ĐIỀU TRA PHÂN LOẠI MUỖI NHÂN tố TRUNG GIAN TRUYỀN BỆNH VIÊM não NHẬT bản tại QUẬN NINH KIỀU THÀNH PHỐ cần THƠ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠKHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG TRƯƠNG VĂN NHO ĐIỀU TRA PHÂN LOẠI MUỖI - NHÂN TỐ TRUNG GIAN TRUYỀN BỆNH VIÊM NÃO NHẬT BẢN TẠI QUẬN NINH KIỀU THÀNH PHỐ CẦN THƠ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG

TRƯƠNG VĂN NHO

ĐIỀU TRA PHÂN LOẠI MUỖI - NHÂN TỐ TRUNG GIAN TRUYỀN BỆNH VIÊM NÃO NHẬT BẢN TẠI QUẬN NINH KIỀU THÀNH PHỐ CẦN THƠ

Luận văn tốt nghiệp Ngành: BÁC SĨ THÚ Y

Cần Thơ, 2009

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG

Luận văn tốt nghiệp Ngành: BÁC SĨ THÚ Y

Tên đề tài:

ĐIỀU TRA PHÂN LOẠI MUỖI - NHÂN TỐ TRUNG GIAN TRUYỀN BỆNH VIÊM NÃO NHẬT BẢN TẠI QUẬN NINH KIỀU THÀNH PHỐ CẦN THƠ

Giáo viên hướng dẫn

TS Hồ Thị Việt Thu

Sinh viên thực hiện

Trương Văn Nho MSSV: 3042823

Lớp: Thý Y K30

Cần Thơ, 2009

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG

BỘ MÔN THÚ Y

Đề tài: Điều tra phân loại muỗi nhân tố trung gian truyền bệnh viêm não NhậtBản tại quận Ninh Kiều Thành phố Cần Thơ; do sinh viên Trương Văn Nhothực hiện tại Bộ Môn Thú Y, Khoa Nông Nghiệp và Sinh Học Ứng Dụng, ĐạiHọc Cần Thơ từ 29/12/2008 đến 19/04/2009

Cần thơ, ngày tháng năm 2009

LỜI CẢM TẠ

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến

TS Hồ Thị Việt Thu đã tận tình chỉ dẫn và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong thờigian học tập cũng như thực hiện và hoàn thành luận văn này

Chị Huỳnh Ngọc Trang, chị Nguyễn Hải Ngân và các bạn học cùng lớp đã hỗ trợ tôirất nhiều

Lãnh đạo trại chăn nuôi ở quận Ninh Kiều đã nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiệnthuận lợi cho tôi trong thời gian thu thập mẫu

Xin chân thành cảm ơn người thân, bạn bè ủng hộ và động viên tôi trong suốt thờigian qua

Trương Văn Nho

MỤC LỤC

Trang tựa i

Trang duyệt ii LỜI CẢM TẠ iii

MỤC LỤC iv

DANH MỤC BẢNG vi

DANH MỤC HÌNH vii

TÓM TẮT viii

Chương 1 1

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 2 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN 2

2.1 GIỚI THIỆU BỆNH VIÊM NÃO NHẬT BẢN 2

2.2 Đặc Điểm chung 8

2.2.1 Hình Thể Chung 8

2.3 Tính chất nguy hiểm của muỗi trong y học và trong thú y 13

2.4 Những nhóm muỗi truyền Virút viêm não Nhật Bản B 13

Chương 3 17

PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 17

3.1 Phương tiện nghiên cứu 17

3.1.2 Phương tiện dùng trong thí nghiệm 17

3.2 Phương pháp thí nghiệm 18

3.2.1 Phương pháp điều tra điều kiện tự nhiên 18

3.2.2 Phương pháp thu thập muỗi 18

3.2.3 Cách bảo quản mẫu 18

3.2.4 Thống kê và xử lý số liệu 18

3.2.5 Các chỉ tiêu nghiên cứu 18

3.2.6 Phương pháp định danh phân loại 19

Chương 4 20

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 20

4.1 Điều kiện tự nhiên và khí tượng của quận Ninh Kiều 20

4.1.1 Điều kiện tự nhiên của quận Ninh Kiều 20

4.1.2 Điều kiện khí tượng và thủy văn của thành phố Cần Thơ 20

4.2 Kết quả thu thập muỗi và phân loại muỗi 20

4.2.1 Kết quả thu thập muỗi và phân loại muỗi theo địa phương có trại heo và không có trại heo 20 4.2.2 Kết quả thu thập muỗi và phân loại muỗi theo địa phương có trồng lúa và

