GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN TẠO HÌNH CƠ BẢN CHO CÂY CẢNH

Mô đun Tạo hình cơ bản cho cây cảnh là mô đun là một trong số các mô đun kỹ n ng quan trọng của nghề tạo dáng và ch m sóc cây cảnh. Sau khi học xong mô đun này, sinh viên sẽ được trang bị những kiến thức và kỹ n ng cơ bản của kỹ thuật Cắt tỉa tạo hình cho cây cảnh

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BÀ RỊA – VŨNG TÀU

SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

GIÁO TRÌNH MÔ ĐUN TẠO HÌNH CƠ BẢN CHO CÂY CẢNH

MÃ SỐ: MĐ 02

NGHỀ TẠO DÁNG VÀ CH M S C CÂY CẢNH

Trình độ: Đào tạo dưới 03 tháng

(Phê duyệt tại Quyết định số 443/QĐ-SNN-KNKN ngày 17 tháng 10 năm 2016

của Sở Nông nghiệp và PTNT tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu)

N M 2016

LỜI GIỚI THIỆU

Để phục vụ chương trình đào tạo nghề cho nông dân Nhằm đạt được mục tiêu đảm bảo chất lượng trong đào tạo nghề, việc phát triển giáo trình phục vụ cho đào tạo nghề là rất quan trọng Giáo trình “Tạo hình cơ bản cho cây cảnh” cung cấp cho học viên những kiến thức cơ bản về Các dáng thế cơ bản của cây cảnh, kỹ thuật cắt tỉa, uốn nắn tạo hình cho cây cảnh nghệ thuật Tài liệu có giá trị hướng dẫn học viên học tập và có thể tham khảo để vận dụng trong thực tế sản xuất

Đây là giáo trình mô đun trình độ đào tạo dưới 03 tháng được tổng hợp trên tài liệu chính là mô đun “Tạo hình cơ bản cho cây cảnh” trình độ sơ cấp nghề1

được tổ chức biên soạn nhằm góp phần đạt được mục tiêu đào tạo nghề đã đặt ra

Giáo trình này là quyển 2 trong số 5 mô đun chuyên môn của chương trình đào tạo nghề “Tạo dáng và ch m sóc cây cảnh” trình độ đào tạo dưới 03 tháng Trong mô đun này gồm có 3 bài dạy thuộc thể loại lý thuyết và tích hợp như sau:

Bài 1 Xây dựng ý tưởng tạo hình cây cảnh

Bài 2 Cắt tỉa tạo hình cho cây

Bài 3 Uốn nắn tạo hình cho cây

Chúng tôi xin trân trọng cám ơn nhóm biên soạn Giáo trình mô đun “Tạo hình cơ bản cho cây cảnh” trình độ sơ cấp nghề gồm:

2

MỤC ỤC

ỜI GIỚI T IỆU 1

MỤC ỤC 2

Mô đun: Tạo hình cơ bản cho cây cảnh 3

Bài 1 Xây dựng ý tưởng tạo hình cây 3

Bài 2 Cắt tỉa tạo hình 28

Bài 3 Uốn, nắn tạo hình cho cây 36

ướng dẫn thực hiện bài tập, bài thực hành 45

Yêu cầu về đánh giá kết quả học tập 45

Tài liệu tham khảo 45

MÔ ĐUN: TẠO HÌNH CƠ BẢN CHO CÂY CẢNH

Mã mô đun: MĐ 02

Thời gi n: 56 giờ

Giới thiệu mô đun

Mô đun Tạo hình cơ bản cho cây cảnh là mô đun là một trong số các mô đun kỹ n ng quan trọng của nghề tạo dáng và ch m sóc cây cảnh Sau khi học xong mô đun này, sinh viên sẽ được trang bị những kiến thức và kỹ n ng cơ bản của kỹ thuật Cắt tỉa tạo hình cho cây cảnh

Bài 1 Xây dựng ý tưởng tạo hình cây

Mã ài: MĐ 02-1

Thời gian: 10 giờ

Mục tiêu

Sau bài học, người học có khả năng sau:

- Nhận thức được giá trị thẩm mỹ và giá trị kinh tế của cây cảnh nghệ thuật trong đời sống và trong sản xuất kinh doanh

- Trình bày được đặc điểm của các dáng thế cơ bản của cây cảnh nghệ thuật

- Phân biệt được các dáng thế cây

A Nội dung

1 Khái quát chung về cây cảnh, cây cảnh nghệ thuật

1 1 Cây cảnh, cây dáng thế, cây ons i

- Cây cảnh: Cây cảnh là những cây trồng để trang trí, thưởng thức vẻ đẹp của hoa, lá, dáng

- Cây dáng thế: à cây cảnh nghệ thuật với sự tác động của con người tạo thành tác phẩm thể hiện ý nghĩa v n hoá phù hợp với thời đại

- Cây Bonsai: à cây được trồng trong chậu, khay, được cắt tỉa tạo dáng theo một phương pháp đặc biệt, mang đầy đủ những yếu tố thẩm mỹ và ấn tượng thiên nhiên sẵn có, hay nói một cách khác, Bonsai là một cây hay một nhóm cây trong thiên nhiên được thu nhỏ lại trong gang tấc nhưng vẫn mang nét cổ thụ, được trồng trong chậu, khay hay trên đá bằng một kỹ thuật, và nghệ thuật riêng biệt

Vì thế người ta nói Bonsai là một nghệ thuật, là một tác phẩm sống, hay là một tác phẩm điêu khắc sống Cái đẹp ở Bonsai là đơn giản, vừa đủ, hóa cách, mà quan trọng nhất là gợi, gợi ý về một điều gì đó hơn là khẳng định

Cũng có quan niệm cho rằng Bonsai là một hình thái nghệ thuật đơn nhất vì nó là sự hòa hợp giữa nghệ thuật và nghề làm vườn Cũng có người cho Bonsai là nghệ thuật của cái đẹp, có người thì nói Bonsai là một hình thức đặc trưng của nghề làm vườn

Tóm lại tùy theo quan niệm, trong khi người này xem Bonsai như là một trong những

4

xem đó chỉ là một thú vui lúc nhàn rỗi

Bon: Cái khay, cái chậu

Sai: Cây, trồng cây

1.2 Triết lý – tinh thần củ cây cảnh, cây dáng thế

Cây cảnh không chỉ thuần tu là bức tranh phác thảo thiên nhiên, mà là sự kết hợp tài tình giữa thiên nhiên và nghệ thuật Tính triết lý của cây cảnh nghệ thuật có thể là:

- Hoà hợp với thiên nhiên, thiên nhiên là bà mẹ nuôi dưỡng chúng ta chứ thiên nhiên không phải là kho vô tận của con người

- Con người là một phần trong thiên nhiên, sống hài hoà với thiên nhiên chứ con người không phải là trung tâm của vũ trụ

- Khi làm và chơi cây dáng thế nghĩa là rèn luyện đức tính khiêm nhường, giản dị, kiên nhẫn tin tưởng vào cuộc sống vượt qua mọi khó kh n trong cuộc sống hiện tại

Cây dáng thế, Bonsai là kết quả của một quá trình lao động chuyên môn và nghệ thuật vất vả từ cắt tỉa, uốn nắn, ch m sóc với các nguyên tắc tạo hình, thẩm mỹ phù hợp để tạo nên một tác phẩm mang tính nghệ thuật cao

Cây dáng thế Bonsai với nghệ thuật thể hiện ở mức đơn giản vừa đủ song rất tinh tế, gợi ý về một điều gì đó hơn là khẳng định

Việc tạo cho cây nhỏ, lùn lại không phải là bỏ đói hành hạ cây, mà chúng ta có biện pháp kỹ thuật tạo cho cây dáng vẻ cổ thụ với sức sống khoẻ mạnh thể hiện sự từng trải phong sương của cây

