Giá trị nội dung và nghệ thuật tập thơ những người bạn nhỏ của phạm hổ (2014)

LỜI CAM ĐOAN Em xin khẳng định: Đề tài "Giá trị nội dung và nghệ thuật tập thơ Những người bạn nhỏ của Phạm Hổ" là của riêng em, không trùng lặp với bất kỳ tác giả nào khác.. Những sán

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học thiếu nhi

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ NHÀN

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên em xin cảm ơn TS.Nguyễn Thị Nhàn, Trường Đại học

sư phạm Hà Nội 2 đã trực tiếp hướng dẫn và chỉ bảo tận tình cho em để hoàn

thành khóa luận này

Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy giáo, cô giáo trong khoa

Giáo dục tiểu học, Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 - những người đã tạo

điều kiện và giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Cuối cùng, em xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình và bạn bè đã

giúp đỡ và động viên em rất nhiều trong quá trình học tập để em hoàn thành

khóa luận này!

Em chân thành gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy cô và các bạn!

Xuân Hòa, ngày tháng 5 năm 2014

LỜI CAM ĐOAN

Em xin khẳng định: Đề tài "Giá trị nội dung và nghệ thuật tập thơ

Những người bạn nhỏ của Phạm Hổ" là của riêng em, không trùng lặp với bất

kỳ tác giả nào khác Nếu sai, em xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Xuân Hòa, ngày tháng 5 năm 2014

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu vấn đề 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4.1 Đối tượng nghiên cứu 3

4.2 Phạm vi nghiên cứu 4

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 PHẠM HỔ VÀ THƠ VIẾT CHO THIẾU NHI 6

1.1 Cuộc đời và tiểu sử 6

1.2 Sự nghiệp văn chương 7

CHƯƠNG 2 NHỮNG NGƯỜI BẠN NHỎ NHÌN TỪ GIÁ TRỊ NỘI DUNG 9

2.1 Chủ đề tình bạn 9

2.1.1 Tình bạn thế giới loài vật ngộ nghĩnh và đáng yêu 9

2.1.2 Tình bạn thế giới cỏ cây, hoa lá phong phú và đa dạng 12

2.2 Nhận thức về thế giới xung quanh 15

CHƯƠNG 3 NHỮNG NGƯỜI BẠN NHỎ NHÌN TỪ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT 19

3.1 Nghệ thuật xây dựng hình ảnh trong Những người bạn nhỏ 19

3.1.1 Hình ảnh gần gũi, quen thuộc 19

3.1.2 Hình ảnh xinh xắn, đẹp đẽ 22

3.2 Biện pháp nghệ thuật tu từ 25

3.2.1 Biện pháp nhân hóa 26

3.2.2 Biện pháp so sánh 32

3.3 Hình thức hỏi - đáp 35

3.4 Hình thức mô phỏng âm thanh, nhịp điệu tiết tấu 39

KẾT LUẬN 43

TÀI LIỆU THAM KHẢO 45

Phạm Hổ là nhà thơ được sự mến mộ của nhiều thế hệ thiếu nhi Việt Nam Trong sự nghiệp văn chương, ông đã viết 25 tập thơ, 35 tập truyện, 20 kịch bản sân khấu và hoạt hình Tác giả cũng đạt được nhiều giải thưởng danh giá của Hội văn học Việt Nam Những sáng tác của ông thể hiện niềm say mê,

tâm huyết trong đó phải kể tới Chú bò tìm bạn, Những người bạn im lặng,

Bạn trong vườn …và một tập thơ đáng yêu không thể không nói tới là Những người bạn nhỏ Mỗi bài thơ hóm hỉnh, đáng yêu, sảng khoái riêng nhưng

không kém phần sâu sắc và ý nghĩa

Những sáng tác của Phạm Hổ nói chung, tập thơ Những người bạn nhỏ nói riêng cũng thu hút giới nghiên cứu và những người mến mộ xưa nay Tuy

vậy, để khảo sát cụ thể và sâu sắc hơn, đầy đặn hơn tập thơ đáng yêu này vẫn còn là việc hữu ích và cần thiết

Là giáo viên mầm non trong tương lai, việc tìm hiểu vẻ đẹp của tác phẩm văn chương sẽ giúp ích cho bản thân tôi rất nhiều khi trau dồi kiến thức, bồi dưỡng tâm hồn phong phú Những bài thơ của Phạm Hổ cũng là món quà đối với trẻ em lứa tuổi mầm non Các em sẽ thêm yêu thế giới xung quanh, yêu bạn bè Văn học giúp các em hoàn thiện nhân cách, rèn luyện các kỹ năng ngôn ngữ, phát triển tư duy, cảm xúc đẹp