Chương 5 24

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 24

Kết luận 24

TÀI LIỆU THAM KHẢO 25

PHỤ LỤC 1 MỘT SỐ HÌNH ẢNH TRONG PHÂN LOẠI MUỖI 27

PHỤ LỤC 2 THỐNG KÊ 35

DANH MỤC BẢNG

TrangBảng 2.1 Một số loài Culex phổ biến ở Đông Nam Á………8Bảng 4.1 Mật độ muỗi theo phường có trại nuôi heo và không có trại nuôi heo… 21Bảng 4.2 Thành phần giống muỗi theo phường có trại nuôi heo và không có trạinuôi heo……….22

Bảng 4.3 Tỉ lệ đực cái của giống culex thu thập……… 22 Bảng 4.4 Thành phần loài muỗi của giống Culex thu thập……… 23

Bảng 4.5 Số lượng muỗi theo phường có trồng lúa và không trồng lúa………… 23Bảng 4.6 Thành phần giống muỗi theo phường có trồng lúa và phường không trồnglúa……… 24

DANH MỤC HÌNH

Trang

Hình 2.1 Cấu tạo muỗi (hướng lưng-bụng)……….9

Hình 2.2 Cấu tạo muỗi (hướng bên hông)……… …… 10

Hình 2.3 Cấu tạo đầu muỗi……… 10

Hình 2.4 Ngực muỗi……….….11

Hình 2.5 Hình thái và các giai đoạn phát triển của muỗi……….…12

Hình 3.1 Cấu tạo đèn bắt muỗi……… 18

Hình 3.2 Ống nghiệm chứa muỗi sau phân loại………19

Bình, An Phú, An Hòa) muỗi được bắt trong chuồng heo và trong nhà Ở các

phường không có trại nuôi heo (Tân An, An Hội ) vị trí được chọn đặt muỗi chỉ

trong nhà Đèn bắt muỗi được đặt từ 19h-7h sáng hôm sau Mỗi địa điểm bắt muỗi

được lập lại 2 lần cách nhau 1 tuần Qua kết quả phân loại dựa vào khóa phân loại

muỗi có hình ảnh mô tả của tác giả (Reuben et al., 1994) Có tấc cả 6 giống muỗi phân loại được, trong đó muỗi Culex sp chiếm tỉ lệ cao nhất 88,70% Phường có nuôi heo Culex 88,63 %, phường không nuôi heo giống Culex có tỉ lệ 96,15 % Ở quận Ninh Kiều xuất hiện 6 loài muỗi thuộc giống Culex Loài Cx tritaeniorhynchus chiếm tỉ lệ cao nhất 41,44 %, thấp hơn là Cx gelidus 38.61 %,

Cx quinquefasciatus 16,24%, Cx pseudovishnui 3,45 %, Cx vishnui 0.21 %, thấp nhất là Cx fuscocephala 0.05 % Qua kết quả nghiên cứu cho thấy trong thời gian thực hiện đề tài từ tháng 2 đến tháng 3 có thể Cx Tritaeniorhynchus và Cx gelidus

là vectơ chính gây bệnh viêm não Nhật Bản tại quận Ninh Kiều Thành phố Cần Thơ.

Chương 1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Muỗi là côn trùng quan trọng trong thú y Ngoài việc chích hút gây khó chịu, ảnh

hưởng đến sức khỏe, muỗi còn là nhân tố trung gian truyền nhiều bệnh vô cùng

nguy hiểm như bệnh sốt rét, giun tim và các bệnh do Arbovirus gây ra (Trần XuânMai, 1994) Trong các bệnh nói trên, bệnh viêm não Nhật Bản giữ vai trò quantrọng trong việc gây bệnh ở người, gia súc và các động vật khác Đối tượng muỗitruyền bệnh có thể là động vật hữu nhũ, loài chim, lưỡng thê và bò sát (Rodhain atRerez, 1985) Bệnh viêm não Nhật Bản cũng là một trong những nguyên nhân gâyviêm não phổ biến nhất Châu Á Ước lượng mỗi năm có khoảng 35.000 ca bệnh xảy

ra trên người (Igarashi, 1992) và tỉ lệ tử vong có thể lên đến 30% và khoảng 50%

bệnh nhân sống sót bị di chứng thần kinh (Akira, 1988)