Thiên nhiên liên tục vận động biến đổi và tiến hoá hoàn thiện, nghệ thuật cây cảnh Bonsai luôn hướng tới sự sáng tạo hoàn thiện Sự sâu xa nhất của nghệ thuật cây cảnh “Con người chỉ có thể góp phần hoàn thiện thiên nhiên chứ không thể tạo ra thiên nhiên”

2 Phân loại cây cảnh: Hiện nay ở thế giới và Việt Nam có nhiều cách phân loại cây

dáng thế Tuỳ theo từng mục đích có cách phân loại khác nhau:

2.1 Dự vào tình trạng củ cây

- Cây nguyên liệu: Chưa được uốn tỉa

- Cây sơ chế: Mới uốn tỉa sơ bộ

- Cây thành phẩm: à cây đã định hình có thể trưng bày

2.2 Dự vào trọng lƣợng h y kích cở

- Bonsai 1 tay: oại bonsai mini

- Bonsai 2 tay: D di chuyển, cao 15 – 70cm thịnh hành nhất

- Bonsai 4 tay: Hai người khiêng, còn gọi là bonsai sân vườn, cao 70 –180 cm Ở Việt Nam rất thịnh hành loại Bonsai này

- Thế/kiểu: Thế cây là nghệ thuật biểu đạt sự ẩn dụ ý nghĩa, tinh thần, tư tưởng truyền thống v n hoá và được thể hiện qua một tên nào đó hay thế mà tác giả muốn gửi gắm tâm tư, tình cảm của mình vào tác phẩm

* Ý nghĩa: Dáng trực trong nghệ thuật cây cảnh nó được nghệ thuật hoá để ẩn dụ thế

hiên ngang, bất khuất

Hình 2.1 Cây thông dáng trực thế trượng phu

Hình 2.2 Si dáng trực

6

Hình 2.3 Sanh dáng trực

3.1.2 Dáng xiên (xiêu)/ nghiêng h y dáng tà

à dáng mà trục của thân cây hơi nghiêng so với phương nằm ngang khoảng α = 200–

Hình 2.6 Cây Sanh dáng nghiêng cành phóng Hình 2.7 Cây Sanh dáng nghiêng

3.1.3 Dáng hoành

à dáng cây mà trục của thân cây nằm ngang so với mặt chậu Dáng hoành ở ngoài tự nhiên thường là những cây có điều kiện sống khó kh n nhưng cây vẫn sống và nảy lộc đâm chồi (cây nằm ngang trên mặt đất α = 70 - 900

)

Hình 2.8 Cây hoa giấy dáng hoành

* Về thẩm mỹ: Dáng cây này khá khác thường, ngoạn mục biểu hiện sự mềm mại dịu

* Ý nghĩa: Ngoài thiên nhiên những

cây này thường sống trong điều kiện khí hậu

nghiệt ngã nhất (cây ở sườn núi, vách đá )

nhưng cây vẫn có thể sống, gốc cây bám

chắc vào đá, treo leo giữa trười mây, ngọn

cây vươn lên tạo hình ảnh của sự kiên trì

nhẫn nại vượt qua phong ba bão táp hướng

tới tương lai phát triển

Cây trong chậu nhưng có cảm giác cao ngút ở đại ngàn phỏng theo cây thông ngạo ngh , hiên ngang đứng trên núi cao Cây nói nên khí tiết của đấng trượng phu, thẳng thắn,

- Ngày nay, quan niệm về thế tam đa cũng thay đổi:

“Nhiều con – Túng thiếu – Giảm thọ; Ít con – Dư dật – Trường thọ”

d Thế ngũ phúc

Cây thế ngũ phúc (4 cành 1 ngọn) cũng tương tự như cây tam đa Thế này thường ở dáng trực biến hoá Thế tam đa và thế ngũ phúc đi đôi với nhau, hai thế này đều là cây trực thọ, cây ngũ phúc n m tầng, có thể uốn như cây tam đa rồi nuôi thêm hai tán nữa y như vậy

là đạt

10

Hình 2.17 Thế Ngũ phúc (một cây)

Hình 2.18 Thế ngũ phúc (đa cây)