Với những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài Giá trị nội dung và

nghệ thuật trong tập thơ Những người bạn nhỏ của Phạm Hổ làm đối tượng

nghiên cứu cho khóa luận của mình

2

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong phần lịch sử nghiên cứu vấn đề này, chúng tôi điểm những công

trình, những ý kiến tiêu biểu về thơ Phạm Hổ và tập thơ Những người bạn

nhỏ

Với 60 năm cầm bút, Phạm Hổ thường có mặt trong những tuyển tập văn học sang trọng Có thể khẳng định, viết cho thiếu nhi mới là tâm huyết một đời của Phạm Hổ Ông từng tâm sự : “Nếu được sống thêm một lần nữa, tôi vẫn chọn nghề cũ: làm thơ, viết văn cho các em đọc, vẽ tranh cho các em

xem nữa" ( Nhà văn Việt Nam hiện đại NXB Hội nhà văn 1996)

Trên những ý kiến tiêu biểu về sự nghiệp sáng tác của nhà thơ Phạm

Hổ đối với nền văn học thiếu nhi Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu khẳng định Phạm Hổ là một nhà thơ tâm huyết đối với trẻ em Đến với trẻ bằng cả một

tấm lòng yêu thương và trân trọng Nhận xét, đánh giá tập thơ Những người

bạn nhỏ có những ý kiến đáng quan tâm sau:

- Vân Thanh với bài “Thơ viết cho thiếu nhi buổi đầu những năm 60”

(Tạp chí văn học, tháng 6 năm 1963) có nhận xét : Những người bạn nhỏ của

Phạm Hổ viết cho lứa tuổi bé hơn, nhiều bài thơ trong tập có ý nghĩa mở rộng

tri thức cho các em như: Củ cà rốt, Xe chữa cháy, Bắp cải xanh…”

- Nhà thơ Trần Thanh Địch đánh giá : "Phạm Hổ là một trong những

nhà văn lâu nay đã đóng góp cho văn học chúng ta khá nhiều truyện và thơ cho người lớn cũng như cho trẻ em Những chủ đề tác giả hay khai thác thường xoay quanh những sự vật, những tình cảm bình thường trong sinh hoạt

bình thường của chúng ta" ( Những người bạn nhỏ, Một tập thơ đáng yêu -

Tạp chí văn học số 6-1964)

- Nhà thơ Định Hải thì cho rằng: “Thơ Phạm Hổ nặng về khai thác những khía cạnh tình cảm của nhi đồng Thơ anh uyển chuyển, giàu nhạc

điệu, gần gũi với đồng dao Bạn đọc thường nhắc tới những bài thơ như Xe

chữa cháy, Bắp cải xanh, Chú bò tìm bạn” ( Báo văn nghệ số 468, 29.9.1972)

3

- Theo Vũ Duy Thông thì : "Một cách tự nhiên thơ Phạm Hổ thiên về bạn đọc nhỏ tuổi từ 5-8 tuổi Đọc thơ Phạm Hổ viết cho các em ấn tượng đầu tiên anh để lại là : Đây là con người yêu trẻ tới mức đắm đuối, không bao giờ

no chán, một con người luôn khao khát tìm đến trẻ, để hiểu và yêu chúng

hơn"( "Con đường đến với trẻ thơ " trong Bàn về văn học thiếu nhi 1983)

- Khóa luận tốt nghiệp của Lý Thị Ngọc (2008) với đề tài "Nghệ thuật

Những người bạn nhỏ của Phạm Hổ" Tác giả này chủ yếu khai thác giá trị

nghệ thuật của tập thơ Những người bạn nhỏ Đưa ra một số hình thức tổ chức

và phương pháp giảng dạy thơ Phạm Hổ trong nhà trường Tiểu học Em nhận thấy, khóa luận này chỉ nghiêng về phương diện nghệ thuật chứ chưa đề cập tới giá trị nội dung của tập thơ

Nhìn chung từ những năm 60 cho tới nay đã có rất nhiều lời nhận xét

và phê bình về nội dung và nghệ thuật thơ của Phạm Hổ, nhưng chưa có công

trình nào khai thác sâu về nội dung và nghệ thuật của tập thơ Những người

bạn nhỏ của ông Dựa trên những thành tựu đã có của giới nghiên cứu, tiếp

thu những ý kiến đó, chúng tôi tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về giá trị nội dung và

nghệ thuật tập thơ Những người bạn nhỏ

3 Mục đích nghiên cứu

Khai thác nội dung và nghệ thuật của tập thơ Những người bạn nhỏ của

Phạm Hổ, khẳng định giá trị tập thơ đối với việc giáo dục mầm non và công

việc sau này của bản thân

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Khảo sát giá trị nội dung và nghệ thuật Những người bạn nhỏ in trong

