Văn học thiếu nhi với giáo dục đạo đức cho trẻ lứa tuổi mầm non (2014)

Và cũng với mục đích giáo dục đạo đức cho các em, văn học thiếu nhi đã, đang phát triển và hoàn thiện mình trên sự chuyển mình của nền văn học nói chung.Vấn đề giáo dục đạo đức cho trẻ m

Trang 1

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học trẻ em

Người hướng dẫn khoa học:

ThS TRẦN THỊ MINH

HÀ NỘI - 2014

Trang 2

Khóa luận tốt nghiệp Đại học Khoa Giáo dục Tiểu học

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới Th.S Trần Thị

Minh - người đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiêm cứu và hoàn

thành khóa luận tốt nghiệp

Tôi cũng xim chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục

Tiểu học - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã quan tâm, tạo điều kiện

thuận lợi cho tôi hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Những số

liệu và kết quả nghiên cứu trong khoá luận này là hoàn toàn trung thực Đề tài

chưa được công bố trong bất kỳ một công trình khoa học nào khác

Hà Nội, tháng 5 năm 2014

Sinh viên

Trần Ngọc Ánh

Trang 4

MỤC LỤC [ MỞ ĐẦU 1

1 Lý do lựa chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Bố cục của khoá luận 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 7

1.1 Những yếu tố tâm lý của trẻ mầm non có liên quan đến việc tiếp nhận tác phẩm văn học 7

1.1.1 Đặc điểm xúc cảm, tình cảm của trẻ mầm non 7

1.1.2 Đặc điểm tư duy và nhận thức của trẻ mầm non 9

1.2 Cơ sở giáo dục học 10

1.2.1 Mục tiêu và nhiệm vụ giáo dục trẻ ở trường mầm non 10

1.2.2 Vấn đề giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non 12

1.2.3 Ý nghĩa của giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non 13

1.2.4 Nội dung giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non 13

1.2.4.1.Giáo dục lòng nhân ái (tình thương) với những nhân tố sơ đẳng của lòng yêu nước 14

1.2.4.2 Giáo dục quan hệ bạn bè, xây dựng lớp học đoàn kết thân ái 14 1.2.4.3.Giáo dục những quy tắc lễ phép và văn hoá, những đức tính tốt 15

1.2.5 Nhiệm vụ giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non 16

1.2.6 Các phương pháp giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non thông qua tác phẩm văn học 17

Trang 5

1.2.6.1 Phương pháp sử dụng tác phẩm văn học thiếu nhi để tác động vào mặt tình cảm của trẻ 18

1.2.6.2 Phương pháp sử dụng các tấm gương đạo đức trong các tác phẩm văn học để trẻ noi theo 18

1.2.6.3 Phương pháp khen chê đúng mực gắn với tác phẩm văn học 19 1.3 Cơ sở ngữ văn 20

1.3.1 Vai trò của tác phẩm văn học đối với giáo dục trẻ lứa tuổi mầm non 20

1.3.2 Một số đặc trưng cơ bản của văn học phù hợp với việc giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non 23

1.3.2.1 Ngắn gọn và rõ ràng 23

1.3.2.2 Nghệ thuật của văn học dành cho trẻ mầm non thường không quá cầu kỳ, phức tạp 25

1.3.2.3 Mỗi tác phẩm văn họcthiếu nhi đều là một bài học đạo đức sâu sắc nhưng lại rất gần gũi, giúp trẻ hiểu rõ ràng 26

1.3.3 Đặc điểm tiếp nhận văn học của trẻ mẫu giáo 27

1.3.3.1 Trẻ em lứa tuổi mầm non giàu cảm xúc và tình cảm 27

1.3.3.2 Trí tưởng tượng phong phú bay bổng 27

1.3.3.3 Tư duy hình tượng 28

Chương 2 NHỮNG GIÁ TRỊ CỦA VĂN HỌC THIẾU NHI ĐỐI VỚI GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO TRẺ LỨA TUỔI MẦM NON 30

2.1 Văn học thiếu nhi góp phần phát triển tình cảm cho trẻ lứa tuổi mầm non 30

2.1.1 Văn học giúp trẻ hiểu được tình yêu thương gắn bó với ông bà, cha mẹ, anh chị em 31

2.1.2 Văn học giúp trẻ bày tỏ tình cảm thích hợp với mọi người xung quanh: thầy cô, bạn bè và những người lao động 41

Trang 6

2.1.3 Văn học góp phần khơi gợi ở trẻ tình yêu đối với quê hương đất

2.2.2 Văn học giúp trẻ biết được các quy tắc hành vi và thói quen ứng xử

có văn hoá, hình thành ở trẻ những phẩm chất đạo đức tốt đẹp 53

2.2.3.Văn học giúp trẻ biết nâng niu trân trọng những sản phẩm lao động

do con người làm ra 56

KẾTLUẬN ………61

TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

Trang 7

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Chúng ta vẫn thường nói:“Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai”.Trẻ em

là niềm hạnh phúc của mỗi gia đình, là tương lai của mỗi dân tộc Trẻ em hôm

nay là những công dân của thế giới mai sau Bảo vệ và chăm sóc trẻ em là

trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân và toàn xã hội.Vì vậy, quan tâm đến giáo

dục đạo đức cho con người Việt Nam ngay từ độ tuổi mầm non chính là một

nhiệm vụ quan trọng hàng đầu góp phần hình thành nền tảng nhân cách con

người mới

Cũng bởi vì: “Tiên học lễ, hậu học văn” Các em tới trường đi học đâu

chỉ có đơn thuần học tri thức, học các phép toán cộng trừ, nhân chia, hay các

chữ cái a, b, c,… Mà các em còn được học cách làm người, học cách làm bé

ngoan, bé giỏi, bé vâng lời, Để đảm bảo cho trẻ có được một nền tảng về đạo

đức vững chắc cho các lớp học về sau thì giai đoạn mầm non của trẻ cần được

đặc biệt quan tâm hơn nữa Giáo dục đạo đức có ảnh hưởng to lớn tới các mặt

giáo dục khác Mặt khác, đối với trẻ thơ việc hình thành những dấu ấn ban

đầu có ý nghĩa to lớn vì nó là mầm mống đạo đức sau này của các em Chẳng

thế mà Macarencô - nhà giáo dục Xô Viết vĩ đại đã nói: “Những gì không có

được ở trẻ năm tuổi thì sau này khó có thể hình thành và sự hình thành nhân

cách ban đầu lệch lạc giáo dục lại rất khó khăn” Có thể thấy rằng: quan tâm

đầu tư cho giáo dục chính là đầu tư cho sự phát triển, là chính sách hàng đầu

của Đảng và nhà nước ta Có rất nhiều cách khác nhau, nhiều hình thức,

phương tiện khác nhau để giáo dục đạo đức cho trẻ lứa tuổi Mầm non Trong

đó, hiệu quả nhất là thông qua con đường sư phạm và bằng các tác phẩm văn

học thiếu nhi Đó là những tác phẩm gần gũi với đời sống tinh thần của trẻ,

bồi bổ tư tưởng, tình cảm, đem đến sự tươi mát trong suy nghĩ của các em,

đưa các em đến với những giá trị đạo đức tốt đẹp

Trang 8

Văn học thiếu nhi cũng như văn học nói chung, là một loại hình nghệ

thuật độc đáo, đó là nghệ thuật ngôn từ, đóng vai trò quan trọng trong việc

phát triển toàn diện nhân cách trẻ Đến với văn học, trẻ được sống trong thế

giới riêng của mình, một thế giới hấp dẫn, mới lạ với những xúc cảm tình cảm

trong sáng hồn nhiên Văn học không những góp phần mở rộng nhận thức cho

trẻ về thế giới môi trường xung quanh mà còn góp phần làm giàu tâm hồn,

hướng trẻ đến những tình cảm đạo đức tốt đẹp mà khó loại hình nghệ thuật

nào có thể có được Sớm tiếp xúc với văn học, trẻ thơ sẽ học được biết bao

nhiêu điều tốt đẹp trong cách ứng xử giữa con người với con người, giữa con

người với thiên nhiên, vạn vật xung quanh Từ đó, trẻ có thái độ đúng đắn với

cái tốt, cái xấu, biết yêu những điều hay lẽ phải trong văn chương cũng như

trong cuộc sống Văn học góp phần giáo dục cho trẻ những tình cảm tốt đẹp

về cha mẹ, thầy cô, bạn bè và mọi người xung quanh Thực chất là văn học

dạy các em tập làm người - những con người chân chính có ích cho cuộc

sống, cho xã hội Như ông cha ta đã nói:

Uốn cây từ thuở còn non Dạy con từ thuở con còn thơ ngây

Kho tàng văn học dành cho trẻ em lứa tuổi mầm non khá phong phú và

đa dạng về số lượng và thể loại, bao gồm cả tác phẩm dân gian, các sáng tác

của các tác giả nước ngoài Mỗi tác phẩm ở mỗi thể loại khác nhau đều đem

đến cho trẻ những bài học đạo đức sâu sắc Tuy nhiên, cho đến nay hầu như

chưa có công trình nghiên cứu nào nghiên cứu sâu về những ảnh hưởng của

văn học thiếu nhi đối với giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non Trên thực tế,

vấn đề này cũng chưa được các cô giáo quan tâm đúng mức dù mục đích giáo

dục đạo đức cho trẻ cũng đã được các cô giáo đặt ra Xuất phát từ những lý do

trên và bản thân cũng là một cô mầm non trong tương lai, chúng tôi đã lựa

chọn nghiên cứu đề tài: Văn học thiếu nhi với giáo dục đạo đức cho trẻ lứa

tuổi mầm non để triển khai trong khóa luận tốt nghiệp này

Trang 9

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Văn học trẻ em hay văn học thiếu nhi hiểu theo nghĩa hẹp, gồm những

tác phẩm văn học hoặc phổ cập khoa học dành riêng cho các em Trên thế

giới, từ rất lâu đã xuất hiện các tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi Đã có

nhiều tác phẩm sáng tác cho các em trở thành những tác phẩm kinh điển của

nền văn học nhân loại, như: Truyện cổ An-đéc-xen, truyện kể của Pe-rôn, tiểu

thuyết Không gia đình của Héc-tô Ma-lô Với mỗi dân tộc, văn học cho các

em có những nét riêng Tuy nhiên, những tác phẩm hay đều gặp nhau ở một

điểm là hướng về mục đích nhân văn, hướng tới cái thiện, cái đẹp trong cuộc

sống Ở Việt Nam, từ đầu thế kỷ XX bắt đầu xuất hiện các tác phẩm văn học

viết cho thiếu nhi, nhưng phải sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, nền văn

học thiếu nhi mới chính thức được hình thành Và cũng với mục đích giáo dục

đạo đức cho các em, văn học thiếu nhi đã, đang phát triển và hoàn thiện mình

trên sự chuyển mình của nền văn học nói chung.Vấn đề giáo dục đạo đức cho

trẻ mầm non nói chung và đặc biệt là giáo dục đạo đức cho trẻ thông qua tác

phẩm văn học nói riêng đã được một số nhà giáo dục cũng như những người

cầm bút sáng tác cho các em quan tâm nghiên cứu

Trên thế giới, đã có một số nhà giáo dục kinh điển quan tâm đến vấn đề

giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non thông qua tác phẩm văn học như:

N.Krupxkcaia, Uxôra (Nga) S.Avranov, I.Kotova (Bun - ga - ri) Ở Việt

Nam, vấn đề giáo dục đạo đức cho con người ngay từ thuở ấu thơ cũng luôn

được chú trọng

Nhấn mạnh đến nhiệm vụ giáo dục đạo đức cho trẻ qua thơ, truyện, tác

giả Nguyễn Thu Thuỷ trong cuốn Giáo dục trẻ mẫu giáo qua truyện và thơ đã

khẳng định giá trị của một tác phẩm văn học đối với nhiệm vụ giáo dục đạo đức

cho trẻ: “Thông qua các nhân vật trong các tác phẩm văn học, trẻ nhận thức

được khái niệm đạo đức, trẻ bộc lộ tình cảm đạo đức đúng mức đối với các nhân

vật và lấy đó làm bài học cho việc cư xử của mình” [ 11, 51]

Trang 10

Trong giáo trình Phương pháp cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học,

tác giả Hà Nguyễn Kim Giang nhấn mạnh: “Có thể nói, những ấn tượng trẻ

thu được trong những năm tháng đầu tiên của cuộc đời qua tác phẩm văn học

rất sâu sắc, nhiều ấn tượng vẫn được lưu giữ trong tình cảm, ý thức suốt đời

người Trẻ em rất nhạy cảm với nội dung giáo dục đạo đức trong tác phẩm

văn học ( ) Giáo dục đạo đức là một trong những mặt quan trọng của sự

phát triển nhân cách” [2, 18]

Cũng đứng trên quan điểm này, nhà nghiên cứu văn học thiếu nhi Lã Thị

Bắc Lý trong chuyên luận Văn học thiếu nhi với giáo dục trẻ Mầm non có viết:

“Bằng cách này hay cách khác, văn học luôn vì con người và hướng con người

tới những tình cảm tốt đẹp Văn học thiếu nhi cũng vậy, các sáng tác cho các

em luôn phản ánh những cái tốt, cái đẹp, nhằm giáo dục lòng nhân ái cho các

em ( ) Giáo dục lòng nhân ái là cơ sở hàng đầu giúp trẻ xác lập được các mối

quan hệ tích cực với môi trường xung quanh và cuộc sống để từ đó trẻ có thể

phát triển nhân cách một cách toàn diện” [7, 42]

Không chỉ các nhà nghiên cứu, ngay cả bản thân những người cầm bút

trực tiếp sáng tác cho thiếu nhi cũng rất đề cao vai trò của văn học đối với

giáo dục đạo đức cho trẻ qua những ý kiến bàn luận sâu sắc

Trần Hoài Dương - nhà văn suốt đời dành tâm huyết cho văn học thiếu

nhi Việt Nam từng tâm niệm: “Tôi chắt lọc từ cuộc sống ngổn ngang bề bộn

những gì tinh tuý nhất, trong ngần nhất Để viết cho các em Tôi đến với văn

học thiếu nhi như một thứ Đạo Viết là để đem lại lòng yêu thương và vẻ đẹp

tuyệt vời của văn chương cho trẻ nhỏ Tôi hi vọng những trang viết của tôi

không chỉ dành riêng cho các em đọc mà còn cho tất cả những ai muốn có

những giây phút sống bình yên trong thế giới trắng trong của cái đẹp và thánh

thiện” [9]

Nhà thơ Ngô Quân Miện cũng có những giây phút trăn trở: “Văn học

thiếu nhi khiến cho một đứa trẻ từ một thính giả thụ động biến thành một người

Trang 11

tham gia tích cực vào các sự kiện của nhân vật vốn chỉ là chim muông, cây cỏ

hay những vật vô tri vô giác trở thành người bạn thân thiết với chúng” [9]

Còn Võ Quảng - cây đại thụ của văn học thiếu nhi Việt Nam từng quan

niệm rằng: “Văn học thiếu nhi còn đặt ra vấn đề chính yếu thứ hai, đó là vấn đề

giáo dục: Giáo dục cái đẹp cái hay cho thiếu nhi Người viết cho thiếu nhi là một

nhà văn nhưng đồng thời cũng là một nhà giáo muốn các em trở nên tốt đẹp

Quan điểm sư phạm và văn học thiếu nhi là hai anh em sinh đôi” [5, 27]

Trên trang báo Nhân Đạo đời sống, số ra ngày 04/ 12/ 2013, một nhà báo

cũng có viết: “Văn học dành cho thiếu nhi là món ăn tinh thần quan trọng cho

thiếu nhi Những tác phẩm có giá trị có những tác động tích cực trong việc làm

phong phú thêm đời sống tâm hồn, hoàn thiện nhân cách, góp phần bồi dưỡng,

nâng cao định hướng thị hiếu thẩm mỹ cho lớp độc giả nhỏ tuổi” [8]

Qua nghiên cứu, khảo sát tài liệu, chúng tôi nhận thấy rằng: vấn đề giáo

dục đạo đức cho trẻ lứa tuổi Mầm non thông qua tác phẩm văn học đã được

nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm Nhưng chưa có công

trình nào nghiên cứu một cách sâu sắc, tổng thể vấn đề này Tuy nhiên, chúng

tôi trân trọng ý kiến của tất cả các tác giả đi trước và coi đó là những gợi ý để

triển khai đề tài

3 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu vai trò, giá trị của văn học thiếu nhi đối với giáo dục đạo

đức cho trẻ lứa tuổi mầm non nhằm phát huy vai trò của văn học trong giáo

dục trẻ

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Những giá trị của văn học thiếu nhi đối với giáo dục đạo đức cho trẻ lứa

tuổi mầm non

Trang 12

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Các tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi rất phong phú và đa dạng

nhưng trong khoá luận này, chúng tôi giới hạn khảo sát những tác phẩm của

các tác giả trong nước có giá trị về phương diện giáo dục đạo đức cho trẻ lứa

tuổi mầm non

- Nguồn dẫn chứng cụ thể được lấy từ các tuyển tập văn học thiếu nhi,

tuyển tập thơ ca mẫu giáo, các tập sách tiêu biểu được xuất bản chủ yếu ở các

nhà xuất bản trong nước như: nhà xuất bản Kim Đồng, nhà xuất bản Giáo

dục, nhà xuất bản Đại học Sư phạm,

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Bố cục của khoá luận

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung

của khóa luận được triển khai trong 2 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận

Chương 2: Những giá trị của văn học thiếu nhi với giáo dục đạo đức

cho trẻ lứa tuổi mầm non

Trang 13

theo quy luật của bản thân nó” [12, 80] Vì thế, tâm lý của trẻ luôn được hoàn

thiện và phát triển dần theo từng giai đoạn độ tuổi

Như chúng ta đã biết, cuối tuổi lên ba, ở trẻ xuất hiện một mâu thuẫn

giữa một bên là tính độc lập đang được phát triển mạnh mẽ, muốn được làm

như người lớn, và một bên là khả năng còn quá non yếu của trẻ, không thể

làm nổi những việc đó Chính giai đoạn này trẻ hay cáu gắt, hay tỏ ra bướng

bỉnh và ngang ngạnh Tuy nhiên, đây lại là giai đoạn thuận tiện cho việc học

“bắt chước” ở trẻ: trẻ thích học theo các tấm gương và hướng mình theo

những gì mà người khác khen ngợi Từ đó, khơi gợi ở trẻ những tình cảm

thiết thực, đó là sự cảm thông chia sẻ, cùng vui lây buồn lây

Bước sang giai đoạn 4 - 5 tuổi, lúc này trẻ đã phần nào tự ý thức được

về bản thân mình với mọi người xung quanh Cũng như trong lứa tuổi ấu nhi,

ở lứa tuổi mẫu giáo, tình cảm thống trị tất cả các mặt trong hoạt động tâm lý

của đứa trẻ, nhưng đặc biệt ở độ tuổi mẫu giáo nhỡ thì đời sống tình cảm của

trẻ có một bước chuyển biến mạnh mẽ, vừa phong phú vừa sâu sắc hơn lứa

tuổi trước đó Ở độ tuổi mẫu giáo nhỡ, quan hệ của trẻ với những người xung

quanh được mở rộng ra một cách đáng kể, do đó tình cảm của trẻ cũng được

phát triển về nhiều phía đối với từng người trong xã hội Có thể coi đây là

nguồn cảm xúc mạnh mẽ nhất và quan trọng nhất trong đời sống tinh thần của

trẻ mẫu giáo nhỡ Sự phát triển mạnh những cảm xúc thẩm mỹ kết hợp với trí

Trang 14

nhớ máy móc vốn có của trẻ, khiến cho ở lứa tuổi này, trẻ rất nhạy cảm với các

tác phẩm văn học Đặc biệt trẻ mẫu giáo tiếp nhận và thuộc rất dễ dàng, nhanh

chóng những bài thơ, bài hát có vần rõ ràng, giai điệu hay và hình tượng đẹp

Những nét tâm lý và phẩm chất nhân cách của trẻ mẫu giáo nhỡ tập trung nhất

cho trẻ mẫu giáo nói chung “Nó là những nét quý giá, có ý nghĩa tuyệt đối và

lớn lao đối với toàn bộ tiến trình phát triển nhân cách của trẻ em, ngay cả khi

chúng trở thành người lớn thì ý nghĩa này cũng không bị mất đi” [12, 302]

Bước sang giai đoạn mẫu giáo lớn là giai đoạn cuối cùng của trẻ em ở lứa tuổi

“mầm non” - tức là lứa tuổi trước khi tới trường phổ thông Ở giai đoạn này,

những cấu tạo tâm lý đặc trưng của con người đã được hình thành trước đây -

đặc biệt là trong độ tuổi mẫu giáo nhỡ vẫn tiếp tục phát triển mạnh mẽ Với sự

giáo dục của người lớn, chức năng tâm lý vẫn tiếp tục được hoàn thiện về mọi

phương diện của hoạt động tâm lý (nhận thức, tình cảm và ý chí)

ngữ như một công cụ để biểu lộ tình cảm nhu cầu cảm xúc của mình Có trẻ

bắt đầu thích làm thơ để biểu đạt tình cảm và miêu tả cảnh vật mà trẻ yêu quý

Như vậy, những xúc cảm, tình cảm của trẻ được thể hiện không chỉ qua các

trò chơi, qua các hoạt động mà nó còn được bộc lộ rõ nét thông qua việc trẻ

được tiếp xúc với tác phẩm văn học Thông qua “ thế gới thứ hai” trong văn

học, trẻ bộc lộ thái độ của mình, hình thành nên những ý niệm đạo đức Sự

bộc lộ tình cảm của trẻ thực sự mạnh mẽ không chỉ với cuộc sống thực, với

những người xung quanh, mà trẻ còn tỏ thái độ dứt khoát với nhân vật, hành

động của nhân vật trong tác phẩm thơ, truyện Mặt khác, trẻ có tâm lý đồng

nhất thế giới được miêu tả trong tác phẩm với thế giới thực ngoài đời nên rất

dễ dàng chia sẻ: yêu cái tốt, ghét cái xấu Tất cả những điều đó tạo ra mảnh

đất thuận lợi để giáo dục những phẩm chất đạo đức sau này Chính vì vậy,

việc giáo dục tình cảm đúng đắn, trong sáng chính là một trong những việc

làm quan trọng bậc nhất để hình thành nhân cách trẻ Ở mỗi độ tuổi, việc giáo

Trang 15

dục đạo đức cụ thể là giáo dục xúc cảm, tình cảm cao đẹp cho trẻ rất khác

nhau Với trẻ em lứa tuổi ấu nhi, giáo dục đạo đức chính là bước đầu khơi gợi

ở các em mối quan hệ tốt đối với những người xung quanh Mẫu giáo nhỡ là

độ tuổi phát triển những xúc cảm, tình cảm mãnh liệt - đây chính là tiền đề

giúp trẻ hiểu được những điều hay lẽ phải ở lứa tuổi tiếp theo Đến cuối tuổi

mẫu giáo, những tình cảm xã hội xuất hiện, đây chính là cơ hội tốt để giáo

dục cho các em tình yêu quê hương, đất nước

Tóm lại, giáo dục đạo đức cho trẻ lứa tuổi mầm non chính là gốc rễ để

xây dựng nhân cách toàn diện, giúp trẻ biết làm chủ xúc cảm của mình, biết

đồng cảm, chia sẻ với mọi người xung quanh

1.1.2 Đặc điểm tƣ duy và nhận thức của trẻ mầm non

Tư duy là một quá trình phát hiện những thuộc tính bên trong và những

quy luật khách quan của sự vật để tìm hiểu về một vấn đề nào đó, người ta

cần có thái độ khách quan, càng khách quan bao nhiêu càng dễ tiến tới chân lý

bấy nhiêu Cũng như đời sống tình cảm và cảm xúc, tư duy và nhận thức của

trẻ mầm non cũng được hình thành và phát triển hoàn thiện theo từng giai

đoạn độ tuổi

Cuối tuổi hài nhi, trẻ bắt đầu xuất hiện những hành vi có thể coi đó là

mầm mống của tư duy Trẻ đã bắt đầu hình thành các mối liên hệ với các sự

vật mà trẻ nghe, nhìn thấy và cảm nhận được

Đến tuổi mẫu giáo, tư duy của trẻ có một bước ngoặt rất cơ bản Đó là sự

chuyển tư duy từ bình diện bên ngoài vào bình diện bên trong mà thực chất đó

là việc chuyển những định hướng bên ngoài vào những hành động định hướng

bên trong theo cơ chế nhập tâm Do đặc điểm tư duy “vật ngã đồng nhất”, trẻ

mầm non luôn đồng nhất thế giới xung quanh với chính bản thân mình, do đó

tình cảm của trẻ không chỉ được thể hiện với những người thân thích, với nhân

vật trong tác phẩm mà còn được biểu hiện sâu sắc với cả thế giới cỏ cây, hoa lá

và những vật vô tri vô giác Các nhà nghiên cứu tâm lý học cũng đã chỉ ra rằng:

Trang 16

Ở lứa tuổi này, khả năng bắt chước phát triển mạnh, đây chính là điều kiện giúp

trẻ tích luỹ hành vi, phẩm chất đạo đức từ xã hội Do đó, vai trò chăm sóc, giáo

dục của gia đình và trường mầm non rất quan trọng, nó có ảnh hưởng lớn đến

sự phát triển nhân cách trẻ Trong trường mầm non, các hoạt động giáo dục cần

lồng ghép với nhiệm vụ giáo dục đạo đức, đặc biệt là trong hoạt động cho trẻ

làm quen với tác phẩm văn học Với ý nghĩa đó, việc sử dụng tác phẩm văn

học thiếu nhi để giáo dục đạo đức được coi là phương tiện hữu hiệu nhất để

góp phần hình thành và phát triển nhân cách toàn diện cho trẻ

1.2 Cơ sở giáo dục học

1.2.1 Mục tiêu và nhiệm vụ giáo dục trẻ ở trường mầm non

Theo “Quyết định 55 của Bộ giáo dục quy định mục tiêu, kế hoạch đào tạo

của nhà trẻ - mẫu giáo” thì mục tiêu giáo dục mầm non được xác định là:

“ Hình thành ở trẻ những cơ sở đầu tiên của nhân cách con người mới

XHCN Việt Nam:

- Khoẻ mạnh, nhanh nhẹn, cơ thể phát triển hài hoà cân đối

- Giàu lòng thương biết quan tâm, nhường nhịn giúp đỡ những người

gần gũi (bố, mẹ, bạn bè, cô giáo ), thật thà, lễ phép, mạnh dạn, hồn nhiên

- Yêu cái đẹp biết giữ gìn cái đẹp và mong muốn tạo ra cái đẹp ở xung

quanh

- Thông minh, ham hiểu biết, thích khám phá tìm tòi, có một số kỹ

năng cơ bản (qua sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, suy luận) cần thiết để vào

trường phổ thông, thích đi học”

chủ quan mang tính áp đặt của nhà giáo dục mầm non mà chính là sự phản

ánh, đòi hỏi của nền sản xuất hiện đại, dựa trên trình độ phát triển tâm lý -

sinh lý của trẻ em Việt Nam hiện nay và mai sau Giáo dục mầm non là khâu

đầu tiên của quá trình giáo dục thường xuyên cho mọi người, là giai đoạn đầu

tiên cho việc hình thành và phát triển nhân cách con người Thực tế đã chứng

Trang 17

minh rằng: Ngay từ những năm tháng đầu tiên của cuộc đời trẻ đã có khao

khát tìm hiểu về thế giới xung quanh và điều này chỉ có thể thoả mãn khi trẻ

được tiếp xúc với các tác phẩm văn học Qua văn học, trẻ được học hỏi các

tấm gương đạo đức tốt đẹp như vâng lời, hiếu thuận với cha mẹ, chan hoà với

bạn bè Tuy nhiên, khi sử dụng tác phẩm văn học để giáo dục đạo đức cho

trẻ phải phù hợp với lứa tuổi và đạt hiệu quả giáo dục cao Có thể lồng ghép

giữa hai hình thức “học mà chơi - chơi mà học” để trẻ thêm hứng thú Trong

đó hướng nhiều đến giáo dục thẩm mĩ, giáo dục trí tuệ và phát triển ngôn ngữ

Giáo dục thẩm mĩ là quá trình tác động có hệ thống nhằm phát triển năng

lực cảm thụ và nhận biết cái đẹp trong nghệ thuật, trong tự nhiên và trong đời

sống xã hội Giáo dục trẻ tình yêu với cái đẹp là đưa đến cho trẻ những tác phẩm

văn học trong sáng, giản dị, ngây thơ, giàu cảm xúc, từ đó hình thành ở trẻ thị

hiếu thẩm mỹ và những tình cảm đạo đức tốt đẹp Để làm được điều đó, cô giáo

phải làm tốt được nhiệm vụ giáo dục nghệ thuật, giúp trẻ đến với nghệ thuật thơ

văn, để thơ văn lôi cuốn, hấp dẫn trẻ một cách tự nhiên

Giáo dục trí tuệ cũng là một nhiệm vụ quan trọng, tạo cơ hội cho việc

hình thành những biểu tượng, những khái niệm đạo đức, niềm tin đạo đức và

nó có mối liên hệ chặt chẽ với giáo dục thẩm mỹ

Giáo dục trí tuệ cũng tạo điều kiện cho ngôn ngữ phát triển nhanh Lứa

tuổi mầm non được đánh giá là giai đoạn bộc lộ rõ và có tính nhạy cảm khá

cao với các hiện tượng ngôn ngữ Vì vậy, việc chú ý phát triển ngôn ngữ có

hệ thống cho trẻ ngay từ đầu và gắn liền với tác phẩm văn học có vai trò vô

cùng quan trọng

Xuất phát từ những đặc điểm tâm lý của trẻ lứa tuổi mầm non nên mọi

nhiệm vụ giáo dục cho trẻ lứa tuổi này cần phải được tiến hành rất sớm Do

đó, việc sử dụng các tác phẩm văn học thiếu nhi nhằm giáo dục đạo đức cho

trẻ cũng rất phù hợp và cần thiết

Trang 18

1.2.2 Vấn đề giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non

Giáo dục đạo đức cho trẻ nhỏ là một công việc khó khăn nhưng vô

cùng quan trọng Dưới sự tác động sư phạm của người lớn, đứa trẻ ngay từ

những tháng năm đầu tiên của cuộc đời đã có thể lĩnh hội một số khái niệm,

biểu tượng đạo đức hết sức đơn giản và có hành vi phù hợp với những khái

niệm, biểu tượng ấy Trong khi giao tiếp với người lớn, trẻ được chứng kiến

những hành vi của họ và sự đánh giá, cho phép “nên, không nên, được phép

hoặc không được phép”… của người lớn Từ đó trẻ biết được cái gì là “tốt”,

cái gì là “xấu” theo sự đánh giá của người lớn và trẻ tiếp thu, thấm nhuần

những biểu tượng đạo đức sơ đẳng

Những ấn tượng đầu tiên ấy của trẻ thường để lại những dấu vết trong

suốt cuộc đời Chính vì thế mà cần phải xây dựng sao cho những khái niệm

đạo đức ban đầu, những biểu tượng ban đầu ấy thật chính xác và phản ánh

đạo đức của xã hội đặc biệt là đạo đức tâm hồn của dân tộc Việt Nam chúng

ta Như chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nhấn mạnh:

Hiền dữ phải đâu là tính sẵn Phần nhiều do giáo dục mà nên

Ở trẻ mầm non, cấu trúc tâm lý bên trong, đặc biệt là hệ thống những

xúc cảm, tình cảm của trẻ có nhiều những biến động phức tạp, ý thức của trẻ

đã xuất hiện nhưng chưa bền vững và vẫn chịu sự tác động của người lớn

Nên việc giáo dục những chuẩn mực đạo đức cho trẻ mầm non không chỉ

được thực hiện thông qua hoạt động dạy và học mà còn phải thực hiện trong

mọi lúc mọi nơi, qua sự gương mẫu của cô giáo và những người lớn xung

quanh trẻ Như vậy, giáo dục đạo đức cho trẻ lứa tuổi mầm non là quá trình tổ

chức, hướng dẫn, kích thích trẻ tích cực tham gia vào các hoạt động để lĩnh

hội những chuẩn mực giá trị đạo đức, văn hoá, xây dựng cho trẻ những phẩm

chất đạo đức bên trong gồm: lòng nhân ái, ý thức đạo đức đồng thời bồi

Trang 19

dưỡng cho trẻ những quy tắc, hành vi ứng xử bên ngoài và bên trong thống

nhất với nhau

Quá trình hướng dẫn, kích thích hoạt động tích cực của trẻ phải được tổ

chức trong sự phối kết hợp với các hoạt động giáo dục khác, đặc biệt là hoạt

động cho trẻ làm quen với tác phẩm văn học và dựa trên nền tảng truyền

thống đạo đức tốt đẹp của dân tộc ta

1.2.3 Ý nghĩa của giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non

Như ở trên đã phân tích, đạo đức là một hoạt động chuyên biệt, có mục

đích của nhà giáo dục nhằm xây dựng cho trẻ những nét tính cách, những

phẩm chất đạo đức và bồi dưỡng cho các em những tiêu chuẩn và quy tắc

hành vi quy định thái độ của chúng với nhau, đối với gia đình, đối với người

khác, đối với nhà nước và Tổ quốc Giáo dục đạo đức có ý nghĩa rất quan

trọng trong toàn bộ sự nghiệp giáo dục con người mới

Việc hình thành cơ sở phẩm chất đạo đức của con người phải bắt đầu ngay

từ lứa tuổi nhà trẻ, mẫu giáo Giáo dục mẫu giáo là khâu đầu tiên của việc đào tạo

nhân cách con người mới, có nhiệm vụ hình thành những cơ sở ban đầu của nhân

cách con người mới tạo tiền đề cho sự phát triển về sau Dưới sự hướng dẫn của

cô giáo, trong các hoạt động ở trường mầm non, đặc biệt là hoạt động cho trẻ làm

quen với tác phẩm văn học, trẻ sẽ hình thành những tình cảm bạn bè, tình yêu

thương cha mẹ, ông bà, tình đoàn kết, gắn bó trong tập thể, biết chia sẻ giúp đỡ

nhau trong cuộc sống Từ đó, những hiểu biết, nhu cầu về đạo đức, tình cảm đạo

đức, đặc biệt là hành vi, thói quen đạo đức ngày càng phong phú và hoàn thiện

Nói như V.A Xukhomoki: “Giáo dục lòng nhân ái cần được bắt đầu ngay từ tuổi

ấu thơ Đó là một mặt quan trọng nhất của việc hình thành đạo đức cho trẻ”

1.2.4 Nội dung giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non

Qua thực tế tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy rằng : Trong trường Mầm

non, nội dung giáo dục đạo đức được lồng ghép vào từng chủ điểm Cụ thể

bao gồm những nội dung cơ bản sau:

Trang 20

1.2.4.1.Giáo dục lòng nhân ái (tình thương) với những nhân tố sơ đẳng của

lòng yêu nước

Được sống trong tình thương là hạnh phúc của trẻ thơ Giáo dục tình

thương cũng đồng thời đáp ứng một nhu cầu sống của trẻ.Tình thương suy

cho đến cùng, cũng là gốc đạo đức của con người Vì vậy giáo dục lòng nhân

ái cần được coi là nhiệm vụ trọng tâm của công tác giáo dục đạo đức cho trẻ

Để giáo dục lòng nhân ái cho trẻ, trước tiên chúng ta cần phải hướng trẻ đến

với tình cảm gia đình Trẻ cần hiểu mọi người trong gia đình đều gắn bó với

nhau trên tình ruột thịt, cần sống hoà thuận và quan tâm chăm sóc lẫn nhau

Trong gia đình, ai cũng làm việc hoặc học hành, đó là những việc làm có ích

cho gia đình và cho xã hội, cần được tôn trọng Do vậy, cần dạy trẻ biết yêu

quý bố mẹ, kính trọng ông bà, thương yêu anh chị em và những người thân

trong gia đình Bên cạnh đó, giáo dục trẻ tình yêu thiên nhiên, yêu thế giới

hoa cỏ chim muông xung quanh cuộc sống của mình để trẻ có ý thức bảo vệ

thiên nhiên, không hành hạ đau đớn các sinh vật Yêu quê hương tươi đẹp nơi

trẻ đang sống là thắp lên ở trẻ ngọn lửa tự hào về đất nước muôn màu

biết lá cờ Tổ quốc, quan tâm đến những ngày lễ quan trọng trong nước hoặc

địa phương, những danh lam thắng cảnh, di tích và truyền thuyết lịch sử,

Tất nhiên, sự hiểu biết của trẻ ở đây còn rất nhiều hạn chế, nhưng sự đồng

cảm mang ý nghĩa xã hội đó của đứa trẻ, dù còn non nớt và chưa thực sự hình

thành nhưng cũng có những tác dụng tiềm năng, tích cực đối với sự phát triển

tình cảm đạo đức ở trẻ

1.2.4.2 Giáo dục quan hệ bạn bè, xây dựng lớp học đoàn kết thân ái

Nếu trước đây, khi ở nhà, trẻ chỉ làm quen và cùng vui chơi với những

người thân trong gia đình thì khi đến trường mầm non, trẻ bắt đầu cùng chơi

với nhau Một mối quan hệ giữa các trẻ bắt đầu hình thành và phát triển đồng

thời có ảnh hưởng sâu sắc đến việc hình thành nhân cách, đến bộ mặt đạo đức

Trang 21

của từng trẻ, đó là quan hệ bạn bè Giáo dục quan hệ ban bè cho trẻ lứa tuổi

mầm non vừa là một nhiệm vụ đức dục quan trọng vừa là công việc phức tạp,

tế nhị đòi hỏi cô giáo phải nắm vững nội dung cơ bản theo từng độ tuổi để có

những tác động thích hợp và kịp thời Đối với trẻ mẫu giáo bé, cần khuyến

khích trẻ làm quen với nhau, biết sống hoà thuận bên nhau, biết tuân thủ các

quy tắc ban đầu của sinh hoạt tập thể (phân chia đồ chơi, nhường nhịn bạn giúp

đỡ bạn bè ) đồng thời nhen nhóm dần ở trẻ nhu cầu cùng nhau hoạt động, tập

cho trẻ biết phối hợp với nhau

Ở trẻ mẫu giáo nhỡ, cần từng bước mở rộng nhóm chơi của trẻ, mở rộng

vốn kinh nghiệm của trẻ về hoạt động chung, kịp thời biểu dương những hành

vi tốt, uốn nắn ngăn chặn những hành vi không tốt

Đến giai đoạn mẫu giáo lớn, trẻ tự biết tập hợp nhau lại để tự đề xuất trò

chơi chung Trẻ đã nhận ra và biết các quy tắc ứng xử cần thiết trong quan hệ

bạn bè Quan hệ bạn bè phong phú, đa dạng hơn đã trở thành một nhân tố quan

trọng trong đời sống của trẻ Giáo dục quan hệ bạn bè lúc này cần đặc biệt quan

tâm mở rộng với kinh nghiệm và hiểu biết của trẻ về tình bạn tốt, người bạn tốt,

về những cách cư xử cụ thể (đoàn kết, thân ái, chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau cùng

học tập) Quá trình trưởng thành về quan hệ bạn bè của trẻ cũng là quá trình

hình thành và phát triển của tập thể trẻ - lớp đặc biệt là lớp nhỡ và lớp lớn, có

ảnh hưởng rõ rệt tới sự phát triển đạo đức của trẻ Trẻ thích tham gia vào các

hoạt động chung, dễ chú ý đến dư luận của bạn bè của lớp, để điều chỉnh hành

vi của mình Vì vậy, xây dựng lớp thành một tập thể đoàn kết, thân ái, có xu

hướng đạo đức tốt đẹp, đồng thời giáo dục trẻ gắn bó với lớp, biết quan tâm tới

tình hình chung của lớp, biết góp phần vào sự tiến bộ của lớp là một nhiệm vụ

không thể thiếu trong giáo dục đạo đức cho trẻ

1.2.4.3.Giáo dục những quy tắc lễ phép và văn hoá, những đức tính tốt

Đó là việc giáo dục trẻ những quy tắc lễ phép như chào hỏi, thưa gửi,

cảm ơn , những quy tắc hành vi văn hoá nơi công cộng như không bứt hoa,

Trang 22

bẻ cành, tại nơi đông người, không chen lấn xô đẩy, mà có cách ứng xử tốt

đẹp với mọi người: giúp đỡ những người khó khăn, không coi khinh những

người tàn tật, dỗ dành em bé Đối với trẻ, cần kịp thời phát hiện, biểu dương,

nuôi dưỡng và phát triển những đức tính tốt ở trẻ ngay khi có những biểu hiện

manh nha như tính tự lập, tính mạnh dạn, tính ngăn nắp và tính kỷ luật

Ngược lại, cần tìm ra nguyên nhân và kiên quyết ngăn chặn, uốn nắn

khi thấy trẻ có những hành vi sai lệch, khi thấy xuất hiện ở trẻ một tính xấu

nào đó Tuy nhiên, giáo dục những quy tắc hành vi, những nét tính cách cho

trẻ phải phù hợp với đặc điểm lứa tuổi trẻ, tránh để làm mất đi cái ngây thơ

hồn nhiên của lứa tuổi này

1.2.5 Nhiệm vụ giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non

Nhiệm vụ giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non được tiến hành chủ yếu

thông qua hoạt động có mục đích học tập mà chủ yếu là hoạt động cho trẻ làm

quen với tác phẩm văn học Cô giáo cần hướng trẻ tới những quy tắc cơ bản,

các khái niệm đạo đức làm cơ sở để trẻ tập đánh giá hành vi của mình Sự tích

luỹ các khái niệm đạo đức chỉ được hình thành đúng khi cô giáo chú ý tới đặc

điểm lứa tuổi của từng trẻ Ngay từ khi còn rất nhỏ, trẻ đã có khả năng lĩnh

hội những yếu tố của hành vi đạo đức, những quy tắc đơn giản nhất của sự

giao tiếp với những người xung quanh Ví dụ, việc giáo dục đạo đức cho trẻ 2

- 3 tuổi thông qua văn học bằng cách bắt đầu từ việc khơi gợi ở các em những

tình cảm tốt đẹp, lòng vị tha, tình cảm gắn bó, tôn trọng mọi người trong gia

đình, tôn trọng cô giáo và những người bạn cùng tuổi Việc giáo dục đạo đức

cũng bắt đầu bằng việc hình thành cho các em sự nhận biết về các mối quan

hệ xung quanh đa dạng trong văn học Khi trẻ 3 - 4 tuổi, trẻ đã có thể hiểu

được về một số hành vi đơn giản có tính tổ chức Chính lúc này, cô giáo cần

giải thích cho trẻ hiểu những quy tắc, hành vi ứng xử phù hợp Việc làm đó

có lẽ không gì hiệu quả bằng cách sử dụng các tác phẩm văn học

Trang 23

Như vậy, nhiệm vụ cơ bản của giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non là

hình thành ở trẻ những tình cảm đạo đức, kỹ năng và thói quen hành vi đạo

đức trong sự thống nhất với những biểu tượng đạo đức và động cơ hành vi

Qua đó, hình thành ở trẻ những biểu tượng sơ đẳng về các chuẩn mực hành vi

đạo đức trong mối quan hệ ứng xử hàng ngày Về phương diện này, giáo viên

cần giải thích cho trẻ hành động của trẻ như thế nào là đúng Như trong tác

phẩm Chú vịt xám, cô giáo cần dạy cho trẻ biết được hành vi không nghe lời

mẹ của chú vịt xám là sai, là đáng chê Để từ đó, trẻ có thể tự rút ra bài học

cho mình, biết vâng lời ông bà, cha mẹ và thầy cô giáo

Mặt khác, do trẻ chưa hiểu được một cách khái quát các khái niệm đạo

đức vì tư duy của trẻ còn mang tính cụ thể nên giáo viên cần giúp trẻ hiểu

thực chất các khái niệm trong việc so sánh đối chiếu các hành động cụ thể

hàng ngày của trẻ với những hành động của các nhân vật được biểu hiện trong

văn học Đây chính là cơ sở phát triển các động cơ hành vi thúc đẩy trẻ đi đến

hành động đúng Điều quan trọng là cô giáo cần phải biết lồng ghép những

nội dung giáo dục cụ thể thành yêu cầu cần đạt được ở trong từng tác phẩm

văn học và lấy đó làm các ví dụ để giáo dục, hướng trẻ “bắt chước” một cách

chủ động, tự giác Để làm được điều đó, cô giáo phải có quan niệm tổng hợp

trong việc lựa chọn các phương tiện, phương pháp cũng như các tác phẩm văn

học để giáo dục cho trẻ Việc giáo dục phẩm chất, nhân cách cho trẻ mầm non

phải trải qua quá trình tác động của ba mặt: lý trí, tình cảm và hành động thì

mới có hiệu quả

1.2.6 Các phương pháp giáo dục đạo đức cho trẻ mầm non thông qua tác

phẩm văn học

với giáo dục đạo đức cho trẻ lứa tuổi mầm non để từ đó đề ra các phương

pháp giáo dục hiệu quả

Trang 24

các thành tố khác của quá trình giáo dục Nói cách khác: “Phương pháp giáo dục

là cách thức tác động sư phạm lên người được giáo dục, nhằm đạt mục đích giáo

dục” Có rất nhiều cách định nghĩa về phương pháp giáo dục, nhưng các định

nghĩa đều thống nhất với nhau ở chỗ coi phương pháp giáo dục là “phương thức

hoạt động gắn bó với nhau của người giáo dục và người được giáo dục nhằm

giải quyết những nhiệm vụ hình thành nhân cách con người” [13, 37]

qua các tác phẩm văn học bao gồm:

1.2.6.1 Phương pháp sử dụng tác phẩm văn học thiếu nhi để tác động vào

mặt tình cảm của trẻ

Mục đích: Nhằm gợi lên ở trẻ những xúc cảm, tình cảm tốt đẹp để hình

thành những hành vi tốt

Cách tiến hành phương pháp: Trong việc giáo dục đạo đức cho trẻ, xúc

cảm, tình cảm có ý nghĩa rất quan trọng Chính vì vậy, những tác động giáo

dục đạo đức đến với trẻ trước hết là bằng con đường tình cảm Những tình

cảm tốt đẹp, chính là điều kiện cho trẻ được giao tiếp, tiếp xúc với những

người xung quanh để cho trẻ có cơ hội bộc lộ tình cảm, cảm xúc của mình

đạo đức cho trẻ mầm non Makarenco, nhà giáo dục Xô Viết vĩ đại, bằng quan

điểm biện chứng về con người theo tinh thần chủ nghĩa Mác - Lê nin xác định

cơ sở của sự phát triển nhân cách là hoạt động Đối với trẻ mầm non, đặc biệt

là trẻ mẫu giáo , giáo dục đạo đức trên các mặt xúc cảm, tình cảm, ý thức,

trách nhiệm, hình thành thói quen hành vi, quy tắc ứng xử có văn hoá

1.2.6.2 Phương pháp sử dụng các tấm gương đạo đức trong các tác phẩm

văn học để trẻ noi theo

Mục đích: Nhằm động viên giáo dục trẻ, khuyến khích các em bắt

chước làm theo các tấm gương đạo đức tốt đẹp cụ thể trong các tác phẩm văn

học, giúp khắc sâu ở trẻ khái niệm về cái tốt, cái xấu

Trang 25

Cách tiến hành phương pháp: Là phương pháp dùng những chuẩn mực

đạo đức cụ thể, sống động trong các tác phẩm văn học để động viên kịp thời

trẻ ngoan ngoãn, khích lệ trẻ còn mắc khuyết điểm cố gắng sửa chữa Cơ sở

của phương pháp này bắt nguồn từ đặc điểm tâm lý muốn bắt chước, học theo

những khuôn mẫu nhân cách toàn diện của trẻ Tuy nhiên sự bắt chước này

không có nghĩa là sao chép một cách máy móc mà cần có sự sáng tạo và phù

hợp với hoàn cảnh Vì vậy, cần phải giải thích cụ thể từng hành vi đạo đức

của từng tuyến nhân vật thế nào là tốt, thế nào là xấu Chẳng hạn, trong truyện

Gấu con bị sâu răng, cô giáo nên giúp trẻ nhận ra rằng vì không nghe lời bác

sĩ nên bạn Gấu đã bị sâu răng và rất đau đớn

Khi giáo dục đạo đức cho trẻ, ngoài các tấm gương đạo đức tốt đẹp

trong các tác phẩm văn học, cô giáo và những người xung quanh cần luôn nêu

gương tốt cho trẻ noi theo Với trẻ mầm non, tấm gương từ cô giáo chính là

phương tiện trực quan cụ thể, sinh động nhất và tạo niềm tin cho trẻ nhiều

nhất Do vậy, giáo viên muốn hoàn thành nhiệm vụ cao cả của mình thì phải

thường xuyên trau dồi đạo đức và nâng cao trình độ tư tưởng, lý luận và trình

độ nghiệp vụ của mình Đồng thời mọi người xung quanh trẻ cũng cần chú

tới những hành vi, thái độ của mình vì trẻ rất dễ cảm nhận thái độ đạo đức của

người lớn Để giáo dục đạo đức cho trẻ cô giáo cần kết hợp với việc giải thích

tỉ mỉ từng hành động đâu là tốt, đâu là xấu, đâu là ngoan, đâu là chưa ngoan

để khắc sâu biểu tượng ở trẻ Cô giáo cần biết lựa chọn để kể cho trẻ nghe

những câu chuyện có mục đích giáo dục, những bài thơ hay Không chỉ kể

cho trẻ nghe mà còn dạy trẻ học thuộc thơ, tập kể lại truyện thì những hình

ảnh, những tấm gương đạo đức tốt đẹp sẽ in đậm trong tâm trí của trẻ và có

tác dụng to lớn trong việc củng cố những hành vi đạo đức tốt đẹp

1.2.6.3 Phương pháp khen chê đúng mực gắn với tác phẩm văn học

Mục đích: Nhằm tạo ra hứng thú, xây dựng tính tự giác, thúc đẩy trẻ

đua tài gắng sức để được khen ngợi

Trang 26

Cách tiến hành phương pháp: Động viên khích lệ là một trong những

phương pháp uốn nắn hành vi đạo đức của tẻ có hiệu quả, giúp trẻ phân biệt

được cái tốt với cái xấu, cái được phép và không được phép Việc động viên

khuyến khích được áp dụng đúng đắn sẽ củng cố những hành vi tốt Lời khen

ngợi của người lớn đối với trẻ là nguồn động lực để các em tự tin vào những

hành động đúng đắn và tin tưởng vào khả năng của mình

Thi đua, khen thưởng là hình thức biểu hiện sự đánh giá tốt đẹp tích

cực của xã hội đối với những hành vi ứng xử tốt đẹp của trẻ Đây chính là một

trong những phương pháp uốn nắn hành vi cho trẻ có hiệu quả, giúp trẻ phân

biệt được cái xấu, cái tốt trong văn học cũng như ngoài đời, biết vâng lời

người lớn một cách tích cực, chủ động Lời khen chê phải tuỳ từng thời điểm

và phải đúng với các chuẩn mực đạo đức như: ngoan, lễ phép, biết yêu

thương, Việc khen chê phải tế nhị và được cân nhắc kỹ lưỡng tránh làm cho

trẻ mắc chứng tự ti Trong nhiều trường hợp cụ thể, việc khen chê cũng rất

khác nhau Trong việc giáo dục đạo đức cho trẻ cần phải khen chê đúng lúc

và đúng mức, cần giúp trẻ hiểu vì sao lại được khen, khen cái gì, nhất là khi

trẻ làm được việc tốt cần phải khen ngay bằng những lời biểu dương để khích

lệ trẻ củng cố những nét hành vi đạo đức tích cực Tuy nhiên, khi trẻ làm điều

gì đó chưa tốt, chưa đúng thì người lớn cần phải tỏ thái độ không đồng tình,

không ủng hộ để trẻ biết được hành vi nào tốt, hành vi nào chưa tốt

1.3 Cơ sở ngữ văn

1.3.1 Vai trò của tác phẩm văn học đối với giáo dục trẻ lứa tuổi mầm non

Nói tới văn học là nói tới một loại hình nghệ thuật đặc biệt, có khả năng

cung cấp tri thức bách khoa về cuộc sống, mang đến cho trẻ sự hiểu biết khám

phá thế giới hiện thực xung quanh Qua mỗi bài thơ, câu chuyện, thế giới thiên

nhiên, thế giới loài vật, đồ vật đã được mở rộng ra trước mắt trẻ Trẻ biết được

đặc điểm đặc trưng để nhận biết về mỗi sự vật, hiện tượng và mối quan hệ của

Trang 27

chúng đối với cuộc sống con người Qua đó trẻ được học hỏi, tích luỹ dần tri

thức, kinh nghiệm sống cho bản thân Đó cũng là cơ sở để hình thành những

nhân cách tốt đẹp cho trẻ sau này Ví dụ như: từ bài thơ Xe chữa cháy của

Phạm Hổ, trẻ có thể nhận biết được màu sắc “mình đỏ như lửa”, hình dáng

“bụng chứa đầy nước”, hoạt động “chạy như bay”, công dụng “dập tắt lửa” của

chiếc xe chữa cháy Không những thế xe chữa cháy còn dược tác giả thể hiện

giống như người lính cứu hoả, luôn luôn trong tư thế sẵng sàng nhận nhiệm vụ

Khác với âm nhạc, hội hoạ, kiến trúc, điêu khắc, văn học sử dụng chất

liệu đặc biệt để cấu thành tác phẩm, đó là chất liệu ngôn từ Với thế mạnh

khám phá sâu vào đời sống bên trong, văn học không chỉ có ý nghĩa là nguồn

tri thức mà còn là nguồn năng lượng tinh thần vô cùng lớn lao, có ý nghĩa cổ

vũ, tiếp sức cho con người trong cuộc sống Nên bên cạnh chức năng nhận

thức, chức năng thẩm mỹ, văn học còn có chức năng giáo dục to lớn Đặc biệt,

với trẻ mầm non, văn học có tác dụng to lớn trong việc xây dựng nhân cách,

bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho trẻ Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy rằng:

những vấn đề mà văn học quan tâm đều trực tiếp hoặc gián tiếp gắn liền với

vấn đề giáo dục đạo đức Các tác phẩm nghệ thuật giàu hình tượng, sống động,

gợi cảm, dễ dàng được trẻ cảm thụ một cách trực tiếp Những bài thơ, câu

chuyện, bằng sức truyền cảm mãnh liệt của mình đã để lại những dấu ấn đẹp

đẽ, sâu đậm trong tâm hồn trẻ thơ từ đó hình thành những đức tính tốt đẹp để

làm nền tảng cho sự phát triển nhân cách trẻ sau này V.G.Biêlinxki đã từng

nói: “Một cuốn sách viết cho thiếu nhi là để giáo dục, mà giáo dục là một sự

nghiệp vĩ đại, vì nó quyết định số phận con người” [6, 13]

Tuy nhiên, không phải cứ nghe xong một tác phẩm là ngay lập tức các

em có thể trở thành người tốt ngay được Những ảnh hưởng của văn học tới

các em là một quá trình lâu dài và bền bỉ Nó tác động một cách từ từ, nhưng

giá trị nhân văn nhân của nó thì có thể tạo nên sức mạnh, ảnh hưởng sâu sắc

Trang 28

tới sự hình thành và phát triển nhân cách của con người Vai trò của văn học

trong sự giáo dục trẻ mầm non có thể được khái quát như sau:

Thứ nhất phải kể đến đó là vai trò của văn học đối với việc giáo dục

thẩm mỹ cho trẻ mầm non V.G.Biêlinxki gọi tình cảm thẩm mỹ là “cội

nguồn của mọi cái đẹp, mọi cái vĩ đại” Vì thế, có thể thông qua giáo dục

thẩm mỹ mà giáo dục các mặt khác đặc biệt là giáo dục đạo đức cho trẻ Có

thể nói, về phương diện này, văn học nghệ thuật chính là nơi nuôi dưỡng

những cảm xúc thẩm mỹ của con người, nơi giữ gìn và phát triển chất nghệ sĩ

vốn có trong mỗi tâm hồn, như Mác từng nói, bản thân mỗi con người bẩm

sinh là một nghệ sĩ

Thứ hai, văn học còn có vai trò to lớn giáo dục lòng nhân ái cho trẻ

thơ Như vậy, lòng nhân ái chính là cơ sở, là cái gốc đạo đức của con người

Nhân ái chính là tình thương yêu đồng loại và những gì xung quanh Nếu như

giáo dục thẩm mĩ giữ vị trí trung tâm trong giáo dục mầm non thì giáo dục lòng

nhân ái là cơ sở hàng đầu giúp trẻ xác lập mối quan hệ tích cực với môi trường

xung quanh và cuộc sống để từ đó có thể phát triển nhân cách một cách toàn

diện Trẻ thơ rất nhạy cảm dễ rung động và dễ đặt mình vào hoàn cảnh của

người khác để cảm thông để bộc lộ một cách rõ ràng giữa yêu và ghét, xấu -

tốt, buồn - vui, Vì vậy, việc giáo dục lòng nhân ái phải bắt đầu ngay từ lứa

tuổi trẻ thơ Trong văn học lòng nhân ái được thể hiện không phải là những gì

quá cao siêu mà rất cụ thể, đời thường, gần gũi với trẻ thơ Đó là tình cảm

giữa con người với con người và giữa con người với thiên nhiên

Như vậy, qua tiếp xúc với tác phẩm văn học, dưới sự hướng dẫn của

cô giáo, trẻ mầm non sẽ hình thành và phát triển những cảm xúc thẩm mỹ,

nuôi dưỡng cho tâm hồn trẻ sự trong sáng, nhạy cảm cũng như khát vọng

vươn tới cái đẹp “Những tác phẩm văn học đã góp phần làm giàu tâm hồn

trẻ thơ, hình thành những chuẩn mực đạo đức, cũng như định hình một

Trang 29

cách sống đầy lòng nhân ái cho trẻ - lứa tuổi mà mỗi ấn tượng một khi đã

được in vào tâm trí đều sâu đậm và khó phai mờ” [3]

1.3.2 Một số đặc trƣng cơ bản của văn học phù hợp với việc giáo dục đạo

đức cho trẻ mầm non

Văn học thiếu nhi nằm trong sáng tác văn học nghệ thuật nói chung, vì

thế nó cũng mang đầy đủ những đặc điểm sáng tác của nghệ thuật ngôn từ,

cũng thực hiện những chức năng chung của văn học như: chức năng giáo

dục, chức năng thẩm mĩ, chức năng giao tiếp, chức năng vui chơi giải trí

Các chức năng này, không tồn tại tách rời nhau mà gắn bó chặt chẽ trong

mối quan hệ chuyển hoá lẫn nhau Nhưng do đối tượng phục vụ chủ yếu là

trẻ em nên sẽ có những tính chất được nhấn mạnh hơn như tính giáo dục,

khả năng khơi gợi, kích thích trí tưởng tượng, sáng tạo của trẻ em

Với văn học viết cho trẻ lứa tuổi mầm non, do đối tượng phục vụ chủ

yếu là những “bạn đọc” còn chưa biết đọc, biết viết, nên ngoài những tiêu chí

chung của văn học còn có những đặc điểm được nhấn mạnh, phù hợp với tâm,

sinh lý đặc thù của lứa tuổi này Có thể kể ra một số đặc trưng cơ bản sau đây:

1.3.2.1 Ngắn gọn và rõ ràng

Sự ngắn gọn không chỉ thể hiện ở dung lượng của tác phẩm mà còn thể

hiện trong cả câu văn, câu thơ Văn xuôi thường thể hiện bằng câu đơn, ngắn,

ít khi dùng câu phức hợp Nhan đề của tác phẩm bao giờ cụ thể, thường đúc

kết ngay ý nghĩa giáo dục, có khi là tên nhân vật chính, hoặc một câu hỏi

mang tính định hướng.Ví dụ: Bó hoa tặng cô, Cái bát xinh xinh, Bài học tốt,

Ai đáng khen nhiều hơn, Ba cô gái, Bác gấu đen và hai chú thỏ,

Dạng thơ phổ biến viết cho các em là thể thơ 3 chữ, 4 chữ, 5 chữ, rất

gần với đồng dao, một thể loại văn học dân gian phù hợp với trẻ thơ, câu thơ

ngắn, vui nhộn, các em vừa đọc, vừa chơi, dễ thuộc, dễ nhớ Ví dụ:

Cây dây leo

Bé tẻo teo

Trang 30

Ở trong nhà Lại bò ra Ngoài cửa sổ

Và nghển cổ Lên trời cao Hỏi: “Vì sao”

Cây trả lời:

- Ra ngoài trời, Cho dễ thở

(Xuân Tửu - Cây dây leo)

Hoặc :

Hay nói ầm ĩ

Là con vịt bầu Hay hỏi đâu đâu

Là con chó vện Hay chăng dây điện

Là con nhện con

Ăn no quay tròn

Là cối xay lúa

(Trần Đăng Khoa - Kể cho bé nghe )

Sự rõ ràng của văn học viết cho trẻ em lứa tuổi mầm non còn được thể

hiện ở ý nghĩa của từ vựng Từ ngữ thường mang nghĩa đen, với lối miêu tả

cụ thể, dễ hiểu Ví dụ:

Vàng tươi hoa cúc áo

Đỏ rực nụ giong riềng Tim tím hoa bìm bìm

Trang 31

Dây tơ hồng em quấn Thành một bó vừa xinh

Hay trong đoạn văn sau đây: “Tí Xíu nhập bọn với các bạn Lúc đầu,

chúng bay xuống mặt biển, rồi chúng hợp thành đám mây mỏng rời mặt biển

bay vào đất liền Gió nhẹ nhàng đưa Tí Xíu lướt qua những dòng sông lấp

lánh sáng như bạc Xế chiều, ông mặt trời toả những tia sáng chói chang hơn

lúc sáng ”

(Giọt nước Tí Xíu)