Nhưng cũng có thể đối thành 5 tầng theo lối chiết chi tứ diện cũng được Thế ngũ phúc

to cao đẹp hơn thế Phước, ộc, Thọ, ý muốn chúc tụng cao hơn nữa là Phước, ộc, Thọ, An, Khang, nghĩa là có phúc, tốt lành may mắn, có lộc giàu có nhiều ruộng đất, có thọ là sống lâu tr m tuổi, An là sống yên ổn không bị xáo trộn, có khang là vui vẻ, chết êm ải thoải mái Đúng là câu chúc tụng đầy đủ đẹp đẽ nhất

e Thế bạt phong

Thường là cây dáng xiêu (hình 2.19), thường gọi là xiêu phong Trong tạo hình các nhánh, cành được kéo xuôi về phía sau trái chiều với dáng của cây Các tán thưa, rõ tán, nhánh, cành lượn sóng có cảm giác gió đang thổi mạnh

Thế cây như một con người đang vượt qua bão táp để đi tới đích, nói nên khí phách quả cảm, ý chí kiên cường của con ngời trước mọi bão táp của cuộc đời

Hình 2.19 Cây thế Bạt phong

Hình 2.20 Hình thế bạt phong

f Thế bạt phong hồi đầu

- Tương tự như thế bạt phong chỉ khác là cổ cây quặt về phía sau, ý nghĩa thể hiện con người cố gắng vượt qua bão táp nhưng còn ngoảnh nhìn về phía sau đầy lưu luyến và hứa hẹn đối với quê hương

Hình 2.21.Cây thế bạt phong hồi đầu

để cho đầu rồng to, lại thêm mũi miệng nữa thật là khó tạo dáng cho đẹp Thân rồng thì d , chỉ cần uốn cong cong, các nhánh làm chân làm mây ôm lấy thân cây không mấy khó, nhiều người vẫn uốn được

- Cách thứ hai: Th ng lên nhưng đầu n m dưới gốc cây, phải tạo dáng làm sao khi nhìn

là thấy rồng cất đầu bay lên mới tài Phải tạo dáng cho rồng vươn lên, mắt, mũi, miệng xừng lên, hai chân trước làm hai chân vươn móng chòm lên, hai chân sau hạ thấp

Hình 2.13 Thế Long thăng

đuôi vẫy đập để cất cánh bay bổng lên Nghệ thuật trong th ng là thân mình phải quật khởi mới mới đúng điệu

Thế này đẹp hơn vì đầu to đuôi nhỏ, tàn nhánh cân đối Thế này tượng trưng cho lòng cương quyết, lúc nào cũng vươn lên tiến bộ

h Thế thác đổ

Thế này cây cảnh cổ ít có thấy, là thế huyền độc thụ thân nằm bò qua miệng chậu (hình 2.12), như bị trận cuồng phong xô ngã xuống ao, nên ngọn cây bẻ cong, thòng xuống thấp hơn đáy chậu áng thật mềm mại uốn cong hợp lý theo luật hồi đầu tự nhiên, vươn lên lúp búp có từng bậc rất đẹp, biều hiện cho sức sống làm cho người xem có cảm giác d chịu

16

Hình 2.30 Cây thế phụ tử

Hình 2.31 Thế phụ tử

- Cây thế phụ tử có dáng trực, khoẻ khoắn.Thân con thường ở giữa canh số 1 và số 2

- Cây thế mẫu tử có dáng xiêu, mềm mại, uyển chuyển

- Vị trí thân cây con không bị các cành của thân cha mẹ che lấp

- Thân cha mẹ có thể lấy 2 hoặc ở cành 1 ngọn tuỳ theo nét đi của cha mẹ Thân tử sẽ phân cành ngọn tuỳ theo cành ngọn của cha mẹ làm sao cho tổng số cành của 2 thân là số lẻ

