KHẢO sát các NGUYÊN NHÂN DO VI KHUẨN gây VIÊM ĐƯỜNG SINH dục TRÊN HEO nái SAU KHI SINH tại TRẠI CHĂN NUÔI HEO VĨNH KHÁNH THUỘC TỈNH AN GIANG

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứuTRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG BỘ MÔN THÚ Y NGUYỄN BẢO CHÂU KHẢO SÁT CÁC NGUYÊN NHÂN DO VI KHU

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG

BỘ MÔN THÚ Y

NGUYỄN BẢO CHÂU

KHẢO SÁT CÁC NGUYÊN NHÂN DO VI KHUẨN GÂY VIÊM ĐƯỜNG SINH DỤC TRÊN HEO NÁI SAU KHI SINH

TẠI TRẠI CHĂN NUÔI HEO VĨNH KHÁNH

THUỘC TỈNH AN GIANG

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP BÁC SĨ THÚ Y

Cần Thơ, 06/2008

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG

BỘ MÔN THÚ Y

NGUYỄN BẢO CHÂU

KHẢO SÁT CÁC NGUYÊN NHÂN DO VI KHUẨN GÂY VIÊM ĐƯỜNG SINH DỤC TRÊN HEO NÁI SAU KHI SINH

TẠI TRẠI CHĂN NUÔI HEO VĨNH KHÁNH

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG

BỘ MÔN THÚ Y



Đề tài: Khảo sát các nguyên nhân do vi khuẩn gây viêm đường sinh dục trên

heo nái sau khi sinh tại trại chăn nuôi heo Vĩnh Khánh thuộc tỉnh An Giang, do sinh viên Nguyễn Bảo Châu thực hiện tại phòng kiểm nghiệm vệ sinh thực phẩm súc sản, bộ môn Thú y, khoa Nông Nghiệp và Sinh học Ứng dụng trường Đại học Cần Thơ từ tháng 03/2008 đến tháng 05/2008

Cần Thơ, ngày tháng năm 2008 Cần Thơ, ngày tháng năm 2008

Duyệt bộ môn Duyệt giáo viên hướng dẫn

LƯU HƯU MÃNH LÝ THỊ LIÊN KHAI

Cần thơ, ngày tháng năm 2008

Duyệt khoa Nông Nghiệp và Sinh học Ứng dụng

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Trong cuộc sống, những điều đã qua đi tìm lại thật khó Thời sinh viên

có lẻ là thời đẹp nhất của mổi người Giờ đây, tôi và các bạn chuẩn bị ra

trường, bước vào đời với những khó khăn, thử thách mới Đối với tôi, chỉ

mong sau này có được một công việc thật đơn giản, một cuộc sống bình an…

Suốt quá trình học tập cũng như thực hiện luận văn tốt nghiệp, tôi đã nhận được sự giúp đỡ của rất nhiều người Chính vì vậy, tôi xin gởi lời cảm ơn

sâu sắc nhất đến:

Gia đình, nơi đó có ba mẹ, người đã sinh thành và hy sinh cả cuộc đời mình để tôi được học tập, được đầy đủ như bao bạn khác; nơi đó có những đứa

em luôn dành trọn tình yêu thương cho tôi

Xin chân thành biết ơn:

Cô Lý Thị Liên Khai, người đã hết lòng yêu thương, tận tụy, chỉ bảo, chia sẻ, động viên tôi hoàn thành luận văn này

Quý thầy cô Bộ môn Thú y, Bộ môn Chăn nuôi đã tận tình giảng dạy, trao cho tôi những kiến thức quí báo

Xin chân thành cảm ơn:

Ban lãnh đạo, kỹ thuật, anh chị em công nhân trại chăn nuôi heo Vĩnh Khánh đã tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để tôi lấy mẫu thực hiện đề tài

Cảm ơn những người chị, người bạn, người em thân thiết nhất đã cùng tôi học tập, sẻ chia, cùng tôi vượt qua những khó khăn trong suốt 5 năm qua

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

MỤC LỤC



Trang

Trang tựa i

Trang duyệt ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục iv

Danh mục sơ đồ và bảng vi

Danh mục hình vii

Tóm lược viii

Chương 1 ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN 3

2.1 Cấu trúc và chức năng bộ phận sinh dục ở thú cái 3

2.1.1 Âm đạo 3

2.1.2 Tử cung 3

2.2 Các nguyên nhân gây viêm đường sinh dục ở heo nái sinh sản 4

2.2.1 Môi trường 4

2.2.2 Cơ học 4

2.2.3 Hóa học 4

2.3.4 Vi sinh vật 5

2.3 Sơ lược về các bệnh thuộc đường sinh dục của heo nái 5

2.3.1 Viêm âm đạo 5

2.3.2 Viêm tử cung .6

2.3.3 Nhiễm trùng sau khi sinh 9

2.4 Sơ lược về một số vi khuẩn gây viêm đường sinh dục 10

2.4.1 Vi khuẩn Staphylococcus 10

2.4.2 Vi khuẩn Streptococcus 13

2.4.3 Vi khuẩn Escherichia coli 15

2.4.4 Vi khuẩn Pseudomonas 17

2.5 Tổng quan về trại chăn nuôi heo Vĩnh Khánh thuộc tỉnh An Giang 19

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Chương 3 PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP THÍ NGHIỆM 21

3.1 Phương tiện thí nghiệm 21

3.1.1 Địa điểm 21

3.1.2 Thời gian thực hiện đề tài 21

3.1.3 Hóa chất 21

3.1.4 Môi trường 21

3.1.5 Trang thiết bị và dụng cụ máy móc 21

3.2 Phương pháp thí nghiệm 21

3.2.1 Phương pháp chẩn đoán bằng triệu chứng 21

3.2.2 Phương pháp lấy mẫu 21

3.2.3 Phương pháp nuôi cấy phân lập 22

3.2.4 Phương pháp định danh vi khuẩn bằng phản ứng sinh hóa 24

3.2.5 Phương pháp xử lý số liệu 28

Chương 4 KẾT QUẢ THẢO LUẬN 29

4.1 Kết quả khảo sát tỷ lệ viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh ở trại chăn nuôi heo Vĩnh Khánh, tỉnh An Giang 29

4.2 Kết quả khảo sát hiện trạng viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh tại trại chăn nuôi heo Vĩnh Khánh, tỉnh An Giang 30

4.3 Kết quả khảo sát tỷ lệ viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh theo lứa đẻ 31

4.4 Kết quả phân lập vi khuẩn E coli, Staphylococcus, Streptococcus, Pseudomonas trên dịch viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh tại trại chăn nuôi heo Vĩnh khánh, tỉnh An Giang 32

4.5 Kết quả khảo sát tỷ lệ nhiễm ghép trên tổng số mẫu phân tích 33

4.6 Kết quả khảo sát tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy ở đàn heo con của nái khỏe và đàn heo con của nái bị viêm đường sinh dục … 34

Chương 5 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 35

5.1 Kết luận 35

5.2 Đề nghị 35

TÀI LIỆU THAM KHẢO 36

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

DANH MỤC SƠ ĐỒ VÀ BẢNG



Sơ đồ Trang

Sơ đồ 1 Qui trình nuôi cấy phân lập vi khuẩn Staphylococcus và Streptococcus

27

Sơ đồ 2 Qui trình nuôi cấy phân lập vi khuẩn E coli và Pseudomonas .28

Bảng Bảng 1 Phân biệt các thể viêm tử cung 9

Bảng 2 Định danh vi khuẩn Staphylococcus aureus bằng phản ứng sinh hóa 24

Bảng 3 Định danh vi khuẩn Streptococcus bằng phản ứng sinh hóa 25

Bảng 4 Định danh vi khuẩn E coli bằng phản ứng sinh hóa .25

Bảng 5 Định danh vi khuẩn Pseudomonas bằng phản ứng sinh hóa 27

Bảng 6 Kết quả khảo sát tỷ lệ viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh ở trại chăn nuôi heo Vĩnh Khánh, tỉnh An Giang 29