Tuyển tập Phạm Hổ ( NXB Văn học 1999) Gồm những bài thơ sau:

- Bắp cải xanh

- Củ cà rốt

- Hoa và Bướm

Giá trị nội dung và nghệ thuật tập thơ Những người bạn nhỏ của Phạm Hổ

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu những kiến thức chung liên quan tới thơ ca

- Tìm hiểu cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Phạm Hổ

- Giá trị nội dung tập thơ Những người bạn nhỏ

- Giá trị nghệ thuật, hình ảnh trong thơ, biện pháp nghệ thuật, tình huống đối

thoại trong thơ, mô phỏng âm thanh, nhịp điệu trong tập thơ Những người bạn

nhỏ

5

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp nghiên cứu tác phẩm theo thể loại

- Kết hợp các thao tác khoa học như: phân tích, bình giảng

6

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: PHẠM HỔ VÀ THƠ VIẾT CHO THIẾU NHI

1.1 Cuộc đời và tiểu sử

Nhà thơ Phạm Hổ có bút danh là Hồ Huy Ông sinh ngày 28/11/1926 tại xã An Nhơn, huyện An Nhơn, Bình Định Thủa nhỏ Phạm Hổ đi học ở trường làng Sau đó, ông học tiểu học ở Tam Kỳ, Huế rồi theo học trường Quốc học ở Quy Nhơn Năm 1943, ông thi đỗ Thành (tức trung học cơ sở), chưa kịp thi tú tài thì cách mạng tháng 8 thành công, ông đi theo cách mạng rồi hoạt động văn nghệ từ đó Ông làm công tác thông tin tuyên truyền tại thị

xã Nguyễn Huệ (Quy Nhơn), sau đó làm thư ký thường trực của ở chi hội Văn hóa cứu quốc Bình Định do nhà thơ Trần Mai Ninh làm chi hội trưởng

Năm 1947, ông làm biên tập viên báo “Tin tức Bình Định” rồi được cử

đi học tại lớp hội họa kháng chiến liên khu V do họa sĩ Nguyên Đỗ Cung phụ trách Sau khóa học ông về làm cán bộ sáng tác của chi hội Liên khu V và được bầu làm ủy viên Ban chấp hành đoàn Hội họa Liên khu V

Năm 1949-1950, ông được đi dự hội nghị văn nghệ ở Việt Bắc và được bầu làm ủy viên Ban chấp hành chi hội văn nghệ liên khu V

Năm 1955, ông tập kết ra Bắc, làm công tác đối ngoại ở Hội văn nghệ Trung Ương Ông là một trong những thành viên (cùng với Nguyễn Huy Tưởng, Tô Hoài, Thy Ngọc, Nguyễn Kiên…) sáng lập ra NXB Kim Đồng (1957) và có nhiều đóng góp cho sự trưởng thành và phát triển không ngừng của nhà xuất bản dành riêng cho thiếu nhi này

Năm 1960, ông làm Biên tập viên tại nhà xuất bản Văn học Từ

1965-1983, ông làm biên tập viên ở tuần báo văn học (sau đổi thành Báo Văn Nghệ) Ông được kết nạp vào Đảng Cộng Sản Việt Nam năm 1947

7

Năm 1983, ông công tác tại Hội Nhà Văn, làm ở tiểu ban Văn học thiếu nhi Tiếp đó, ông được cử làm chủ tịch Hội đồng văn học thiếu nhi và Phó trưởng ban đối ngoại Hội nhà văn Việt Nam

Nhà thơ Phạm Hổ không những chỉ viết thơ văn cho thiếu nhi mà còn một số tác phẩm viết cho người lớn cũng được đón đọc

Có thể nói Phạm Hổ là nhà văn đa tài Ngoài thơ, văn, kịch ông còn viết cả lý luận phê bình và dịch thuật Ở mỗi thể loại tác giả đều để lại dấu ấn riêng trong mỗi sáng tác của Phạm Hổ và đằm thắm tình người

Năm 1994 ông nghỉ hưu Ông mất ngày 4/5/2007

1.1 Sự nghiệp văn chương

Nhắc tới Phạm Hổ trước hết phải nhắc tới sự nghiệp văn chương và những đóng góp của ông cho nền văn học thiếu nhi nước nhà Ông sáng tác nhiều thể loại: thơ, truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, kịch và phê bình văn học… cho cả người lớn và trẻ em Dù viết văn xuôi, kịch hay thơ … bất cứ thể loại nào, người đọc cũng nhận ra "chất thơ" trong tác phẩm của Phạm Hổ