- Yêu cầu đối với thế này

+ Chạc cây liền cùng với gốc

+ Chạc cây phải khép sát nhau

+ Độ lớn và chiều cao hai cây vào khoảng một 10 một 8

- Chú ý

+ 2 cây dáng trực, khoẻ khoắn – anh em trai

+ Thân to thẳng khoẻ, thân nhỏ mềm mại – Anh trai, em gái

18

Hình 2.34 Tùng cối-Thế Huynh đệ Hình 2.35 Sanh – Thế huynh đệ đồng khoa

3.2.3 Những thế từ cây một gốc thân hoặc thân trồng ghép trở lên

a Thế tam đa

Theo truyện dân gian Trung Quốc, thì Phúc – ộc – Thọ là 3 vị thần ch m lo cho dân

về các mặt phúc, lộc, thọ có tên là “Phúc tinh, ộc tinh và Thọ tinh”

Cấu tạo của thế này là cây 1 gốc 3 thân hoặc 3 cây trồng ghép lại hoặc 3 cây liền nhau

qua bộ r (liên c n)

20

Hình 2.40 Thế rừng cây

3.2.4 Một số thế khác

a Thế lưỡng long tranh châu

Thế này phải uốn với song thọ trồng chung vào một chậu, uốn đối xứng thành hai con rồng uốn khúc, giao đầu tranh hạt minh châu nằm ở giữa

Hình 2.41 Thế lưỡng long tranh châu

b Thế long đàn phượng vũ

Thế này bay bướm hơn, có nghĩa là chim phượng hòang múa trên mình rồng Đây là thế có thể uốn với một cây, hoặc hai cây trồng chung một chậu Phải cây cổ thụ gốc to, uốn nằm trên miệng chậu, gốc ngẩng lên làm đầu rồng Thân uốn cong hạ thấp, các chi xòe ra bốn phía làm chân và mây, ngọn ngã về phía sau làm đuôi rồng, cây thứ hai có hai r chẻ ra làm chân phượng, thân ngã ngang qua ôm lấy mình rồng, các cành hậu thân uốn làm đầu và

đuôi chim phượng, hai cành tả hữu xòe ra làm hai cánh chim uốn với dáng đang múa, ngọn làm mây Thế này uốn cho thật dịu dàng mềm mại như phượng đang múa, tán nhánh xòe ra, trên mình rồng uốn khúc nhịp nhàng thế chim phượng múa trên lưng rồng là tuyệt đẹp, biểu tượng cho quyền uy của vua chúa, ngày xưa chỉ có ở trong cung đình

22

hòa, nhưng không kém phần uy nghi, biểu tượng cho quyền

d Thế long mã hồi đầu

Thế này gồm hai cây to riêng biệt hay cùng gốc, nhưng một cây cao một cây thấp, r xòe ra theo chân thú, cây thấp thân to, ngắn nằm ngang, ngọn làm đầu ngẩng lên, không tán nhánh, tạo dáng con ngựa nằm quay đầu trở lên Cây cao uốn thân long, cong cong v n vẹo, phân chi theo lối tứ diện, xòe ra bốn phía làm chân và mây, ngọn uốn tán to như bông sen rồi bẻ cúp xuống làm đầu rồng quay trở lại

Thế này rất khó uốn, phải lựa những cây mềm dẻo, có nhiều r để uốn chân thú nằm xòe ra như chân ngựa, uốn làm sao cho khỏi phải giải thích người khác xem mà biết mới hay, cho hài hòa mới đẹp

Hình 2.44 Thế long mã hồi đầu

4 Quy ƣớc thẩm mỹ về cây cảnh nghệ thuật

Một cây dáng thế bon sai đẹp là cây có sự cần đối hài hoà toàn diện từ việc tạo dáng,

kỹ thuật uốn nắn cây đến sự lựa chọn chậu và trưng bày Để có những yêu cầu có một số nguyên tắc tạo hình sau

4.1 Những quy ƣớc cở cở

- Quy tắc cân đối hài hoà: Quy tắc này thể hiện sự cân đối hài hoà về đường kinh gốc, thân và cành, hài hoà với kích thước chậu, màu sắc chậu tạo sự phối màu, đường nét được tôn thêm

- Quy tắc tỷ lệ - kích thước: Kích thước thân, cành, chiều dài thân cành, độ lớn của tán kích thước của cây so với chậu, vị trí trồng cây trong chậu