Bảng 7 Kết quả khảo sát hiện trạng viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh

30

Bảng 8 Tỷ lệ viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh theo lứa đẻ 31

Bảng 9 Kết quả phân lập vi khuẩn Escherichia coli, Staphylococcus, Streptococcus Pseudomonas trên dịch viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh tại trại chăn nuôi heo Vĩnh Khánh, tỉnh An Giang 32

Bảng 10 Kết quả khảo sát tỷ lệ nhiễm ghép trên tổng số mẫu phân tích 33

Bảng 11 Tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy ở đàn heo con của nái khỏe và đàn heo con của nái bị viêm đường sinh dục 34

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

DANH MỤC HÌNH



Hình 1 Chuồng lồng nuôi heo nái sinh sản tại trại CN Vĩnh Khánh 20

Hình 2 Heo nái viêm đường sinh dục tại trại chăn nuôi heo Vĩnh Khánh 20

Hình 3 Khuẩn lạc Staphylococcus aureus trên môi trường MSA 22

Hình 4 Khuẩn lạc Streptococcus spp trên môi trường BA 23

Hình 5 Khuẩn lạc Escherichia coli trên môi trường MC 23

Hình 6 Phản ứng sinh hóa định danh vi khuẩn Escherichia coli .26

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

TÓM LƯỢC



Có rất nhiều nguyên nhân gây rối loạn sinh sản ở heo nái, trong đó bệnh viêm đường sinh dục ở heo nái sau khi sinh là một trong những bệnh khá phổ biến Nguyên

nhân chủ yếu gây nên bệnh này là do các loại vi khuẩn Escherichia coli,

Staphylococcus, Streptococcus, Pseudomonas Qua thời gian khảo sát trên 109 heo nái

trại chăn nuôi heo Vĩnh Khánh, tỉnh An Giang có 87 heo nái bị viêm đường sinh dục,

chiếm tỷ lệ 79,82% Trong đó, số mẫu dương tính với E coli chiếm tỷ lệ 66,67%, số mẫu dương tính với Staphylococcus aureus chiếm tỷ lệ 27,59%, số mẫu dương tính với Staphylococcus spp chiếm tỷ lệ 42,53%, số mẫu dương tính với Streptococcus spp chiếm tỷ lệ 45,98%, số mẫu dương tính với Pseudomonas chiếm tỷ lệ 2,3% Tỷ lệ

nhiễm ghép giữa các vi khuẩn trong cùng một mẫu dịch viêm là 62,07%; trong đó ghép 2 loại vi khuẩn là chiếm tỷ lệ 40,23%, nhiễm ghép 3 loại vi khuẩn chiếm tỷ lệ 21,84% Tỷ lệ viêm đường sinh dục ở lứa đầu tiên khá cao (16,09%), giảm ở lứa thứ 2 (7,75%) và tăng dần ở các lứa kế tiếp Tỷ lệ đàn heo con bị bệnh tiêu chảy của heo nái

bị viêm đường sinh dục là 71,43%

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Chương 1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Từ lâu, chăn nuôi heo đã là ngành chăn nuôi truyền thống của người dân vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long, vùng trọng điểm lương thực, thực phẩm của cả nước Trong những năm gần đây, với mục đích hạ giá thành sản phẩm, tăng khả năng cạnh tranh trên thị trường nội địa đồng thời đáp ứng nhu cầu xuất khẩu thịt heo, mô hình chăn nuôi heo theo hướng tập trung quy mô trang trại được áp dụng rộng rãi tại nhiều địa phương và cả ở vùng đồng bằng cũng như trung du và miền núi Để cung cấp giống cho nhu cầu chăn nuôi của các trang trại và của các nông hộ thì việc phát triển đàn heo nái sinh sản, nhất là đàn heo nái giống ngoại là vấn đề cần quan tâm (Nguyễn Văn Thanh, 2007)

Bên cạnh đó, việc tiêu thụ thịt trong nước đang tăng cao, nhất là thịt heo nhiều nạc Trong những năm 1980, bình quân mỗi người Việt Nam tiêu thụ chưa tới 10kg thịt các loại, thì ngày nay, một người dân Việt Nam đang tiêu thụ 30kg thịt các loại (Kiều Minh Lực, 2007)

Hiện nay, nước ta có 3,8 triệu heo nái, mỗi năm sản xuất 2,6 triệu heo thịt tương đương 2,2 triệu tấn thịt heo (Kiều Minh Lực, 2007) Cùng với sự phát triển nhanh chóng của đàn heo, bên cạnh những bệnh rối loạn sinh sản thường gặp ở heo nái thì bệnh viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh là một trong những bệnhlàm hạn chế khả năng sinh sản của nái, làm mất sữa, heo con sinh ra bị còi cọc, suy dinh dưỡng, chậm phát triển, heo nái chậm động dục trở lại, không thụ thai, có thể dẫn đến vô sinh, mất khả năng sinh sản, ảnh hưởng to lớn đến kinh tế của người nuôi heo (Đặng Thanh Tùng, 2006)

Mặt khác, bệnh viêm đường sinh dục chiếm tỷ lệ khá cao đối với heo nái sau khi sinh, nhất là đối với heo nái đẻ nhiều lứa và luôn luôn có sự hiện diện của các loại vi khuẩn trong dịch viêm đường sinh dục của heo nái (Bara và ctv, 1993) Do

đó, việc xác định nguyên nhân gây viêm đường sinh dục ở heo nái sinh sản cũng là một yêu cầu lớn đặt ra để phục vụ cho công tác chẩn đoán để có phương pháp giải quyết cụ thể và hiệu quả hơn

Để xác định nguyên nhân vi khuẩn hiện diện trong dịch viêm đường sinh dục của heo nái sinh sản, được sự phân công của Bộ môn Thú y, khoa Nông Nghiệp và

Sinh học Ứng dụng trường Đại học Cần Thơ, chúng tôi tiến hành đề tài “ Khảo sát

các nguyên nhân do vi khuẩn gây viêm đường sinh dục trên heo nái sau khi sinh tại trại chăn nuôi heo Vĩnh Khánh thuộc tỉnh An Giang.”

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

 Mục đích yêu cầu của đề tài:

+ Xác định tỷ lệ viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh

+ Xác định tỷ lệ gây viêm đường sinh dục của heo nái sau khi sinh do vi khuẩn:

Staphylococcus, Streptococcus, Escherichia coli, Pseudomonas.

+ Xác định tỷ lệ đàn heo con bị bệnh tiêu chảy đối với những con nái bị viêm đường sinh dục

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN

2.1 Cấu trúc và chức năng bộ phận sinh dục ở thú cái.

Bộ phận sinh dục của thú cái gồm có: buồng trứng, ống dẫn trứng, tử cung,

cổ tử cung, âm đạo và phần sinh dục phía ngoài (âm môn, âm vật, tiền đình)

Về cấu trúc thành vách, mỗi phần của đường sinh dục có 4 lớp: lớp ngoài cùng là màng tương nối kết với màng bụng, lớp cơ trơn gồm lớp cơ dọc và lớp cơ trơn, lớp dưới màng nhày chứa mạch máu, dây thần kinh và bạch huyết, lớp màng nhày (màng niêm) lót mặt trong của đường sinh dục gồm một lớp tế bào biểu mô có khả năng phân tiết (Trần Thị Dân, 2003)

2.1.1 Âm đạo

Âm đạo có hình ống nối tiếp với tử cung, phía sau ngăn cách với âm hộ bởi tiền đình Âm đạo là nơi tiếp nhận dương vật con đực khi giao phối hoặc để cho thai ra ngoài khi đẻ (Nguyễn Đình Nhung và Nguyễn Minh Tâm, 2005)