Tính từ tập thơ đầu tiên Em tre (1949) đến năm 1993, Phạm Hổ đã có

11 tập thơ, 9 tập truyện, 4 vở kịch viết cho các em Ngoài ra, ông có 8 tập thơ, văn cho người lớn

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, Phạm Hổ hoạt động văn

nghệ ở liên khu V Ông in tập Em vẽ Bác Hồ (1948) và Lúa non (1952) Hai

tập thơ này bắt đầu bộc lộ thiên hướng viết cho thiếu nhi của ông

Với hơn 60 năm chuyên tâm sáng tác, ông cho ra đời 25 tập thơ trong

đó chủ yếu dành cho thiếu nhi Những tập thơ tiêu biểu và được trao giải thưởng văn học gồm:

- Tập thơ Chú bò tìm bạn giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi

năm 1957-1958

8

- Chú vịt bông (thơ) giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi năm

1967-1968

- Những người bạn im lặng (thơ) giải chính thức về thơ viết cho thiếu nhi

của hội đồng văn học thiếu nhi , Hội nhà văn Việt Nam (1986)

- Giải thưởng cuộc thi sáng tác kịch cho thiếu nhi do Hội nghệ sĩ sân

khấu tổ chức với vở kịch Nàng tiên nhỏ thành Ốc (1986)

Viết cho các em, ngòi bút của Phạm Hổ khá linh hoạt với những cách chuyển đổi từ góc nhìn đến giọng điệu, lúc là giọng điệu trẻ thơ nói với nhau, lúc là giọng các cháu trò chuyện với thế giới thiên nhiên và cũng có lúc là giọng của một người ông, một người cha, người anh ôn tồn, nhân hậu… Thế giới trẻ thơ trong sáng tác của Phạm Hổ khá phong phú, vừa gần gũi với những trò chơi, sinh hoạt học hành, lại vừa dẫn dắt suy tưởng làm tâm hồn các em bay bổng hơn

Với trẻ thơ ông đặc biệt quan tâm và chú ý tới câu chuyện bạn bè trong cuộc sống Vì theo ông, trẻ em vốn rất khát khao tình bạn, chỉ với tình bạn mà các em thật sự có nét đồng điệu trong vui chơi và học tập hứng thú Chính vì vậy mà thơ ông đã khơi dậy và phát huy tối đa, niềm vui và sự sáng tạo của trẻ nhỏ trong sáng tác

Tuyển tập thơ Những người bạn nhỏ của Phạm Hổ chủ đề tình bạn

được trở đi trở lại Có một số bài thơ thuộc loại hay nhất trong thơ ca Phạm

Hổ thuộc chủ đề này Tiêu biểu như: Chú bò tìm bạn, Bạn trong vườn, Những

người bạn im lặng, Bạn nào thích nhảy…

2.1.1 Tình bạn thế giới loài vật ngộ nghĩnh, đáng yêu

Bằng sự quan sát tinh tế, Phạm Hổ đã phát hiện ra đặc điểm của mỗi con vật Ông đã chọn ra những chi tiết độc đáo để miêu tả một cách ấn tượng những loài vật đáng yêu, đáng quý Nắm bắt được tâm lý trẻ em, Phạm Hổ không đi tìm hiểu đời sống và những hoạt động loài vật mà ông chủ yếu khai thác những "tính cách", những vẻ đẹp của chúng Qua đôi mắt trẻ thơ, các con vật được ông nhắc tới vừa phong phú, đa dạng lại mang những nét tính cách ngây thơ, hồn nhiên

Những người bạn đáng yêu đó là những con vật ngộ nghĩnh, những người bạn mà các em vẫn thường gặp trong cuộc sống hàng ngày như các chú chó, chú mèo, con ngỗng, con chim , con bò, con bê, con cá… Thế giới loài

10

vật trong thơ ông là một thế giới cực kỳ sinh động Tác giả luôn tạo ra nụ cười

dí dỏm, tạo nên chất hài hước, tươi tắn cho cuộc sống, tạo nên cái duyên riêng Bài thơ thể hiện thành công câu chuyện tình bạn trong thế giới loài vật,

phải kể tới bài thơ Rong và Cá Từ bức họa của một họa sĩ Trung Quốc mà

nhà thơ Phạm Hổ đã diễn tả bằng bức tranh nghệ thuật ngôn từ, đem lại cho trẻ thơ Việt Nam món quà xinh xắn đậm màu sắc dân tộc Nhân vật Rong và