Với cách miêu tả trực tiếp như vậy, trẻ có thể hình dung ra và hiểu rõ

các sự vật, hiện tượng được thể hiện trong tác phẩm Bên cạnh đó, truyện

thường có kết cấu đối lập, tương phản với hai loại nhân vật xấu - tốt, thiện –

ác, phù hợp với lối tư duy cụ thể của trẻ, giúp trẻ dễ nắm được cốt truyện, dễ

hiểu nội dung, ý nghĩa của câu chuyện và có thể kể lại một cách dễ dàng Ví

dụ: Chú dê đen, Ba cô gái,

1.3.2.2 Nghệ thuật của văn học dành cho trẻ mầm non thường không quá

cầu kỳ, phức tạp

Hầu hết các sự vật, hiện tượng trong văn học dành cho trẻ mầm non

thường được nhân cách hoá Do đặc điểm tư duy vật ngã đồng nhất trẻ mầm

non rất hay đồng nhất sự vật, hiện tượng xung quanh với bản thân mình Vì

vậy, văn học chính là phương tiện để trẻ có thể gửi gắm những tâm sự, giãi

bày xúc cảm tình cảm với thế giới vạn vật xung quanh Để đạt được mối đồng

cảm này, ngôn ngữ trong thơ, truyện viết cho các em phải giản dị, trong sáng,

từ ngữ thường mang nghĩa đen, với lối miêu tả cụ thể, dễ hiểu Cả thơ và

truyện đều sử dụng triệt để những từ tượng thanh, tượng hình, từ láy vừa khêu

khợi, kích thích trí tưởng tượng, sáng tạo vừa tác động mạnh mẽ đến tư tưởng,

tình cảm của trẻ

Trang 32

Bên cạnh đó, truyện dành cho trẻ mẫu giáo thường có kết cấu đối

lập, tương phản với hai mặt tốt - xấu, thiện- ác rõ ràng và đi theo trật tự

thời gian vì tư duy của trẻ cũng tuân theo trật tự trước - sau rõ rệt Ngoài

ra, yếu tố thơ trong truyện và yếu tố truyện trong thơ cũng chính là một

đặc điểm nổi bật của các tác phẩm viết cho trẻ mầm non Có những bài

thơ như đang kể lại một sự việc, một hiện tượng nào đó giống như một

câu chuyện được gói gọn trong một bài thơ Còn yếu tố thơ trong truyện

lại như một chất xúc tác làm cho câu chuyện thêm sức lôi cuốn và hấp dẫn

mạnh mẽ Chính chất thơ bay bổng trong truyện và yếu tố truyện trong

thơ đã góp phần làm nên sức hấp dẫn khiến cho thơ, truyện sẽ còn theo trẻ

mãi trong suốt cả cuộc đời

1.3.2.3 Mỗi tác phẩm văn họcthiếu nhi đều là một bài học đạo đức sâu sắc

nhƣng lại rất gần gũi, giúp trẻ hiểu rõ ràng

Một trong những chức năng cơ bản của văn học là chức năng giáo dục

Văn học là loại hình nghệ thuật ngôn từ, có khả năng tác động mạnh mẽ tới

tâm hồn và nhận thức của con người Nhất là đối với lứa tuổi mầm non, văn

học, đặc biệt là thơ, càng có sự tác động nhanh nhạy Tuy nhiên, lứa tuổi này

chỉ có thể “đọc” tác phẩm một cách gián tiếp, tư duy lôgic chưa phát triển nên

hầu như chưa có khả năng suy luận, phán đoán Chính vì thế, mỗi tác phẩm

văn học cần đem đến cho trẻ một ý nghĩa giáo dục rõ ràng

Trường mầm non là nơi đặt nền tảng cho sự phát triển nhân cách nên

các hiện tượng được xây dựng trong tác phẩm văn học thiếu nhi đều có tính

giáo dục cao Các tác phẩm văn học giúp trẻ phân biệt, nhận thức được điều

tốt - xấu, ngoan - chưa ngoan, đẹp - không đẹp trong xã hội từ đó giúp cho

việc giáo dục nhân cách trẻ được tiến hành hoàn thiện hơn Sau mỗi bài thơ,

câu chuyện trẻ đều có thể rút ra bài học về cách làm người cho riêng mình

thật bổ ích, lý thú mà không hề khiên cưỡng

Trang 33

1.3.3 Đặc điểm tiếp nhận văn học của trẻ mẫu giáo

1.3.3.1 Trẻ em lứa tuổi mầm non giàu cảm xúc và tình cảm

Giàu cảm xúc và tình cảm là nét tâm lý nổi bật ở trẻ thơ, đặc biệt là trẻ

em lứa tuổi mầm non Nhìn chung, ở giai đoạn này, tình cảm là phương diện

thống trị tất cả các mặt trong hoạt động tâm lý của trẻ Chính vì vậy, nhận

thức của trẻ còn mang đậm màu cảm xúc Lứa tuổi này đặc biệt nhạy cảm

trước sự thay đổi của thế giới xung quanh và xúc động ngỡ ngàng trước

những điều tưởng chừng như rất đơn giản Chính đặc điểm dễ nhạy cảm này

làm cho trẻ khi nghe kể chuyện, đọc thơ rất dễ dàng hoá thân mình vào nhân

vật trong tác phẩm Trẻ thường có những phản ứng trực tiếp, ngay tức thì khi

tiếp xúc với tác phẩm Chúng có thể cười, có thể khóc, sung sướng, hay tức

giận trước những chi tiết, sự kiện trong tác phẩm, những tình huống mà nhân

vật gặp phải Đó là phản xạ hết sức tự nhiên, biểu thị tâm lý chưa ổn định, dễ

dao động trước những tác động bên ngoài

của mình khi trẻ trình bày tác phẩm thơ, truyện.Ví dụ, khi trẻ kể chuyện nói

tới nhân vật con cáo, trẻ thường có giọng ồm ồm, gian ác, còn khi nói về chú

thỏ thì giọng nhỏ nhẹ, đáng yêu, dí dỏm Các em như hoà mình vào trong

chính sự dao động nhẹ nhàng ấy

Như vậy, trẻ mẫu giáo tiếp nhận văn học trước hết dưới góc độ cảm

xúc Đó là năng lực hoá thân của các em với cái nhìn ngây thơ, giản đơn về sự

giống nhau giữa tác phẩm và cuộc sống Trẻ luôn cho rằng thế giới nghệ thuật

trong tác phẩm văn học cũng là hiện thực ngoài đời nên dễ dàng muốn chia sẻ

1.3.3.2 Trí tưởng tượng phong phú bay bổng

về trí tưởng tượng Sức tưởng tượng của các em dường như là vô bờ

bến Tưởng tượng giúp cho các em có thể xâu chuỗi các sự vật, hiện tượng

Trang 34

riêng lẻ thành một khối thống nhất, thông qua các hoạt động giáo dục mà

tưởng tượng của trẻ được phát triển Trẻ thơ rất cần trí tưởng tượng và vì vậy

việc nuôi dưỡng trí tưởng tưởng của trẻ là một trong những nhiệm vụ quan

trọng của giáo dục mầm non

Bản thân mỗi cô giáo phải tìm hiểu đặc trưng tâm lý này ở trẻ để hiểu

đặc điểm tiếp nhận văn học cũng như phản ứng thẩm mỹ diễn ra khi tiếp nhận

tác phẩm Nếu như người lớn nhìn nhận và cảm thụ tác phẩm văn học bằng

những kinh nghiệm và suy ngẫm từ cuộc đời từng trải của mình, thì trẻ thơ

nhìn nhận, đánh giá bằng những trực giác và trí tưởng tượng thiên bẩm Chính

những tưởng tượng thơ ngây này đã đem lại cho trẻ thơ niềm tin và nuôi

dưỡng cho tâm hồn các em thêm trong sáng, cao đẹp

1.3.3.3 Tƣ duy hình tƣợng

Tư duy là một trong những đặc điểm tâm lý quan trọng, có ảnh hưởng

trực tiếp đến sự tiếp nhận văn học của trẻ Với ý thức bản ngã và trí tưởng

tượng phong phú của mình, trẻ mầm non luôn lấy mình làm trung tâm để nhìn

nhận thế giới xung quanh Tất cả vạn vật dưới con mắt trẻ thơ như thêm phần

sinh động và có hồn Các em tìm thấy trong thiên nhiên đời sống của mình và

chúng hoà mình vào thiên nhiên, đồng nhất thế giới xung quanh với chính bản

thân Chính khả năng đồng hoá này khiến trẻ có thể giao cảm dễ dàng với thế

giới nghệ thuật trong các tác phẩm

hình ảnh, âm thanh và màu sắc, vì thế tính cụ thể của ngôn ngữ trong mỗi tác

phẩm có liên quan mặt thiết với sự tiếp nhận văn học của trẻ Điều đó cũng

giải thích tại sao ngôn ngữ trong tác phẩm văn học dành cho lứa tuổi mầm

non cần cụ thể, chính xác và biểu cảm

* Tiểu kết

1 Giáo dục đạo đức cho trẻ ở độ tuổi mầm non là giai đoạn đầu tiên và

quan trọng nhất trong việc hình thành nhân cách của con người Đây là giai

Định dạng
Số trang	69
Dung lượng	606,57 KB