Thành âm đạo không có tuyến và gồm 3 lớp: ngoài cùng là màng tổ chức sợi liên kết, ở giữa là lớp cơ trơn mỏng hơn cơ tử cung, cơ vòng ở trong, cơ dọc ở ngoài, trong cùng là lớp niêm mạc màu hồng nhạt, có nhiều nếp gấp dọc Âm đạo heo có kích thước 10-12cm (Trần Tiến Dũng và ctv, 2002)

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

tửcung cũng góp phần cho sự di chuyển của tinh trùng và của chất nhày trong tử cung, đồng thời đẩy thai ra ngoài khi sinh đẻ

thai do thiếu progesterone Ngoài ra, khi nhiễm trùng tử cung, vi khuẩn Escherichia

coli (E coli) thường hiện diện và nội độc tố của vi khuẩn này ức chế sự phân tiết

kích thích tố tạo sữa prolactin từ tuyến yên, hậu quả là nái ít sữa (Trần Thị Dân, 2003)

2.2 Các nguyên nhân gây viêm đường sinh dục ở heo nái sinh sản

2.2.1 Môi trường

Điều kiện khí hậu, đặc biệt là nhiệt độ và ẩm độ có ảnh hưởng rất lớn đến chức năng sinh sản của gia súc Heo nái thiếu vận động trong thời gian có mang, thời tiết lúc giao mùa, quá nóng hay quá lạnh trong thời gian sinh sản, vệ sinh chăm sóc kém làm cho nái đẻ khó, dễ mắc bệnh ở cơ quan sinh dục (Nguyễn Văn Thành, 2005)

2.2.2 Cơ học

Do can thiệp vội vàng, thô bạo, không đúng kỹ thuật khi nái đẻ khó (Intosh,2002), sự can thiệp bằng tay trong quá trình đẻ, gây tổn thương cơ quan sinh dục.Đây là một trong những nguyên nhân gây viêm nhiễm ở đường sinh dục heo nái khi sinh sản (Biksi và Szent, 2002)

Ngoài ra, sau khi nái đẻ xong không chăm sóc tốt, thời kỳ hồi phục tử cung sau khi đẻ không giữ vệ sinh, sót nhau, sát nhau, dãn cổ tử cung, âm đạo tích chất dơ, tích nước tiểu, những thao tác đưa dụng cụ vào cổ tử cung không an toàn, không vệ sinh là những yếu tố thuận lợi cho mầm bệnh xâm nhập và phát triển ở tử cung gây viêm (Lưu Kỷ, 2006)

Do thiếu vệ sinh trong quá trình phối giống, gia súc đực bị viêm niệu đạo nên khi cho nhảy trực tiếp bệnh sẽ truyền sang gia súc cái Do tinh dịch bị nhiễm khuẩn

và dụng cụ thụ tinh nhân tạo không vô trùng đã gây viêm nhiễm cho bộ phận sinh dục con cái (Lưu Kỷ, 2006)

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

2.2.3 Hóa học

Do hóa chất thụt rửa tử cung nái sau khi sinh bị sát nhau như: thuốc tím, nước muối hay oxy già… cũng là nguyên nhân gây viêm đường sinh dục heo nái, do nồng độ không đúng hay do thao tác thụt rửa tử cung sai dẫn đến làm cho tử cung

và âm đạo bị tổn thương gây viêm

2.2.4 Vi sinh vật

Theo Biksi và Szent (2002), đối với heo nái nuôi con, tại cơ quan sinh dục

luôn có sự hiện diện của các loại vi khuẩn khu trú như: Bacillus spp., Klebsiella spp Staphylococcus albus, Staphylococcus aureus (Stap aureus), Pseudomonas

aeruginosa, Proteus spp., E coli, Streptococcus spp (Strep spp.)…Chính vì vậy,

trong quá trình sinh đẻ, các loại vi khuẩn xâm nhập và phát triển trong đường sinh dục gây nên các thể viêm khác nhau, sau đó gây hiện tượng nhiễm trùng cho cơ thể Trong thời gian gia súc sinh đẻ, các loại vi khuẩn có điều kiện để xâm nhập vào cơ thể Lúc đầu vi khuẩn xâm nhập vào vết thương trên niêm mạc tử cung, sau đó phát triển ra toàn bộ cơ quan sinh dục Ngoài ra, sản dịch cũng là môi trường tốt cho vi khuẩn phát triển

Các loại vi trùng gây nhiễm trùng sau khi sinh thường gặp là Streptococcus,

Staphylococcus, E coli…Vi khuẩn phát sinh, phát triển gây ra quá trình sinh mủ

trong cơ quan sinh dục Khi sức đề kháng của cơ thể giảm sút, vi trùng tăng độc tính, nó xuất hiện và phát triển vào các tế bào tổ chức và vào máu làm sự nhiễm độc của cơ thể ngày một nặng hơn Hiện tượng nhiễm trùng sau khi sinh là quá trình bệnh lý phức tạp, nó có thể xuất hiện trên các bộ phận khác nhau của cơ quan sinh dục (Trần Tiến Dũng và ctv, 2002)

2.3 Sơ lược về các bệnh thuộc đường sinh dục của heo nái

2.3.1 Viêm âm đạo

Biksi Imre (2002), cho rằng đối với heo nái sau khi sinh, số lượng vi khuẩn hiện diện nhiều nhất trong âm đạo trong vòng 24 giờ Các loại vi khuẩn đó bao

gồm: Stap spp., Strep spp., và E coli Sau khi sinh, đa số heo nái đều bị nhiễm

bẩn ở âm đạo, đây là cơ hội tốt cho các loại vi khuẩn xâm nhập và gây viêm Trong quá trình sinh đẻ, âm đạo bị sây sát, tổn thương do bào thai hay do can thiệp các trường hợp đẻ khó Do trong quá trình đỡ đẻ thao tác kỹ thuật không đúng, dụng cụ

đỡ đẻ không vô trùng gây tổn thương bộ phận sinh dục ngoài hoặc nhiễm vi sinh vật

gây bệnh (Trần Tiến Dũng và ctv, 2002) Các loại vi sinh vật thường gặp: Stap.

aureus, Streptococcus, E coli, Proteus…và nấm bệnh, chủ yếu là nấm Candida albicans (Phạm Sĩ Lăng và ctv, 2002)

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Trong âm đạo, bình thường lúc nào cũng có một số vi khuẩn như:

Staphylococcus, Streptococcus, E coli nhưng không gây bệnh, trừ khi có điều

kiện thuận lợi như độ toan của môi trường âm đạo xuống thấp, khi cơ thể suy yếu, khi rối loạn nội tiết, khi dùng kháng sinh hoặc thụt rửa âm đạo nhiều lần đều gây viêm âm đạo (Vũ Hồng Ngọc, 2007) Ngoài ra, bệnh có thể kế phát từ hiện tượng sẩy thai, thai thối rửa trong tử cung hoặc từ bệnh sát nhau Vi khuẩn hoặc nấm bệnh xâm nhập vào khu vực tổn thương, phát triển nhanh về số lượng, gây ra các ổ viêm cata niêm mạc âm đạo, tiến tới thể viêm mủ do tác động cùng lúc của các tụ cầu và liên cầu khuẩn, hoặc các liên cầu, tụ cầu và nấm phối hợp gây bệnh (Phạm Sĩ Lăng

và ctv, 2002)

Triệu chứng

Con vật sốt trong trường hợp bệnh cấp tính: 39,5 – 40oC Âm hộ sưng đỏ, sau

đó chảy nhiều dịch có lẫn mủ đặc và lẫn máu do viêm mủ có xuất huyết, có mùi khẳm Mở âm đạo (bằng mỏ vịt) kiểm tra thấy trong âm đạo có mủ, niêm mạc âm đạo tụ huyết, xuất huyết và đôi chỗ có loét Từ âm đạo chảy ra một niêm dịch lợn cợn, mùi tanh, con vật kém ăn, thân nhiệt tăng cao, lượng sữa giảm Quan sát thấy nước nhờn thường xuyên chảy từ âm đạo ra, dính vào gốc đuôi, mông và xung quanh âm hộ (Nguyễn Hữu Ninh và Bạch Đăng Phong, 2001) Các trường hợp mãn tính, hiện tượng chảy dịch ít hơn, thời gian hành bệnh kéo dài hàng tháng (Phạm Sĩ Lăng và ctv, 2002)