Cần thơ là một trong những địa phương được ghi nhận có bệnh viêm não Nhật Bản

trên người và heo (Hồ Thị Việt Thu, 2007) Do đó việc điều tra phân loại muỗi rất

có ý nghĩa quan trọng để làm cơ sở cho việc xây dựng biện pháp phòng bệnh cóhiệu nhất, nhằm giảm thiểu thiệt hại cho con người cũng như gia súc trên địa bànquận Ninh Kiều nói riêng và thành phố Cần Thơ nói chung Do tính chất quan trọng

nói trên chúng tôi thực hiện đề tài “Điều tra phân loại muỗi - nhân tố trung gian truyền bệnh viêm não Nhật Bản tại Thành phố Cần Thơ”.

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN 2.1 GIỚI THIỆU BỆNH VIÊM NÃO NHẬT BẢN

2.1.1 Bệnh viêm não nhật bản

Viêm não Nhật Bản (VNNB) là một bệnh nhiễm trùng cấp tính gây ra do virútthuộc nhóm Arbovirus Bệnh có thể xảy ra rải rác hay phát triển thành dịch trên

người và gia súc Vectơ truyền bệnh là muỗi Tùy theo mức độ và vị trí tổn thương

tại hệ thần kinh trung ương (HTKTW) mà bệnh sẽ gây ra viêm não, viêm màng não,viêm sừng trước tủy sống hoặc kết hợp viêm não màng não và viêm não màng nãotủy sống

2.1.2 Lịch sử bệnh

Viêm não Nhật Bản được nói đến ở Nhật từ năm 1871 nhưng đến 1924 mới biết rõ

về lâm sàng khi có một vụ dịch lớn với hơn 6.000 trường hợp mắc phải, và mãi tớinăm 1935 mới được phân lập từ người bệnh ở Tokyo (Nhật Bản) Các trận dịch lớn

có tính chất lan rộng ở châu Á và các đảo ven Thái Bình Dương, người ta đã tìmthấy kháng thể tăng trong máu bệnh của người và động vật Từ đó nghiên cứu vềviêm não Nhật Bản được đẩy mạnh, từ nghiên cứu mô tả đến nghiên cứu về sinhhọc phân tử, dịch tễ học, chẩn đoán cũng như điều trị, phòng bệnh ở nhiều nơi nhưTrung Quốc, Nga, Thái Lan, Đài Loan và Triều Tiên

Năm 1934, virút được phân lập từ não của bệnh nhân chết do bệnh viêm não, đượcđặt tên là chủng Nakayama (Mitamura và ctv, 1936)

Năm 1936, bệnh xảy ra ở Nhật Bản với hơn 1180 con ngựa đã bị chết với triệu

chứng viêm não cấp, người cũng bị bệnh, virút viêm não Nhật Bản được phân lập từbệnh phẩm người tử vong đã chứng minh có kháng thể trung hòa trong những

trường hợp nặng (Lê Thị Thu, 2004)

2.1.3 Những nghiên cứu trong và ngoài nước

Những nghiên cứu ngoài nước

Kaneko (1925) mô tả vụ dịch năm 1920 lan tràn nhiều vùng ở Nhật Bản, gọi là viêmnão B

Năm 1940-1041, Sublatze và Petriseva lần lượt phân lập được virút ở Liên Xô cũ và

xác định vật chủ trung gian truyền bệnh là giống muỗi Culex và Aedes (Dư Vũ

Khánh, 2005)

Năm 1952-1957 Buescher và Scherer đã nghiên cứu, chứng minh vai trò truyền

bệnh của muỗi Cx triaeniorhynchus (Buescher and Scherer, 1959).

Năm 1973, Self và cộng sự đã xác định vòng lây truyền của virút viêm não Nhật

Bản trong tự nhiên với vectơ chính là muỗi Cx tritaeniorhynchus.