+ Quy tắc trồng cây, bố trí cây: Vị trí trồng cây trong chậu (Cây to trồng ở gần, cây nhỏ trồng xa, các cây không trồng cùng trên một đường thẳng ngang theo chậu ), sự phân cành (cây bên ngoài cành tàn ngả ra ngoài để đón ánh sáng), phông nền khi trưng bày cây

4.2 Một số quy ƣớc cụ thể

4.2.1 Rễ cây

- R nổi trên mặt đất (hình 2.30), thấy rõ nơi xuất phát (lộ c n- phơi c n)

- R phân bố đều quanh gốc thân tạo sự vững chãi cho thân và sự kiếm tìm thức n Riêng với dáng hoành - bán huyền hay huyền - thác đổ; Thì r tập trung phía đối diện với hương nghiêng tạo sự cân bằng

- R không mọc quặt vào thân, mọc bên này vòng sang bên kia

- R không chỉ mọc ở 1 phía của thân

4.2.2 Thân cây

- Vỏ cây thể hiện sự già nua (hình 2.45), trưởng thành như mốc mác, sần sùi u bướu, nứt nẻ tạo vể từng trải sự phong sương đây chính là vẻ đẹp của cây

Hình 2.47.Thân cây cân đối

- Vỏ không có vết sẹo dây cuốn trên vỏ

- Màu sắc, hình dạng vỏ phù hợp với màu chậu

- Cành phân bố xoắn trôn ốc từ dưới lên trên

- Kích thước cành có độ lớn giảm dần từ dưới lên trên, cành to phía dưới cảnh nhỏ ở trên;

- Chiều dài cành có độ dài giảm dần từ dưới lên trên

- Độ lớn của mỗi cành theo quy luật to ở gốc và thon dần về phía ngọn cành

- Các cành không xuất phát từ 1 điểm, cành mọc song song không phát triển, cành không được mọc kiểu xương cá;

- Cành không mọc ở chỗ lõm của thân (phần âm của thân)

- Cành/ nhánh 1 bố trí gần vuông góc với mặt tiền, nhánh thứ 2 tạo với mặt tiền nửa góc vuông (góc 450), nhánh 3 nằm phía mặt sau của thân tạo cho cây chiều sâu

- Các cành tán của cây tạo thành 1 hình tam giác

* Cách lấy cành

- ấy cành nằm sát góc chuyển của thân hoặc ngay đỉnh của góc chuyển

- Không lấy cành ở ngay sau góc chuyển

- Không lấy cành ở giữa 2 góc chuyển

- Không lấy cành ở trên góc chuyển

+ Khi cắt vát thân để tạo ngọn mới

- ấy cành liền sát mặt cắt đối diện với ngọn mới

- Không lấy cành đối diện với mặt cắt vì cùng phía với ngọn

+ Cành dưới cùng lấy 2/3 chiều cao cây

+ Cành dưới cùng to nhất rồi giảm dần lên trên theo độ giảm của thân cây (đường kính cành = 2/3 đường kính thân nơi tiếp giáp)

+ Khoảng cách các cành giảm dần từ dưới lên trên

+ Hai cành liên tiếp không được trùng hướng

Tán cây là một trong những yếu tố tạo thành vẻ đẹp hoàn thiện cho cây, c n cứ theo dáng cây, tư ng định thể hiện mà có một số kiểu tán:

* Các kiểu tán cây bố trí tán lá theo dáng thế cây

- Dáng thẳng, dáng nghiêng, hơi nghiêng nhìn các cành tán nằm ngang

- Dáng huyền nhai- thác đổ bố trí cành tán nằn 2 bên cành uốn lượn, ngọn hơi vươn lên tạo sự mềm mại uốn lượn

- Kiểu gió đùa- bạt phong: Thân nhánh tạt về một bên, thân nghiêng theo hướng gió Nếu bạt phong hồi đầu thì ngọn hơi quay ngược lại hướng gió thổi

- Kiểu v n nhân: Thân cao mảnh song vững chắc, các nhánh thưa, mảnh và dài chia