Điều trị

Nguyên tắc chung: dùng kháng sinh điều trị, thụt rửa âm đạo và tử cung.Thường điều trị theo phác đồ sau: Penicillin hoà với nước cất tiêm bắp thịt với liều 200.000 UI/kg thể trọng, hay Kanamycin với liều 15-20 mg/kg thể trọng, hoặc Streptomycin với liều 15-20mg/kg thể trọng Thụt rửa âm đạo bằng một trong các dung dịch: dung dịch klion 0.005%, dung dịch thuốc tím 0.01%, dung dịch rivanol 0.5%, dung dịch nước muối 0.09% Phối hợp tiêm hay cho uống thuốc bổ trợ sau: các loại vitamine B1, B-Complex, vitamine C, men tăng trọng Các chất này trộn thức ăn hay hoà nước cho uống (Lưu Kỷ, 2006)

2.3.2 Viêm tử cung

Đây là quá trình bệnh lý thường xảy ra ở gia súc cái sinh sản nói chung và heo nái sinh sản nói riêng, bệnh thường xảy ra trong thời gian sau khi đẻ Đặc điểm của bệnh là quá trình viêm làm phá hủy tế bào tổ chức ở các lớp của tử cung, gây hiện tượng rối loạn sinh sản, làm ảnh hưởng lớn, thậm chí làm mất khả năng sinh sản ở gia súc cái (Nguyễn Văn Thanh và ctv, 2004) Sự viêm nhiễm ở tử cung nặng hay nhẹ là tùy thuộc vào số lượng vi khuẩn hiện diện trong tử cung (Biksi và Szent,

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

2002) Vi khuẩn thường xuyên hiện diện trong dịch viêm của tử cung là Strep spp.,

và E coli (Almond, 1992).

Viêm nội mạc tử cung

Heo nái sau khi đẻ, nhất là khi đẻ khó phải can thiệp hoặc bi sát nhau, niêm mạc tử cung bị sây sát dễ bị vi trùng xâm nhập, gây ra viêm nội mạc tử cung Bệnh lao, bệnh sẩy thai truyền nhiễm và bệnh phó thương hàn cũng thường gây ra viêm

tử cung hoặc viêm nội mạc tử cung Vi khuẩn Staphylococcus đóng vai trò quan

trọng trong bệnh viêm nội mạc tử cung (Biksi và Szent, 2002) Về tính chất, có thể phân ra làm 2 loại: viêm cata cấp tính có mủ, chỉ gây tổn thương ở niêm mạc tử cung, viêm có màng giả, làm tổn thương sâu xuống dưới tầng niêm mạc, tổ chức niêm mạc đã bị hoại tử

Viêm cata cấp tính có mủ

Nguyên nhân: sau khi đẻ, niêm mạc âm đạo và cổ tử cung bị xây sát và viêm

nhiễm, nhất là trường hợp đẻ khó hoặc sát nhau phải can thiệp

Triệu chứng, chẩn đoán: thân nhiệt hơi cao, ăn kém, lượng sữa giảm ít, có

khi con vật cong lưng rặn, âm hộ chảy ra nhiều dịch lợn cợn đục hoặc có mủ Khi nằm, lượng niêm dịch chảy ra nhiều hơn Xung quanh âm hộ và góc đuôi thường dính bết niêm dịch, có khi niêm dịch khô thành từng đám vảy trắng Kiểm tra âm đạo thấy niêm dịch bình thường hoặc có khi thấy cổ tử cung hơi mở, có khi thấy mủ chảy ra ở cổ tử cung Kiểm tra qua trực tràng có thể cảm thấy một hoặc hai sừng tử cung sưng to, thành tử cung dày, khi sờ vào phản ứng của sừng tử cung yếu Nếu trong tử cung có tích nước thì sờ vào thấy có vỗ sóng

Điều trị: phải ngăn chặn chỗ viêm lan rộng, tống hết mủ và niêm dịch ra, kích

thích cho tử cung co bóp để tống hết chất bẩn trong tử cung ra, thường thụt rửa hàng ngày bằng dung dịch rivanol 1/1000, dung dịch lugol 0.1% hoặc nước muối 0.9%, mỗi lần từ 1 đến 2 lít Sau khi thụt rửa xong thì xoa bóp tử cung qua trực tràng để vuốt hết nước ra Sau khi rửa xong thì thụt vào tử cung Penicillin 1.000.000 UI hòa với 1g Streptomycin trong 50ml nước cất Trường hợp bệnh nặng, song song với điều trị cục bộ cần điều trị toàn thân bằng cách tiêm các loại kháng sinh và thuốc trợ sức như glucose tổng hợp (Nguyễn Hữu Ninh và Bạch Đăng Phong, 2001)

Viêm nội mạc tử cung có màng giả

Thể bệnh này nặng Niêm mạc tử cung thường bị hoại tử Vết thương đã ăn sâu vào tầng cơ của tử cung và chuyển thành viêm hoại tử

Triệu chứng: con vật có triệu chứng toàn thân, thân nhiệt tăng cao, ăn uống

giảm sút, rặn luôn Âm hộ chảy ra nước màu đỏ nhạt hoặc màu nâu, có lẫn những mảnh tổ chức hoại tử

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Điều trị: phải tống hết nước bẩn và các chất hoại tử trong tử cung ra Không

nên rửa mà để cho tử cung tự co bóp tống chất bẩn ra Thụt vào tử cung Penicillin 1.000.000 UI pha với 50ml nước cất Có thể dùng Streptomycin hoặc Sulphathiazole natri… Cần phải điều trị toàn thân như tiêm các loại kháng sinh và các thuốc bổ trợ Công tác chăm sóc nuôi dưỡng trong thời gian chữa bệnh có vai trò rất quan trọng (Nguyễn Hữu Ninh và Bạch Đăng Phong, 2001)

Viêm cơ tử cung: đó là quá trình viêm xãy ra ở lớp cơ tử cung, nghĩa là quá trình

viêm đã xuyên qua lớp niêm mạc tử cung đi vào phá hủy tầng giữa (lớp cơ vòng và

cơ dọc của tử cung Đây là thể viêm tương đối nặng trong các thể viêm tử cung (Nguyễn Văn Thanh và ctv, 2004)

Viêm tương mạc tử cung: đó là quá trình viêm xảy ra ở lớp ngoài cùng (lớp tương

mạc của tử cung) Đây là thể viêm nặng nhất và khó điều trị nhất trong các thể viêm tử cung (Nguyễn Văn Thanh và ctv, 2004)

Điều trị viêm cơ và tương mạc tử cung

Phương pháp 1: dùng Prostalandin F2α (PGF2α) hay các dẫn xuất của nó tiêm dưới da 2ml (25mg), tiêm 1 lần, sau đó thụt rửa vào tử cung 200ml dung dịch lugol, thụt ngày 1 lần, liệu trình điều trị từ 3 – 5 ngày

Phương pháp 2: tiêm dưới da 6ml oxytoxin, thụt rửa tử cung 200ml lugol, Ampicillin 3 – 5g tiêm bắp hay tĩnh mạch tai, ngày 1 lần Liệu trình diều trị từ 3 – 5 ngày (Nguyễn Văn Thanh và ctv, 2004)

Các dạng dịch viêm thường gặp đối với heo nái bị viêm tử cung

Viêm dạng nhờn: là thể viêm nhẹ xuất hiện sau khi sinh 2-3 ngày, niêm mạc

tử cung bị viêm nhẹ, tử cung tiết dịch nhờn, trong hoặc đục lợn cợn có mùi tanh vài ngày sau dịch tiết dịch nhờn giảm lại đặc và hết hẳn Thú không sốt họặc sốt nhẹ thú vẫn cho con bú bình thường (Đặng Thanh Tùng, 2006)

