáo viên mầm non về vấn đề này tương đối đồng nhất - tuy nhiên cũng dừng lại ở mức độ nhất định

+ Đối với câu hỏi 1:

- Thuận lợi:

23/29 Đa số các cháu được học từ mẫu giáo bé

29/29 Trẻ rất thích kể lại câu chuyện

+ Đối với câu hỏi 3:

29/29 Giáo viên đều trả lời là trẻ rất hứng thú với loại tiết học này

+ Đối với câu hỏi 4:

7/29 Phương pháp truyền khẩu đàm thoại

27/29 Phương pháp trực quan

Như vậy hầu hết các giáo viên được thăm dò đều lúng túng khi nêu lên những phương pháp và biện pháp tổ chức cho trẻ dạy trẻ kể lại chuyện Chỉ có

7/29 giáo viên nêu được cần phải sử dụng phương pháp đàm thoại Phần lớn

giáo viên được điều tra đều đã có từ 6 - 20 năm công tác do vậy các cô giáo

trong tiết dạy vẫn sử dụng các phương pháp như: dùng lời gợi mở, tranh ảnh,

mô hình, rối… nhưng không nhớ đó là phương pháp gì

Qua đó, chúng tôi thấy rằng đa phần giáo viên điều tra chưa nắm được tên các phương pháp và biện pháp khi tổ chức dạy trẻ kể lại chuyện

+ Đối với câu hỏi 5:

23/29 Đầy đủ

9/29 Ít

9/29 Quá nghèo nàn Như vậy 18/29 giáo viên cho rằng cơ sở lý luận về dạng thức tiết học dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm còn ít, quá nghèo nàn, vì giáo viên không có

điểu kiện để trang bị thêm

+ Đối với câu hỏi 6:

7/29 Vận dụng cơ sở ngữ văn

23/ 29 Giáo viên không nắm rõ đã vận dụng cơ sở lý luận vào tiết dạy trẻ kể lại chuyện diễn cảm

Về việc soạn giáo án của giáo viên

Qua điều tra chúng tôi thấy: mục đích yêu cầu đặt ra trong giáo án còn rất chung chung, hầu hết các giáo viên đặt ra mục đích yêu cầu còn dập khuôn

theo mẫu như trong cuốn chương trình chăm sóc giáo dục

- Chủ yếu các giáo viên xác định được mục đích yêu cầu sau:

+ Trẻ kể lại chuyện còn đều chưa thể hiện rõ nét tính cách các nhân vật

+ Thông qua nội dung trẻ biết yêu quý các nhân vật có tính cách tốt, phản đối những nhân vật xấu

- Trong 6 giáo án thì chỉ có hai giáo án đã cố gắng xác định mục đích yêu cầu một cách cụ thể hơn và tỏ ra có hiểu được vấn đề

Giáo án: dạy trẻ kể lại chuyện

Câu chuyện: “Chú Dê Đen”

- Giúp trẻ hiểu nội dung truyện

- Biết đánh giá các nhân vật trong truyện (Dê Đen dũng cảm, Dê Trắng nhút nhát, chó sói độc ác, nhát gan)

- Thuộc các lời thoại trong câu chuyện

cho trẻ khả năng ghi nhớ có chủ định, tính tích cực sáng tạo và chưa có giáo

án nào nói đến việc đưa trẻ vào hoạt động nghệ thuật, trẻ cảm thụ được ngôn

ngữ văn xuôi giàu chất nhạc và từ đó phát triển ngôn ngữ nghệ thuật cho trẻ

Điều tra một số tiết dạy trẻ kể lại chuyện (chúng tôi đã dự giờ và ghi chép lại)

Ở trường mầm non Hoa Sen chúng tôi dự được sáu tiết

+ Tiết 1: dạy trẻ kể lại chuyện “Chú Dê Đen” lớp mẫu giáo

5 tuổi A