Cá là hai nhân vật đáng yêu, họ trở thành diễn viên đem đến một màn vũ kịch đẹp Cái đẹp từ màu sắc trang điểm: Cô rong xanh, đuôi cá xanh, hồng Cái đẹp bởi dáng vẻ mềm mại và nhẹ nhàng của cô Rong Cái đáng yêu của" đàn

cá nhỏ" với cô Rong cùng điệu múa như các vũ công đẹp làm sao? Họ uốn lượn và quấn quýt bên nhau, cái đẹp hài hòa, yên bình và nhẹ nhàng Cô Rong

và đàn cá nhỏ hẳn rất quý mến nhau mới có sự kết hợp tuyệt vời đến thế:

“Có cô rong xanh Đẹp như tơ nhuộm Giữa hồ nước trong Nhẹ nhàng uốn lượn Một đàn cá nhỏ Đuôi xanh, đuôi hồng Quanh cô rong đẹp Múa làm văn công”

Bài thơ Thỏ dùng máy nói nói về một chú thỏ đa nghi và ngốc nghếch,

nghe máy điện thoại mà cứ đòi nhìn thấy người ở đầu dây bên kia thì chú ta mới tin tưởng đó là bạn mình Đó là sự lém lỉnh của chú thỏ Tình cảm bạn bè thân thiết ở đây toát lên từ sự vui đùa, đôi bạn xưng hô cũng thật gần gũi "tớ"

và "cậu","Thỏ" và "Mèo":

“- Thỏ đây! Ai nói đấy

Mèo à? Mèo thế nào?

11

Mình không trông thấy cậu Nhỡ đứa khác thì sao”

Bài thơ Chơi ú tim kể lại cuộc chơi của Mèo và Chó, nó như câu

chuyện nhỏ Khi đến lượt Chó trốn Mèo đi tìm thì Chó trốn sau tủ, Mèo bất ngờ phát hiện ra nhờ cái đuôi Chó đang phe phẩy dưới chân tủ Ấy vậy mà Chó vẫn lý sự thật dí dỏm và những ai khó tính lắm nhưng khi đọc bài thơ này cũng phải tủm tỉm cười vì sự ngộ nghĩnh rất trẻ thơ của Chó Tình bạn trong tình huống này như một sự "nũng nịu" đáng yêu trong lý lẽ của chú Chó: “ Chó vẫn thú vị lắm

Cứ nhe răng ra cười Không mình nấp giỏi thật Lỗi chỉ tại cái đuôi”

Tình bạn giữa Ngỗng và Vịt lại được diễn tả khác bình thường: Ngỗng lười học nhưng lại huênh hoang khoe mình biết chữ rồi, nhưng khi Vịt đưa sách cho lại đọc ngược, lại giả vờ đọc nhẩm Đây là chi tiết rất thú vị Ngỗng luôn tỏ ra mình lớn rồi, cái gì cũng biết cả Đó cũng là thói xấu dấu dốt! giữa Ngỗng và Vịt là thứ tình bạn chân thành, khuyên nhủ giữa bạn và bạn để họ cùng tốt lên:

“ Ngỗng không chịu học

Khoe biết chữ rồi Vịt đưa sách ngược Ngỗng cứ tưởng xuôi

Cứ giả đọc nhẩm Làm vịt phì cười Vịt khuyên một hồi:

Ngỗng ơi! Học! Học!”

( Ngỗng và Vịt)

12

Bài thơ Gấu đen nói tới chuyện chụp hình Gấu trắng chụp hình Gấu

đen và khi nhận ảnh Gấu đen kêu mình mất chân, lại còn bé tí chẳng giống mình tí nào Gấu đen đâu biết rằng, chụp ảnh thì chỉ chụp được hình ảnh ở phía trước và thu nhỏ lại mới vừa được chiếc ảnh nhỏ tí mà thôi:

“Gấu đen chụp ảnh Gửi tặng bạn thân Gấu trắng thợ giỏi

"Tách"cái , chụp xong

Lúc nhận ảnh xem Gấu đen trợn mắt:

- Sao mình bé choắt Lại cụt cả chân!

Chụp chẳng nên thân Này đây trả cậu! ” Vậy là ở bài thơ này, các bạn nhỏ sẽ thấy vui vẻ về sự ngây ngô của Gấu đen Tình bạn càng gắn bó hơn khi giải quyết được nhưng hiểu lầm đáng yêu đó

2.1.2 Tình bạn thế giới cỏ cây, hoa lá phong phú và đa dạng

Ngoài những bạn nhỏ là các con vật xung quanh chúng ta còn có các bạn nhỏ đến từ thiên nhiên cỏ, cây, hoa, lá Phạm Hổ từng quan niệm thiên nhiên không thể thiếu trong thơ ca của ông, vì nó gắn liền với các em thiếu nhi Các em đọc thơ ông như được du hành trong thế giới loài cây, khám phá biết bao điều thú vị, lạ lùng mà thiên nhiên ban tặng cho các em Các loài cây,

cỏ, hoa, lá hiện lên trong thơ Phạm Hổ rất gần gũi, thân thiết, đa dạng sắc màu với nét kỳ thú, bất ngờ Tâm hồn tinh tế, tầm lòng thiết tha, trân trọng tuổi thơ

thơ Củ cà rốt Được nhà thơ miêu tả sự lớn lên của củ cà rốt với những màu

sắc hài hòa: giữa củ cà rốt màu đỏ, lá của nó màu xanh, củ cà rốt như chú bé hiếu động: "Nhảy lên/Đẹp thật":