Viêm dạng mủ: là thể viêm nặng thường xuất hiện trên thú có thể trạng xấu, số

lượng vi sinh vật nhiễm vào tử cung nhiều, cũng có thể viêm tử cung dạng nhờn kế phát Thú thường sốt 40-41oC, khát nước, kém ăn, nằm nhiều, tiểu ít, nước tiểu vàng, phân có màng nhầy, mệt mỏi ít cho con bú hay đè con (Đặng Thanh Tùng, 2006)

Viêm dạng mủ lẫn máu: là phản ứng ăn sâu vào lớp tử cung, tổn thương mạch

mao quản gây chảy máu Các biểu hiện: viêm sền sệt có mủ lẫn máu mùi rất tanh, thân nhiệt rất cao sốt kéo dài, không ăn kéo dài, sản lượng sữa giảm hoặc mất hẳn, thở nhiều khát nước, mệt mỏi kém phản xạ với tác động bên ngoài đôi khi đè con, thú có biểu hiện thần kinh suy nhược, thân nhiệt tăng, mạch tăng, thở hổn hển (Đặng Thanh Tùng, 2006)

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Chẩn đoán phân biệt các thể viêm tử cung (Nguyễn Văn Thanh và ctv, 2004)

Bảng 1 Phân biệt các thể viêm tử cung

Các triệu chứng Viêm nội mạc tử cung Viêm cơ tử cung Viêm tương mạc tử cung

(38,5 – 39,5)

Cao (39,5 – 40,5)

Rất cao (40,5 – 41,5) Dịch viêm:

Màu

Mùi

Trắng xám Tanh

Hồng, nâu đỏ Tanh thối

Nâu rỉ sắt Thối khắm

chứng viêm phúc mạc

2.3.3 Nhiễm trùng sau khi sinh

Nhiễm trùng huyết: là quá trình bệnh lý xảy ra sau khi gia súc sinh đẻ với đặc

điểm là xuất hiện triệu chứng viêm nặng ở cơ quan sinh dục, vi khuẩn và độc tố của chúng xâm nhập vào máu gây ra triệu chứng toàn thân điển hình Vi khuẩn gây

nhiễm trùng huyết thường là Streptococcus, Stap aureus, E coli…Nguyên nhân

gây nên tình trạng nhiễm trùng huyết là do trong quá trình sinh đẻ cơ quan sinh dục

bị sây sát, bị tổn thương do bào thai hay do can thiệp các trường hợp đẻ khó, do phương pháp đỡ đẻ không đúng kỹ thuật Ngoài ra, có thể phát từ bệnh sát nhau, sẩy thai, viêm tử cung tích mủ, viêm cơ tử cung, viêm tương mạc tử cung

Triệu chứng: quá trình xuất hiện bệnh và triệu chứng phụ thuộc vào tính chất,

tốc độ phát triển vi khuẩn trong cơ thể Ở cục bộ cơ quan sinh dục: con vật biểu hiện đầy đủ triệu chứng điển hình các thể viêm tử cung Toàn thân: nhiệt độ lên cao đột ngột, có thể tới 40-41oC, con vật duy trì nhiệt độ này khá lâu, gốc tai, bầu vú lạnh, mũi khô, mạch nhanh, giữ nhịp thở nhanh, nông Con vật đau đớn, đại tiểu tiện nhiều lần nhưng số lượng mỗi lần thường ít, ấn tay vào thành bụng thấy có biểu hiện đau Gia súc đứng không vững, thích nằm, gia súc biểu hiện trạng thái hôn mê (Trần Tiến Dũng và ctv, 2002)

Điều trị: ức chế và tiêu diệt vi khuẩn xâm nhập vào máu đồng thời tăng sức đề

kháng cho con vật Cần chú ý rằng bệnh phát triển rất nhanh nên cần phải điều trị kịp thời, nhanh chóng Dùng kháng sinh liều cao tiêm bắp, có thể dùng Penicillin, Sulphathiazole tiêm tĩnh mạch Nếu bị viêm phúc mạc, có thể dùng Penicillin tiêm

vào xoang bụng Tăng cường sức đề kháng: trợ tim, trợ lực cho con vật bằng

glucose ưu trương 10-40% tiêm tĩnh mạch, có thể kết hợp glucose với vitamine C

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Huyết nhiễm mủ: huyết nhiễm mủ là quá trình bệnh lý chung của cơ thể Đặc

trưng của bệnh là xuất hiện quá trình viêm cục bộ đặc hiệu, hệ thống tĩnh mạch bị tắc nghẽn, trong máu hình thành những cục huyết Sau đó cục huyết bị nhiễm mủ, những cục mủ mềm, tan ra và di căn gây ra nhiều ổ mủ ở các tổ chức tế bào khác.Bệnh thường xuất hiện trong trường hợp viêm tử cung hoại tử, sát nhau, viêm âm đạo thể màng giả Ngoài ra, các ổ mủ ở các bộ phận khác có thể dẫn tới huyết nhiễm mủ

Triệu chứng: bệnh thường phát ra một cách đột ngột, đa số gia súc bị bệnh có

ổ mủ ở gan, phổi, khớp xương chân Khi ổ mủ mới hình thành con vật bỏ ăn, thân nhiệt tăng cao hơn bình thường 1-1,5oC, ngừng tiết sữa Sau đó một thời gian nhiệt

độ lại từ từ hạ xuống gần mức bình thường rồi lại tăng cao Trong suốt quá trình bệnh, nhiệt độ lên xuống bất thường, mạch nhanh, yếu, số lượng bạch cầu tăng cao trong máu Huyết nhiễm mủ rất dễ tái phát sau khi điều trị khỏi và thường dẫn đến tình trạng vô sinh

Điều trị: phương pháp điều trị huyết nhiễm mủ tương tự như điều trị nhiễm

trùng huyết, trường hợp có những ổ mủ dưới da thì can thiệp bằng biện pháp ngoại khoa (Trần Tiến Dũng và ctv, 2002)

2.4 Sơ lược về một số vi khuẩn gây viêm đường sinh dục

2.4.1 Vi khuẩn Staphylococcus

Staphylococcus là loại cầu khuẩn Gram dương, không di động, không sinh nha

bào thường xếp từng đám giống như chùm nho, mọc dễ dàng trên nhiều loại môi trường, có khả năng lên men nhiều loại đường và tiết ra nhiều sắc tố có màu sắc thay đổi từ trắng đến vàng đậm Tụ cầu có rải rác trong tự nhiên như trong đất, nước, không khí Trên cơ thể gia súc, tụ cầu cư trú chủ yếu là ở vùng mũi họng (30%), nách, âm đạo, mụn nước trên da, các vùng da trầy xướt Các cầu khuẩn gây bệnh có khả năng gây nên quá trình viêm và sinh mủ, do đó còn được gọi là các cầu

khuẩn sinh mủ Một số Staphylococcus là vi khuẩn thường trú ở vùng da và niêm

mạc của người Một số khác có thể gây bệnh với hình thức nhiễm khuẩn mủ khác nhau và cả nhiễm khuẩn máu dẫn đến tử vong

Staphylococcus gây bệnh thường có khả năng gây tiêu huyết, làm đông đặc

huyết tương, tiết ra enzyme ngoại bào và độc tố Một loại hình thức ngộ độc thức

ăn thường gặp gây ra bởi một loại độc tố ruột bền với nhiệt của Staphylococcus Ngày nay, Staphylococcus đã đề kháng với nhiều loại kháng sinh khác nhau và trở

thành, một vấn đề khó khăn trong công tác điều trị (Nguyễn Thanh Bảo, 1993)