Năm 1976, Joo cùng cộng sự nghiên cứu sự phát triển của bệnh VNNB trên những

heo bị nhiễm qua nhau thai và những hậu quả bệnh lý của nó (Nguyễn Đa Phúc,2001)

Ở Ấn Độ, một nghiên cứu xét nghiệm bằng phản ứng trung hòa và phản ứng HI để

kiểm tra máu các loài chim hoang và một số động vật hoang tại huyện Bankura, TâyBengal, kết quả đã tìm thấy kháng thể kháng virút VNNB trên một số loài chimhoang và chuột (Kaul, 1976)

Năm 1978, Rosen và cộng tác viên nghiên cứu sự lưu truyền của virút VNNB trên

muỗi vượt đông

Năm 1987, Bruce và cộng tác viên nghiên cứu về phương pháp thử huyết thanh heo.Cùng năm này, Mc Ada và cộng sự mô tả hình dạng và cấu tạo của virút VNNB;

Kadarnath nghiên cứu về đặc tính nuôi cấy của virút VNNB (Nguyễn Đa Phúc,2001)

Những nghiên cứu trong nước

Nước ta nằm trong vùng dịch tễ của bệnh, bệnh thường xảy ra quanh năm do đó

việc nghiên cứu về bệnh rất cần thiết

Virút VNNB lần đầu tiên phân lập được trên một người lính châu Phi năm 1952,

đến năm 1953 có 98 người lính châu Âu và châu Phi trong quân đội viễn chinh

Pháp ở Việt Nam đã được báo cáo bị nhiễm bệnh (Nguyễn Đa Phúc, 2001)

Năm 1956, Caubet và Netter, viện Pasteur Nha Trang qua xét nghiệm huyết thanh

học đã kết luận có 20% người dân miền Nam có tiếp xúc với virút VNNB

Năm 1970, trong lần điều tra dịch tễ học trên heo, người ta phát hiện heo mang

kháng thể dương tính là 64,23% ở một số vùng miền Bắc Các gia súc khác như gà,vịt, ngan, ngỗng, chó, trâu, bò…cũng mang kháng thể từ 42,85% đến 56,52% (Võ

Năm 1993 Lê Hồng Phong bắt đầu nghiên cứu bệnh VNNB trên heo và ảnh hưởng

của virút trong hội chứng rối loạn sinh sản ở heo

Ở miền Nam hội chứng viêm não cấp trên người được chi nhận trên nhiều tỉnhthành dưới dạng lẻ tẻ trong năm, cao điểm ở tháng 2 và tháng 7 (Đỗ Quang Hà và

ctv, 1994)

Năm 1994, Nguyễn Việt Thanh điều tra tổng số mẫu huyết thanh heo ở các khu vựcđồng bằng Nam Bộ có 285 mẫu dương tính chiếm tỉ lệ 70,37%

Năm 2000, Lê Thị Thu xét nghiệm 186 mẫu huyết thanh heo ở các trại tập trung

Vĩnh Long và Bến Tre Kết quả có 298 mẫu dương tính chiếm tỉ lệ 66,13%

Năm 2000, Nguyễn Hồ Thiện Trung khảo sát tỉ lệ nhiễm virút VNNB và bước đầu

tìm hiểu mối liên quan với hội chứng rối loạn sinh sản trên heo ở tỉnh Đồng Tháp.Kết quả xét nghiệm có 53,32% mẫu huyết thanh dương tính

Năm 2001, Nguyễn Đa Phúc xét nghiệm có 263 mẫu huyết thanh heo ở thị xã Vĩnh

Long Kết quả có 198 mẫu dương tính chiếm tỉ lệ 75,29%

Năm 2002, Phan Thị Ngà và ctv tiến hành kiểm tra kháng thể kháng virút VNNB

trên quần thể heo tại Hà Tây và Tây Nguyên bằng phương pháp HI và ELISA, tìm hiểu mối liên quan giữa HI và Mac-ELISA với kết quả MAC-ELISAvới số ca bệnh VNNB

MAC-Năm 2004, Lê Thị Thu tiến hành xét nghiệm 435 mẫu huyết thanh heo trên địa bàn