“Lá xanh

Củ đỏ Lớn nhỏ Bên nhau Đất đội Ngập đầu

Nhảy lên

Đẹp thật Tên em

Cà rốt

Củ đỏ

Lá xanh”

Ở bài thơ Bắp cải xanh, tác giả vẽ ra trước mắt bạn đọc những hình ảnh

đẹp Đó là màu xanh mát dịu của lá, cái bắp cải non ngoan ngoãn nằm lọt thỏm bên trong, dưới sự che chở của các chị lá "Sắp vòng tròn" ở bên ngoài đối với em nằm ở giữa Tình chị em hay sự đùm bọc tạo cho ta cảm giác an toàn Cái "Búp cải non/Nằm ngủ giữa" được sự ấp ủ, bảo vệ Cả đàn chị cho

em nhỏ có giấc ngủ an lành:

“Bắp cải xanh Xanh mát mắt

14

Lá cải sắp Sắp vòng tròn Búp cải non Nằm ngủ giữa”

Không thể không nhắc tới bài thơ Tre Bài thơ chỉ có bốn câu nhưng lại

chứa đựng một ý nghĩa to lớn mà tác giả đã gửi gắm vào đó Một bức tranh buổi trưa đơn sơ, giản dị nhưng có cái gì thật bất ngờ lâu nay ta không nhận ra: Đó là lũy tre và bóng mát của nó Có ai biết rằng lũy tre đó luôn cho tất cả những bóng mát mà nó chở che Vậy lúc nào nó có biết mệt vì cứ cho đi mãi như vậy Phạm Hổ "nhân hóa" cái hiện tượng này y như người vậy Chỉ có điều lạ là tre mệt mà "Bóng vẫn ngủ ngoan" Tre không bao giờ ngừng nghỉ để cho muôn loài bóng mát Tình bạn là ở sự hy sinh và cho đi không toan tính Chúng ta gặp rất nhiều lần cái buổi trưa này trong kí ức Buổi trưa thân yêu có mặt trên tất cả các miền quê của đất nước Đó là cảnh thân yêu của tuổi thơ

mà những người trưởng thành hôm nay tái hiện giúp các em:

“Tre cho bóng giỡn Trên lưng bò vàng Bây giờ tre mệt Bóng vẫn ngủ ngoan”

Tình bạn giữa Hoa và Bướm cũng thế! Bạn Bướm suốt ngày quanh

quẩn bên bạn Hoa Lúc nào bạn Hoa cũng ngẩng đầu để đón những tia nắng mai một cách tự nhiên Bạn Bướm có đôi cánh mà suốt ngày bay lượn thướt tha như có làn gió thổi làm bạn có thể bay được Tất cả đều là do sự hòa quyện của thiên nhiên, hòa hợp tất cả các sự vật với nhau:

“ Hoa ngẩng cao đầu Suốt ngày không mỏi Bướm bay, bướm bay

15

Như nhờ gió thổi!”

2.2 Nhận biết về thế giới xung quanh

Cùng với chủ đề tình bạn, Phạm Hổ còn muốn cung cấp cho các em những hiểu biết ban đầu về thế giới sự vật, về các hiện tượng xung quanh Tùy từng trường hợp cụ thể mà ông giới thiệu cho các em tên gọi hay đặc điểm hình thức, lợi ích của chúng

Thế giới hiện tại có biết bao điều mới lạ mà các em rất muốn được biết, muốn được tìm hiểu khám phá… Chính vì hiểu được tâm lý, nhu cầu của lứa tuổi mà nhà thơ Phạm Hổ đã dẫn dắt các em từ bất ngờ này đến bất ngờ khác, phát hiện ra những điều mới mẻ trong cuộc sống hàng ngày Đó là những bài học về thế giới tự nhiên và môi trường xung quanh

Bài thơ Bướm em hỏi chị vẫn là bài thơ về tình bạn nhưng có sự lồng

ghép thật tự nhiên của khoa học tri thức Giọt nước trên cành hoa hồng kia được gọi là “giọt sương” Nhưng với sự ngây thơ, hồn nhiên của Bướm em cũng như các bạn nhỏ, chúng lầm tưởng những giọt sương đó là nước mắt của hoa hồng:

“- Chị ơi vì sao Hoa hồng lại khóc?