Staphylococcus có hơn 20 loại khác nhau Trong số này, Staphylococcus aureus

thuộc loại coagulase dương, một tác nhân của nhiều loại nhiễm khuẩn trầm trọng

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Đặc tính nuôi cấy: Staphylococcus mọc dễ dàng trên hầu hết các loại môi

trường, trong điều kiện hiếu khí hay vi hiếu khí, có đường kính khoảng 1µm Nhiệt

độ thích hợp nhất là 37oC, nhưng ở nhiệt độ phòng (20 – 25oC) lại tốt nhất để vi

khuẩn tiết sắc tố Trên môi trường đặc Stap aureus mọc thành những khuẩn lạc màu vàng Trên môi trường thạch máu Stap aureus thường cho hiện tượng dung

huyết (Jawet và ctv, 2004)

Đặc tính sinh hóa: Staphylococcus sản sinh catalase Đây là đặc điểm dễ

phân biệt chúng với Streptococcus, lên men chậm nhiều loại đường, sản sinh acid

lactic nhưng không sinh hơi, nitrate dương tính, làm đông đặc huyết tương (Jawet

và ctv, 2004)

Enzyme và độc tố: Staphylococcus gây bệnh là do khả năng nhân lên rồi lan

tràn vào các mô của cơ thể, đồng thời tiết nhiều chất ngoại bào, đó là các enzyme và độc tố

Enzyme: Catalase: có tác dụng biến Hydrogen peroxide (H2O2) thành oxi (O2)

và nước (H2O) (Warren Levinson, 2004) Coagulase (men đông huyết tương): do

Stap aureus tiết ra có tác dụng làm đông đặc huyết tương Đây được xem như là

một yếu tố độc góp phần vào cơ chế gây bệnh của vi khuẩn (Warren Levinson, 2004)

Độc tố Ngoại độc tố: gồm một số độc tố có khả năng gây chết động vật thí nghiệm sau

khi tiêm, gây hoại tử da và chứa nhiều dung huyết tố (haemolysins) Dung huyết tố anpha (α-toxin): là một loại protein không đồng nhất có khả năng gây dung giải hồng cầu, gây tổn hại cho tiểu cầu (Nguyễn Thanh Bảo, 1993) Dung huyết tố beta (β-toxin): gây dung giải hồng cầu cừu ở 4oC, dung huyết tố này kém độc hơn dung huyết tố anpha (Nguyễn Như Thanh, 1997)

Nhân tố diệt bạch cầu: có khả năng giết bạch cầu của nhiều loài động vật

Dưới tác động của nhân tố này làm cho bạch cầu mất tính di động, mất hạt và nhân

bị phân hủy, nó giữ vai trò quan trọng trong cơ chế sinh bệnh của tụ cầu

Độc tố ruột: có khoảng 50% dòng Stap aureus tiết ra được độc tố ruột, có đến 6

loại độc tố ruột (A F) Những độc tố này bền với nhiệt (chịu sôi được trong

30 phút) và không bị tác động bởi những enzyme ở ruột Đây là một nguyên nhân

quan trọng của ngộ độc thức ăn Độc tố ruột được tiết ra khi Stap aureus mọc trên

thức ăn có nhiều chất đường và protein

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Cấu trúc kháng nguyên: có 2 loại kháng nguyên Một kháng nguyên

polysaccharide ở vùng vỏ Vỏ này cùng với protein A có chức năng bảo vệ vi khuẩn chống lại hiện tượng thực bào Một kháng nguyên bề mặt (protein A) có khả năng gắn với mảnh Fc của các globulin miễn dịch Chính nhờ hiện tượng gắn độc

đáo này mà số mảnh Fc giảm xuống Quá trình gắn trên giúp Stap aureus không bị

thực bào bởi đại thực bào

Sức đề kháng: Staphylococcus chịu được nơi khô, hơi nóng (ở nhiệt độ 50oC trong 30 phút vẫn còn sống), sống trong nồng độ muối lên tới 9%, tuy nhiên dễ dàng ức chế bởi hóa chất 3% hexachlorophene Đối với kháng sinh, khả năng nhạy cảm của vi khuẩn rất thay đổi đã xuất hiện một số kiểu đề kháng: β-lactam, kháng Nafcillin, Methicillin (Jawet và ctv, 2004) Tụ cầu vàng rất nhạy cảm với các loại kháng sinh Theo Lê Kinh Duệ và Nguyễn Thị Lai, 2006 thì: 100% nhạy cảm với Vancomycin, 96,6% nhạy cảm với Acid Fucidic, 93,3% nhạy cảm với Gentamycin, 73,3% với Cephalotin, 63,3%% với Oxacillin, chỉ có 56,7%% với Erythromycin

Tính gây bệnh: tụ cầu cư trú ở những vùng da bị tổn thương có vai trò trong

việc làm cho bệnh kéo dài nên trong phác đồ điều trị cần phải có kháng sinh (Lê Kinh Duệ, Nguyễn Thị Lai, 2006) Trong tự nhiên: ngựa cảm nhiễm nhất, kế đến là chó, bò Gà, vịt có khả năng đề kháng tự nhiên với tụ cầu khuẩn Trong phòng thí nghiệm: thỏ cảm nhiễm nhất Tiêm canh trùng tụ cầu khuẩn vào tĩnh mạch thỏ thì thỏ chết trong vòng 1 – 2 ngày vì chứng huyết nhiễm mủ Mổ khám thấy có nhiều ổ

áp xe ở tim, thận, xương, bắp thịt…(Trần Thị Phận, 2004)

Chẩn đoán: lấy bệnh phẩm phải đúng qui cách tuyệt đối vô trùng để tránh

nhiễm các vi khuẩn khác Trong trường hợp lấy ở ổ áp xe thì dùng xylanh hút mủ.Làm tiêu bản, nhuộm gram, quan sát dưới kính hiển vi, nếu là tụ cầu thấy vi khuẩn hình cầu, gram dương, tụ lại thành từng đám như chùm nho (Nguyễn Như Thanh và ctv, 1997) Nuôi cấy trong môi trường thích hợp: Mannitol Salt Agar (MSA), thạch máu Tiêm truyền cho động vật thí nghiệm

Đường xâm nhiễm

Staphylococcus có trên niêm mạc đường sinh dục của heo nái Khi sinh sản

sức đề kháng giảm, trong quá trình rặn đẻ đường sinh dục heo nái đã bị tổn thương, nhất là đối với các heo nái già sức khỏe kém, kế phát một số bệnh nên sức rặn đẻ yếu, thời gian đẻ kéo dài Chính điều này đã tạo điều kiện cho tụ cầu xâm nhập gây bệnh viêm mủ điển hình (Đặng Thanh tùng, 2006)

Trần Thị Phận (2004), cho rằng Staphylococcus thường ký sinh trên da và

niêm mạc, làm nung mủ các vết thương, nơi xây sát trên da, làm các tổ chức bị sưng, tạo thành những ổ mủ, áp xe Khi heo nái sinh đẻ, cơ quan sinh dục bị tổn thương, niêm mạc âm đạo, tử cung bị sây sát, dưới tác động cùng lúc của tụ cầu và

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

liên cầu xâm nhập vào khu vực tổn thương, phát triển nhanh về số lượng, gây ra các

ổ viêm cata niêm mạc âm đạo sau đó gây viêm mủ cơ quan sinh dục (Phạm Sĩ Lăng

và ctv, 2002)

2.4.2 Vi khuẩn Streptococcus

Liên cầu khuẩn là những vi khuẩn hình cầu, gram dương xếp thành chuỗi dài ngắn khác nhau Liên cầu có khắp nơi trong tự nhiên: đất, nước, không khí…trong

cơ thể động vật và người Trên cơ thể động vật, một số liên cầu thường ký sinh trên

da, niêm mạc đường tiêu hóa, hô hấp và không gây bệnh, một số lại có khả năng

gây bệnh (Nguyễn Như Thanh, 1997) Streptococcus có dạng hình cầu hay hình

bầu dục, đường kính trung bình 1μm, bắt màu gram dương Liên cầu xếp thành chuỗi vì nó phân chia trong 1 mặt phẳng thẳng góc với trục của chuỗi Chiều dài của chuỗi tùy thuộc vào điều kiện môi trường ( Jawetz và ctv, 1980)