Thành phố Cần Thơ Kết quả có 316 mẫu dương tính chiếm tỉ lệ 72,64%

2.1.4 Tác nhân gây bệnh

Virút viêm não Nhật Bản B là một Flavivirus, hình cầu, đường kính 15-40nm, cấu

trúc di truyền là một chuỗi ADN đơn với 20 mặt Virút chịu đựng kém với nhiệt độcao, ở 600C virút chết sau 10 phút, ở 700C chết sau 5 phút Trái lại ở nhiệt độ lạnh (-

700) thì giữ nguyên độc lực Cồn, ête, acetone làm mất hoạt lực sau 3 ngày Lysoltiêu diệt virút sau 5 phút, phenol 1% sau 10 phút, formol 0,5% sau 48 giờ Virút cóthể nuôi cấy trong các tổ chức tế bào phôi gà, thận hoặc tế bào có nguồn gốc từ

muỗi như tế bào C6/36 từ tế bào ấu trùng của Aedes albopictvs và dòng tế bào từ phôi của Aedes aegypti Những nghiên cứu gần đây cho thấy tế bào bạch cầu nhiều

loài động vật có vú cũng là môi trường tốt cho sự phát triển của virút (Kadarnath và

ctv, 1978)

2.1.5 Triệu chứng và bệnh tích

Triệu chứng

Trên heo

Hiện nay chưa thể xác định được thời gian nung bệnh Không có triệu chứng đặc

trưng Triệu chứng chung là có biểu hiện thần kinh, nhiệt độ cơ thể tăng, biếng ăn,

run và co giật (Kyoguko và ctv, 1968)

Heo trưởng thành không có triệu chứng bệnh Ở heo nái mang thai tuy không có

triệu chứng bệnh nhưng các ảnh hưởng bệnh lý của bệnh được ghi nhận qua các lứa

đẻ bất thường Trong lứa có nhiều thai khô, thai chết, heo con yếu ớt với triệu

chứng thần kinh như run, co giật và chết Thai khô có kích thước khác nhau, thaichết có biểu hiện phù thủng, heo con yếu ớt, run, ứ nước dưới da, não (Shimizu vàctv, 1954) Một số trường hợp virút không qua được nhau thai và người ta cho rằng

để gây bệnh thành công cho phôi còn tùy thuộc giai đoạn của thai kì, khi heo nái

nhiễm bệnh vào 1/3 giữa của thai kì (giai đoạn thai được 40-60 ngày tuổi) tác hạithấy rõ nhất (Shimizu và ctv, 1954)

Ở heo nọc nhiều nghiên cứu đã phân lập được virút từ heo nọc bị viêm dịch hoàn,điều đó đã chứng minh sự xâm nhập của virút vào cơ quan sinh dục gây rối loạn quá

trình sinh tinh (Ogasa và ctv, 1977)

Trên người

Trong những vụ dịch các biểu hiện lâm sàng điển hình của bệnh sẽ phát hiện dầnsau những triệu chứng đầu tiên hoặc bệnh bột phát với nhức đầu ghê gớm và sốt caongay khi triệu chứng chưa đầy đủ Lyncolin và Syverton (1956) xem các triệuchứng: cứng gáy, nhức đầu, sốt, thay đổi cảm giác có thể là bốn triệu chứng đầy đủ

để chẩn đoán bệnh viêm não Nhật Bản trong một vụ dịch (Lyncolin và Syverton,

1956)

Bệnh tích

Bệnh tích đại thể đáng chú ý là thai chết hoặc heo con sinh ra yếu ớt do viêm nãotích dịch, phù thủng ở da, tích nước xoang ngực xoang bụng, xuất huyết ở tươngmạc, hạch lâm ba sung huyết, hoại tử điểm ở gan, lách, sung huyết ở màng não vàtủy sống (Yamada và ctv, 2004)

Ở heo nọc dịch hoàn viêm Hiện tượng xuất huyết cũng được ghi nhận ở mô kẻ của

dịch hoàn Biểu mô ống sinh tinh bị thoái hóa (Hashimura và ctv, 1976)

2.1.6 Dịch tễ học bệnh viêm não Nhật Bản

Nguồn lây

Chim là vật chủ quan trọng chứa virút VNNB Người ta phân lập được virút VNNB

từ nội tạng của chim hoang dã, chim mang virút huyết kéo dài nhưng không biểuhiện bệnh, và là nguồn lây nhiễm cho các loài muỗi trong thiên nhiên