- Không phải đâu em Đấy là hạt ngọc Người gọi là sương Sao đêm gửi xuống Tặng cô hoa hồng.”

Vậy là các em vừa được thỏa mãn trí tò mò, lại vừa có được tri thức phổ thông Các em lại hiểu thêm được tình bạn của những người bạn với nhau trong thế giới này

16

Ở bài thơ Sáo ăn na thì nhà thơ mượn câu chuyện của bạn Sáo để giải

thích cho các bạn nhỏ biết quá trình cây lớn lên từ đâu? Đó chính là nhờ hạt

na đã được Sáo thả gieo và mầm sống lên từ đó Nhà thơ thật khéo léo mượn lời thơ để giúp các em hình tượng hóa và ngầm hiểu những thắc mắc mà người lớn cho là hiển nhiên Câu chuyện về Sáo ăn na có thể tóm tắt như sau: Sáo mổ na ăn và hạt đã rơi xuống đất Tới năm sau, Sáo quay lại khóm na mà chính nhờ sáo gieo hạt cây đã mọc lên và tươi tốt Sáo lại tiếp tục đậu trên cành na do chính sáo trồng mà sáo không hay biết:

“Sáo mổ na ăn Thả rơi mấy hạt Năm sau bay qua Khóm na lên tốt

Rồi na ra quả Sáo đậu cành rung Sáo đâu có biết Chính na sáo trồng”

Trong bài thơ Lúa và gió lại là cuộc hỏi đáp giữa cua mẹ và cua con

Câu hỏi ngộ nghĩnh của cua con hỏi cua mẹ đã khiến cho bạn nhỏ rất thích thú: Dưới cảnh trăng đêm tiếng các cây lúa rì rào làm nên những bài hát đồng quê Đó là nhờ các cơn gió nhẹ nhàng đưa các cây lúa va chạm nên tạo ra tiếng động Các cây lúa đã tạo ra những bài ca tuyệt vời Tuy vậy, khi trời lặng gió, cây lúa sẽ đứng im, bài hát cũng sẽ ngừng Hiện tượng này được nhà thơ giải thích rất hay qua đối thoại của cua mẹ và cua con :

"- Cô lúa đang hát

Sao bỗng lặng im

17

Đôi mắt lim dim

Mẹ cua liền đáp

- Chú gió đi xa Lúa buồn không hát”

Bài thơ Đất và hoa giải thích màu sắc của các loài hoa trong khu vườn ,

thông qua cuộc trò chuyện nhỏ của mẹ và bé Bé thắc mắc và đặt câu hỏi cho mẹ: Ai là người đã nhuộm các màu hoa trong khu vườn của mình? Mẹ đáp lại: “Ấy là bác Đất/Lặng im, thật thà…!” Những sắc màu của hoa cũng là điều kỳ diệu của thiên nhiên quanh ta Tuy vậy, ai cũng biết hoa mọc từ Đất

Có lẽ khi viết bài thơ này, Phạm Hổ được gợi ý từ một lời tổng kết trong tục ngữ dân gian: "Người ta là hoa của đất":

Ấy là bác Đất Lặng im, thật thà…!”

Có một bài thơ Phạm Hổ chỉ "mô phỏng" tiếng kêu của các loài vật mà

nên thơ Đó là bài Kêu, tác giả cho các em nhận biết bốn con vật một cách

giản dị thông qua tiếng kêu đặc trưng của mỗi loài:

“Gâu! gâu! gâu! chó hỏi Ịt! ụt! ịt! lợn đòi

Meo! Meo! Mèo trách Be! Be! Be! Dê cười”

18

Tiểu kết chương 2

Phạm Hổ một nhà thơ lâu nay đã đóng góp rất nhiều cho nền văn học Việt Nam Đặc biệt là mảng thơ – truyện cho trẻ em Những chủ đề tác giả khai thác thường xoay quanh những sự việc, những tình cảm bình thường trong sinh hoạt, cuộc sống hàng ngày Ông có tâm hồn khá tinh tế, sẵn sàng đón nhận một ý nghĩa, một sự kiện, một trường hợp hay một hình ảnh nào đó

dù rất nhỏ, rồi chuyển thành ý thơ thành bài thơ, từ mẩu chuyện thành truyện ngắn

Với chủ đề tình bạn trong Những người bạn nhỏ, Phạm Hổ đã xây dựng

nên nhân vật khá phong phú Những nhân vật ấy là người bạn từ thế giới loài vật, thế giới cỏ cây, hoa lá Tất cả đều được hình tượng hóa trong những vần thơ một cách sinh động, gần gũi và nên thơ