Đặc tính nuôi cấy: Streptococcus là những vi khuẩn hiếu khí hay yếm khí tùy

tiện, một số kỵ khí tuyệt đối, phần lớn các liên cầu gây bệnh thích hợp ở nhiệt độ

37oC (Nguyễn Như Thanh, 1997) Streptococcus tương đối khó nuôi cấy, vi khuẩn

chỉ mọc trong các môi trường có đầy đủ chất dinh dưỡng như môi trường nước thịt, môi trường có óc và tim hoặc các môi trường có huyết thanh hay hồng cầu Vi khuẩn tăng trưởng mạnh trong điều kiện có CO2, riboflavin, pantothenic acid…(Nguyễn Thanh Bảo, 1993)

Trong môi trường lỏng: vi khuẩn dễ hình thành các chuỗi và các chuỗi này không bị gãy, dần dần tạo thành những hạt hoặc những bông rồi lắng xuống đáy ống nghiệm Do đó sau 24 giờ nuôi cấy, môi trường phía trên trong suốt, đáy ống có cặn Trên môi trường đặc: vi khuẩn mọc thành các khuẩn lạc tròn, nhẵn và dẹt, đuờng kính 1-2mm

Trên thạch máu, liên cầu có 3 dạng dung huyết : dung huyết α: khuẩn lạc được bao quanh bằng một vòng màu xanh nhạt, tương đối hẹp Đây là hiện tượng dung huyết không hoàn toàn, chỉ có một phần hồng cầu bị tiêu Dung huyết β: bao quanh khuẩn lạc là một vòng trong suốt, rộng 2-4mm Đây là hiện tượng dung huyết hoàn toàn, không có hồng cầu ở chung quanh khuẩn lạc Dung huyết γ: màu thạch xung quanh khuẩn lạc vẫn nguyên vẹn Trong trường hợp này hồng cầu không bị tiêu.(Warren Levinson, 2004)

Đặc tính sinh hóa: chuyển hóa đường: liên cầu có khả năng lên men đường

glucose, lactose, sucrose, trehalose, không lên men đường: mannitol, inulin…Các phản ứng sinh hóa khác: catalase âm tính, không làm đông vón huyết tương, indole, oxidase, nitrate âm tính, không sinh H2S (Kriengsag Saitanu, 1975)

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Cấu trúc kháng nguyên: liên cầu có cấu trúc rất phức tạp, có rất nhiều loại

kháng nguyên được tìm thấy ở liên cầu, tuy nhiên có 2 loại kháng nguyên quan

trọng: carbonhydrate C: có trong vách tế bào của vi khuẩn Lancefield đã dựa vào

chất này để phân loại Streptococcus thành các nhóm từ A đến O (Jawet và ctv,

1980) Trong đó liên cầu nhóm A thuộc loại dung huyết tố β, có khả năng gây bệnh rất lớn ở người: nhiễm khuẩn các vết thương, viêm họng…(Nguyễn Như Thanh và

ctv, 1997) Protein M: đây là yếu tố độc lực rất quan trọng đối với các vi khuẩn

Streptococcus thuộc nhóm A Các vi khuẩn Streptococcus này thường gây bệnh và

cho các khuẩn lạc nhầy Dựa trên protein M, người ta đã phân chia Streptococcus

nhóm A thành hơn 80 chủng khác nhau (Warren Levinson, 2004)

Độc tố: liên cầu nhóm A có khả năng sinh ra 1 độc tố, bản chất là protein, độc

tố này tạo nên các nốt ban đỏ

Dung huyết tố: dung huyết tố của liên cầu có 2 loại:

Streptolysin O: có tác dụng làm tan hồng cầu ở chiều sâu của môi trường

không có oxy của không khí, dễ mất hoạt tính bởi oxy Chất này là 1 kháng nguyên mạnh, kích thích cơ thể hình thành kháng thể antistreptolysin O (ASO) Việc định

lượng kháng thể này có giá trị trong chẩn đoán bệnh do Streptococcus gây ra

(Warren Levinson, 2000)

Streptolysin S: không bị mất hoạt tính bởi oxy, có khả năng làm tan máu cả ở

trên bề mặt môi trường, có tính kháng nguyên kém, khi khỏi bệnh trong máu chỉ có một ít kháng thể nên không được dùng để chẩn đoán bệnh (Nguyễn Như Thanh và ctv, 1997)

Sức đề kháng: đa số Streptococcus bị tiêu diệt trong vòng 30-60 phút ở 50oC,

ở 70oC, liên cầu chết trong 35-40 phút (Nguyễn Thanh Bảo, 1993) Đối với kháng sinh, Streptococcus nhạy cảm với Neomycin, Sulpha-trimethoprim, Chloramphenicol, Tetracycline (Oravainen và ctv, 2007)

Tính gây bệnh: trong tự nhiên, liên cầu có ở khắp nơi trên cơ thể người và

động vật, bình thường chúng hiện diện ở họng và ruột, một số liên cầu có khả năng gây bệnh cho người và động vật Ở động vật liên cầu thường gây nên những chứng nung mủ, viêm vú, viêm phổi, viêm ngoại tâm mạc…(Nguyễn Như Thanh và ctv, 1997)

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Chẩn đoán: lấy bệnh phẩm tùy theo tính chất nhiễm khuẩn: quệt cổ họng, mủ,

máu hay huyết thanh tìm kháng thể (Nguyễn Thanh Bảo, 1993) Nhuộm gram, quan sát dưới kính hiển vi điện tử Thực hiện phản ứng CAMP để xác định

Streptococcus agalactiae (dung huyết β) (Warren Levinson, 2004) Dùng thỏ làm

động vật thí nghiệm để gây bệnh

Đường xâm nhiễm

Vi khuẩn Streptococcus thường có trong miệng, mũi - hầu và hạch amydal,

một vài nhóm sống trong đường ruột của người và các loài động vật và sống ở bộ phận sinh dục của các loại gia súc, gây nên những chứng nung mủ (Nguyễn Như Thanh và ctv, 1997) Chúng gây bệnh ở đường hô hấp trên, gây nhiễm trùng vết thương, viêm thận tiểu cầu, sốt ban đỏ, sốt thấp khớp, viêm nội tâm mạc và viêm màng não cấp tính Bình thường, chúng sống “hòa bình” với người và động vật, nhưng một khi cơ thể suy yếu vì bất cứ lý do gì thì vi khuẩn sẽ trỗi dậy và gây bệnh

Trần Thị Phận (2004), Streptococcus sống chủ yếu ở niêm mạc đường sinh

dục của heo nái, khi sinh sản sức đề kháng giảm, đường sinh dục heo dễ bị tổn thương nên tạo cơ hội cho liên cầu khuẩn phát triển và xâm nhập gây viêm Ngoài

ra, vi khuẩn tồn tại ở ngoài môi trường còn xâm nhiễm vào đường sinh dục trong lúc đẻ khó phải can thiệp

Theo Trần Tiến Dũng và ctv (2002), sản dịch là môi trường tốt cho vi khuẩn

phát triển, các loại vi khuẩn gây nhiễm trùng sau khi đẻ thường là Staphylococcus

và Streptococcus Vi khuẩn phát sinh, phát triển gây ra quá trình sinh mủ trong cơ

quan sinh dục khi sức đề kháng của cơ thể giảm sút

2.4.3 Vi khuẩn Escherichia coli

Escherichia coli là vi khuẩn sống bình thường trong ruột người và nhiều loài

động vật khác Vi khuẩn thường theo phân ra ngoài thiên nhiên, do đó ta thường

thấy trong nước, đất, không khí (Nguyễn Thanh Bảo, 1993) E coli gây viêm dạ

dày và ruột, nặng có thể gây tử vong, nhất là đối với trẻ em và người già Bộ nông

nghiệp Mỹ cho biết mỗi năm có 20 ngàn vụ ngộ độc thực phẩm do E coli, lần ngộ

độc nghiêm trọng nhất xảy ra năm 1993 ở hệ thống bán thức ăn nhanh, 4 trẻ em nhỏ chết và 600 người phải vào viện (Vũ Duy Giảng, 2007)