Virút qua nhau nhiễm vào thai gây chết thai, sẩy thai ở heo nái…Tuy nhiên chỉ cóheo là nguồn nhiễm virút huyết quan trọng truyền cho muỗi vì heo đẻ nhiều lứa, tạo

ra số lượng một quần thể heo cảm nhiễm mới, luân chuyển đàn thường xuyên (6-8tháng), số heo nhiễm virút trong tự nhiên cao hơn tất cả các gia súc khác, nhiễmvirút máu ở heo thường cao nên dễ truyền virút qua muỗi

Phân bố theo tuổi và giới tính

Tất cả mọi lứa tuổi đều có thể mắc bệnh Bệnh thường xuất hiện ở trẻ em từ 2-7tuổi Bệnh không liên quan tới giới tính tuy nhiên trong thực tế số bệnh nam nhiều

hơn nữ

Hiện nay người ta đã phát hiện được virút VNNB ở 30 loài muỗi khác nhau thuộc

họ Culex, Anopheles, Aedes, Manosia và Amergeres, trong đó Cx tritaeniorhynchus

và Cx vishnui có khả năng truyền bệnh cao Nhiều nghiên cứu đã khẳng định muỗi

Cx tritaeniorhynchus là trung gian chính lan truyền virút VNNB tại Việt Nam (Võ

Công Khanh, 2005)

Phân bố địa lý

Dịch tễ bệnh viêm não Nhật Bản B được Komo và cộng sự mô tả chi tiết năm 1966.Bệnh viêm não Nhật Bản có phân bố địa lý tại các khu vực Đông và Nam châu Á

Dịch tễ học từng vùng có thể khác nhau ở từng khu vực Đông và Nam châu Á, hoạt

động của vectơ truyền bệnh cũng khác nhau tùy điều kiện cụ thể từng vùng Bệnh

viêm não Nhật Bản trở thành vấn đề nghiêm trọng cho sức khỏe cộng đồng ở khuvực Đông Nam châu Á trong suốt 2 thập kỉ, bao gồm ở những khu vực mới như Ấn

Độ và Nepal (Umenai et al 1985)

Tại Việt Nam bệnh lưu hành ở nhiều nơi, đặc biệt nghiêm trọng ở vùng đồng bằngchâu thổ Sông Hồng, trung du Bắc Bộ và một số tỉnh miền trung

Ngày nay tại một số nước như Nhật Bản, Hàn Quốc, bệnh viêm não Nhật Bản đãgiảm hẳn và hầu như không còn, hình ảnh dịch tễ và sự phân bố địa lý của viêm nãoNhật Bản đã thay đổi ở châu Á Những trường hợp lâm sàng của viêm não đã giảmmạnh là kết quả của chương trình tiêm chủng quốc gia phòng chống viêm não tác

động đến Tuy nhiên tỉ lệ bệnh viêm não Nhật Bản vẫn đang tăng ở các quốc giakhác như Bangladesh, Ấn Độ, Srilanka, Nga và Việt Nam do vaccine phòng bệnhchưa được sử dụng rộng rãi Có nhiều giống muỗi có nhiễm virút viêm não Nhật

Bản, phần lớn là từ giống Culex, là vectơ chính gây bệnh VNNB ở Ấn Độ và Nepal

(Pan, 1979)

Có 42 loài muỗi thuộc giống Culex ở khu vực Đông Nam Á (Sirivanakarn, 1976).

Trong đó có 16 loài phổ biến và quan trọng trong chu trình tự nhiên bệnh VNNB

(Carey et al 1968, Sirivanakarn 1976, Amersinghe et al.1988)

Bảng 2.1 Một số loài Culex phổ biến ở Đông Nam Á (Reuben et al, 1994)