Thế giới tự nhiên chứa đựng những điều bí ẩn, bất ngờ và khó giải thích cho các em nhỏ, nhưng với ngôn ngữ thơ Phạm Hổ thì nó lại được giải thích một cách vừa giản dị vừa gây sự thích thú để các em nhận biết dễ hơn, đúng với tính cách của bạn nhỏ Các em sẽ yêu thích cách lý giải đó Làm được như vậy Phạm Hổ xứng danh là nhà thơ của thiếu nhi

19

CHƯƠNG 3: NHỮNG NGƯỜI BẠN NHỎ

NHÌN TỪ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT

3.1 Nghệ thuật xây dựng hình ảnh trong Những người bạn nhỏ

Hình ảnh trong tập thơ Những người bạn nhỏ khá phong phú và đa

dạng Tựu chung lại, tất cả đều là nhưng người bạn từ thiên nhiên như là các loài vật sống gần gũi với con người Chúng là con chó, con mèo, con gà, con

cá, con bò Phạm Hổ coi đây là những người bạn Ngoài ra còn có những người bạn là những loài hoa lá cỏ cây Dưới ngòi bút của Phạm Hổ chúng thật đẹp và sinh động Có thể là củ cà rốt, cây bắp cải, là cây rong, bông hoa hay giọt sương Tất cả được Phạm Hổ miêu tả một cách tinh tế, sinh động, gần gũi với con người Chúng ta nhìn thấy được sự hòa quyện giữa thiên nhiên và con người

Với nghệ thuật xây dựng hình ảnh về các loài cỏ cây, hoa , lá, con vật, Phạm Hổ thường khai thác khía cạnh đơn sơ và mộc mạc, thân thiết, màu sắc trong thơ bình dị nhưng giàu cảm xúc và thẩm mỹ

3.1.1 Hình ảnh thơ gần gũi, quen thuộc

Đi vào thế giới thơ Phạm Hổ, ta bắt gặp những con vật, đồ vật, cảnh vật quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày như con chó, con mèo , con gà, con cá, con trâu hay những đồ như điện thoại, máy chụp ảnh, xe cứu hỏa chúng đều được hiện ra trong thơ Phạm Hổ một cách rất dung dị

Ngòi bút của Phạm Hổ, đã mở ra trước mắt các em một thế giới phong phú tràn đầy sức sống của thiên nhiên và vạn vật Những âm thanh những màu sắc những hình ảnh tươi mới đó đến với các em một cách tự nhiên Bởi

lẽ, Phạm Hổ đã miêu tả chúng bằng ngòi bút chân thực nhưng vẫn không làm mất đi sự sinh động Đọc thơ ông, trẻ có thể hình dung được đối tượng mà nhà thơ miêu tả Điều đó cũng đồng nghĩa với việc thơ Phạm Hổ đã kích thích trí tưởng tượng trẻ thơ Cùng với những quan sát thực tế, những câu thơ của

20

Phạm Hổ một lần nữa khắc sâu vào trí nhớ của các em những hiện tượng và những loài vật

Môt số bài thơ tái hiện lại những hình ảnh quen thuộc, gần gũi, có thể

kể đến như Chơi ú tim, Ngủ rồi , Xe chữa cháy

Bài thơ Chơi ú tim nói về hai con vật được nuôi trong gia đình Đó là

con Chó và Mèo Thường thì hai con vật nay không kết bạn với nhau Dân gian vẫn nói về chúng thế Vậy mà nhà thơ Phạm Hổ lại "hòa giải" cho chúng chơi cùng với nhau một trò chơi dân gian mà bọn trẻ cũng hay chơi : trò trốn tìm Cả bài thơ hiện ra những hình ảnh của trò chơi thú vị này: Cái "đảo mắt" tinh quái của mèo săn tìm chú chó đang ẩn nấp; cái đuôi của chú lộ ra "chỗ khe tủ"; hình ảnh chú mèo rón rén, nhẹ nhàng rồi bất ngờ "chộp" thật nhanh chú chó, tất cả hiện ra như một cuộc chơi thú vị của con trẻ ngày nào Đặc biệt, hình ảnh kẻ thua cuộc bị bắt chộp "nhe răng ra cười" nói một câu gượng ghịu đáng yêu của chú chó cún :

"Rủ nhau chơi ú tim Giờ đến phiên chó trốn Mèo đảo mắt tim quanh Chó nấp đâu giỏi thật

Bỗng kìa chỗ khe tủ Chó để lộ cái đuôi Rón rén mèo đến nơi Òa! Chộp ngay lưng bạn

Chó vẫn thú vị lắm

Cứ nhe răng ra cười Không! Mình trốn giỏi thật Lỗi chỉ tại cái đuôi!"