Đặc tính nuôi cấy: E coli là trực khuẩn gram âm, hiếu khí và yếm khí tùy

tiện, không sinh bào tử, có lông roi nên có thể bơi và cử động dễ dàng, có thể sinh trưởng ở nhiệt độ từ 15-24oC, nhiệt độ thích hợp 37oC, pH thích hợp 7,4 (Castellani

và Chalmers, 1919) Trên mặt thạch ở 37oC trong 24 giờ hình thành những khuẩn lạc tròn, ướt, không trong suốt, màu tro trắng nhạt, hơi lồi, đường kính 2-3mm Trong nước thịt, vi khuẩn phát triển tốt, môi trường rất đục, có cặn lắng xuống đáy

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

màu tro nhạt, đôi khi hình thành màng xám nhạt Canh trùng có mùi phân thối (Nguyễn Vĩnh Phước, 1977) Trên môi trường Eosin Methylen Blue (E.M.B ), E

coli hình thành những khuẩn lạc màu tím than, óng ánh kim loại (Warren Levinson

và ctv, 2000) Trên môi trường Macconkey (MC), vi khuẩn hình thành những khuẩn lạc đỏ hoặc hồng, không nhầy, lồi, bóng, rìa tròn (State, 1960)

Đặc tính sinh hóa: E coli lên men nhiều loại đường, sinh hơi, có khả năng

khử nitrate thành nitrite Để phân biệt E coli và các vi khuẩn đường ruột khác,

người ta thực hiện phản ứng Indole-Methyl Red-Voges Proskauer-Citrate (IMViC) (Nguyễn Thanh Bảo, 1993) Theo Rosa và ctv (1980), phản ứng sinh hóa định danh

vi khuẩn E coli như sau: glucose: dương tính, lactose: dương tính, H2S: âm tính,Indole: dương tính, MR: dương tính, VP: âm tính, Simmons citrate: âm tính, Urea:

âm tính (Albert Balows, 1975)

Cấu trúc kháng nguyên: E coli có khoảng trên 167 loại kháng nguyên O, 54

loại kháng nguyên H, 12 kháng nguyên F (Phạm Hồng Sơn, 2002) và 72 loại kháng nguyên K Dựa vào công thức kháng nguyên, người ta phân biệt được rất nhiều chủng huyết thanh khác nhau (Warren Levinson, 2000)

Độc tố: Nhiều chủng E coli gây tiêu chảy hay gây ngộ độc thực phẩm ở

người, chúng được xác định là EPEC (enteropathogenic E coli) (Lý Thị Liên Khai, 1999) Nhóm ETEC (enterotoxigenic E coli), các vi khuẩn này gây bệnh bằng cách

tiết ra 2 loại độc tố ruột: LT (heat labile toxin = dễ bị nhiệt phá hủy) và ST (heat stable toxin = bền vững với nhiệt Những dòng ETEC tiết ra 1 hay 2 loại độc tố ruột tùy plasmid của chúng (Trần Thị Phận, 2004)

Sức đề kháng: E coli không sinh nha bào, do đó không chịu được nhiệt độ,

đun 55oC trong 1 giờ, 60oC trong 30 phút, đun sôi 100oC chết ngay Các chất sát trùng thông thường: acid phenic, formol diệt vi khuẩn sau 5 phút (Nguyễn Như

Thanh và ctv, 1997) E coli nhạy cảm với các loại kháng sinh: Tylo-genta,

Norfloxacin (Minh Sáng, 2003) và có khả năng đề kháng với các loại kháng sinh: Ampicillin (86%), Chloramphenicol (13,5%), Gentamicin (1,1%), Kanamycin (2,3%), Streptomycin (80,3%), Tetracyline (47,2%), Trimethoprim (65,7%) (Bean

và Livermore, 2005)

Tính gây bệnh: E coli có sẵn trong ruột của động vật nhưng chỉ tác động khi

sức đề kháng của con vật giảm sút (do chăm sóc, nuôi dưỡng, do cảm lạnh hoặc

cảm nóng) E coli thường gây bệnh cho súc vật mới đẻ từ 2-3 ngày hoặc 4-8 ngày

tuổi Ở động vật lớn, vi khuẩn có thể gây một số bệnh: viêm dạ dày, nhiễm khuẩn đường tiểu, viêm gan, viêm màng não, nhiễm khuẩn máu (Castellani và Chalmers, 1919)

Trung tâm Học Liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Chẩn đoán: lấy bệnh phẩm (phân, nước tiểu, dịch viêm…) cấy trên các môi

trường chuyên biệt Đối với E coli thường sử dụng các môi trường chuyên biệt có

chọn lọc: MC, E.M.B (Warren Levinson và ctv, 2000) Một số đặc điểm quan trọng

để phân biệt E coli với các chủng vi khuẩn khác là: lên men đường lactose, sản sinh

indole từ tryptophan, di động (Warren Levinson và ctv, 2000) Ngoài ra có thể thực

hiện các phản ứng: oxidase, IMViC…để định danh E coli (Nguyễn Thanh Bảo,

1993)

Đường xâm nhiễm

Mầm bệnh có mặt trong ruột, truyền qua niêm mạc đi vào máu, xâm nhập vào

tử cung, nguyên nhân chính của sự xâm nhập này là do nhu động của ruột kém nhất

là khi con vật bị táo bón Mầm bệnh có thể xâm nhập có thể hướng từ ngoài vào do

vi khuẩn hiện diện trong phân và nước tiểu Bệnh nhiễm trùng mãn tính của thận, bàng quang và đường niệu cũng là nguyên nhân gây nhiễm

E coli là vi khuẩn hiện diện nhiều nhất trong ruột già (vùng hồi manh tràng),

có một số lượng lớn vi khuẩn hiện diện trong manh tràng và kết tràng của heo nái (Nagaraja, 2000) Heo nái đi phân phát tán vi khuẩn khắp nơi trong đất, nước,

không khí Sau khi sinh đẻ, sản dịch của heo nái là môi trường tốt để E coli xâm

nhập và gây viêm đường sinh dục

Theo tác giả Nguyễn Vĩnh Phước (1977), E coli còn được gọi là vi khuẩn cơ hội do E coli có sẵn trong cơ thể người và động vật nhưng chỉ khi sức đề kháng của

con vật giảm sút đi, chăm sóc quản lý kém…vi khuẩn mới gây bệnh Hầu hết các trường hợp viêm tử cung đều có sự hiện diện của vi sinh vật cơ hội thường xuyên có mặt trong chuồng nuôi Lợi dụng lúc sinh sản tử cung, âm đạo tổn thương chứa nhiều sản dịch, vi trùng xâm nhập đường sinh dục gây viêm tử cung (Đặng Thanh Tùng, 2006)

2.4.4 Vi khuẩn Pseudomonas

Các vi khuẩn thuộc giống Pseudomonas là những trực khuẩn hình gậy, gram

âm, kích thước 0,5-1µm x 1,5-4µm, 2 đầu tròn, đứng riêng từng đơn vị hoặc từng đôi, từng chuỗi ngắn, đôi khi có hình dấu phẩy và có thể tiết ra sắc tố, không sinh nha bào (William O’leary, 1990) Vi khuẩn phân bố rộng rãi trong thiên nhiên, trong đất, nước, không khí, sống hoại sinh trên bề mặt da của nhiều loài động vật (Kenneth Todar, 2008)

Vi khuẩn kháng với rất nhiều loại kháng sinh, chỉ có vài loại kháng sinh là có hiệu quả trong việc điều trị bệnh bao gồm: Gentamycin, Flourquinolon…(Kenneth Todar, 2008) Trong số các kháng sinh nhạy cảm hơn cả có Amikacin (81,4%),