Phân bố theo mùa

Khí hậu với những yếu tố nhiệt độ và mưa cũng ảnh hưởng đến tình hình bệnh Vào

mùa mưa, ruộng lúa đầy nước tạo điều kiện cho muỗi sinh sản và phát triển mạnh

trong thiên nhiên, trùng hợp với thời điểm bệnh xảy ra nhiều

Vào mùa hè thời tiết nóng, virút thường phát triển tốt trong cơ thể muỗi Nếu gặp

điều kiện lạnh sự phát triển của virút dừng lại

Tại miền Bắc bệnh giảm nhiều vào những tháng lạnh, tăng vào những tháng hè và

đỉnh cao vào tháng 5, 6, 7 Tại miền Nam thời tiết nóng bệnh rải rác quanh năm

Nhiều nghiên cứu về tính chất dịch tễ và sinh thái học của bệnh cũng được Schere

và Buescher thực hiện công phu trong sáu năm 1952-1957, tại vùng đồng bằng

Kanto, nơi có nhiều chim hoang sinh sống, được bao bọc ba phía bởi ruộng lúa và

sen, được xem là nơi chủ yếu cho muỗi Cx tritaeniorhynchus sinh sản, đồng thời

cũng là vùng có nhiều trại heo tập trung Kết quả nghiên cứu đã xác định được mốitương quan dịch tễ, và đi đến những kết luận cơ bản về sinh thái và dịch tễ của bệnh

viêm não Nhật Bản Tác giả đã chứng minh vai trò truyền bệnh của muỗi Cx tritaeniorhynchus, chim hoang và heo là những kí chủ khuyếch đại virút, bệnh ở

người xảy ra mỗi năm vào cuối mùa hè (Hồ Thị Việt Thu, 2006)

2.1.7 Nhân tố trung gian truyền bệnh

Việc lan truyền do muỗi trước đây là một trong những giả thuyết nhưng phải mấtnhiều năm sau người ta mới chứng minh được vai trò của muỗi Hiện nay vai tròtruyền bệnh của muỗi đối với bệnh đã được xác định một cách chắc chắn và là nhân

tố truyền bệnh chính, có thể nói là vectơ duy nhất trong việc truyền bệnh cho người

và động vật (Hồ Thị Việt Thu, 2006)

Mặc dù có nhiều giống muỗi có nhiễm virút viêm não Nhật Bản, phần lớn là từ giống

Culex, chúng là vectơ chính gây bệnh viêm não Nhật Bản ở Ấn Độ và Nepal (Pan, 1979),

trong đó Cx quinquefasciatus là nguồn chính chứa virút viêm não Nhật Bản trong tự

nhiên Heo và chim là vật chủ chính của virút VNNB (Pan, 1979).

2.1.8 Chu trình truyền bệnh trong tự nhiên

Virút VNNB được bảo tồn trong tự nhiên do truyền bệnh học từ động vật có xươngsống này sang động vật có xương sống khác qua trung gian chính là muỗi Đầu tiên

muỗi cái Culex hút máu của heo, nó sẽ hút theo các virút Sau 14 ngày, muỗi Culex

đã có khả năng truyền virút viêm não, virút gây bệnh phát triển trong cơ thể heo

hoặc các loại chim hoang dại (Nguyễn Quốc Tuấn, 2002) Chim là vật chủ cơ bảncủa chu trình chim - muỗi trong việc duy trì virút VNNB trong tự nhiên, nhưng

chưa có nghiên cứu rõ về vai trò quan trọng của chim trong việc truyền virút VNNB

từ muỗi đến người

Heo là vật chủ quan trọng nhất có khả năng làm lan rộng virút VNNB, chu trình heomuỗi tồn tại quanh năm Người sống gần chu trình tự nhiên này, có thể mắc bệnhkhi bị muỗi đốt Người được coi là vật chủ tử vong cuối cùng đối với virút VNNB

vì virút trong máu người tồn tại trong thời gian ngắn với nồng độ thấp nên khôngthể lan truyền từ người sang người qua muỗi đốt

2.2 Đặc Điểm chung

2.2.1 Hình Thể Chung

Cấu tạo ngoài

Con trưởng thành kích thước 5-20mm, cơ thể chia làm 3 phần rõ rệt là đầu, ngực và

bụng

(Stojanovich et al, 1966)

Hình 2.1 Cấu tạo muỗi (hướng lưng-bụng)

Hình 2.2 Cấu tạo muỗi (hướng bên hông)

(Reubenet al, 1994)

- Đầu

Hình cầu, mang hai mắt kép, vòi, pan, và ăng ten

Hình 2.3 Cấu tạo đầu muỗi (Reubenet al, 1994)

Vòi của muỗi nhô ra phía trước đầu và thường bằng nửa chiều ngang thân Vòi củamuỗi cái có cấu tạo hoàn chỉnh giúp cho việc hút máu Cấu tạo của vòi gồm nhiều

bộ phận: 2 hàm dưới, 2 hàm trên, hạ hầu chứa nước bọt, môi trên thường nhọn, vát

ở đầu, có hình lòng máng khi đóng lại tạo nên ống thức ăn Khi không hút máu

những bộ phận này được bọc trong một bao mềm gọi là môi dưới Vòi của muỗi

đực do không hút máu nên có cấu tạo đơn giản

Hai bên của vòi là pan làm chức năng xúc giác nên còn gọi là xúc biện Pan khácnhau tùy giống và loài muỗi nên được dùng để định loại.

Hai bên ngoài của pan là ăng ten Ăng ten của con đực và con cái khác hẳn nhau.Lông của ăng ten muỗi đực dài và rậm, lông của ăng ten muỗi cái ngắn và thưa

- Ngực

Gồm 3 đốt dính liền nhau và được chia làm 3 phần: ngực trước, ngực giữa và ngựcsau Mỗi đốt ngực mang một đôi chân, đốt ngực giữa rất phát triển và mang đôicánh Khi muỗi đậu thì hai cánh cụp lại và khi bay mới xòe ra Trên cánh có nhiều

đường sống, trên những đường sống có vẩy Viền phần trước của cánh là đường

sống costa Những đường sống trên cánh muỗi và hình thể vẩy có giá trị trong địnhloại danh phân loại muỗi

(Stojanovich, 1960)

- Bụng

Gồm 9-10 đốt Đốt thứ nhất bị che lấp một phần Cũng như các phần của ngực, các

đốt bụng có một phần lưng và một phần bụng Những đốt bụng cuối tạo thành bộ

phận sinh dục

Cấu tạo trong

Bộ máy tiêu hóa gồm họng, thực quản, dạ dày, ruột, trực tràng và hậu môn Từ dạ

dày đến ruột, nơi ranh giới có ống bài tiết đổ vào ruột Hai tuyến nước bọt nằm ở

phía dưới của ngực Với Culicinae mỗi tuyến có hai nhánh, Anophelinae mỗi tuyến

có ba nhánh

Hình 2.4 Ngực muỗi

sdgsdfgsmuuuumuooixmu ỗi

Bộ máy sinh dục cái gồm hai buồng trứng hợp thành ống chung đổ ra lỗ sinh dục, có túi chứa tinh đổ vào lỗ sinh dục Buồng trứng có rất nhiều dây trứng Mỗi trứng sau khi đẻ để

lại một sẹo phình trên dây trứng.

2.2.2 Chu trình phát triển và sinh thái học

Chu kì phát triển

Chu kỳ của muỗi trải qua 4 giai đoạn: trứng, nhộng, ấu trùng và con trưởng thành.Muỗi cái đẻ mỗi lần khoảng 100-400 trứng, sau 2-3 ngày trong điều kiện thích hợptrứng nở thành ấu trùng Ở điều kiện thuận lợi, 2-12 ngày, ấu trùng nở thành thanhtrùng Thời gian từ thanh trùng trở thành muỗi trưởng thành rất nhanh, khoảng 1ngày

Hình 2.5 Hình thái và các giai đoạn phát triển của muỗi

(Stojanovich et al, 1962)

- Trứng

Trứng muỗi hình thuẫn, thường được đẻ trên mặt nước Kích thước và hình dáng

trứng thay đổi theo loài Trứng được đẻ riêng lẻ (Toxorynchites, Aedes, Anopheles…) hoặc thành đám nổi (Uranotalnia, Culisseta,…) hoặc gắn trên một cái nền (Mansonia) Đối với muỗi Culex thì trứng kết thành bè Số lượng trứng cho một

lần đẻ khoảng 100-400 trứng, trứng nở sau 2-3 ngày trong điều kiện thích hợp, nếukhông thích hợp trứng sẽ nở sau 40 ngày (Dư Vũ Khánh, 2005) Trứng tổng cộngcủa một con cái từ 800-2500 trứng trong cả đời (Nguyễn Vĩnh Niên và ctv, 1999)

- Ấu trùng (bọ gậy)

Hình thể bọ gậy giống nhau nhưng khác nhau về kích thước

Bọ gậy chia làm 3 phần rõ rệt: đầu, ngực và bụng Toàn thân bên ngoài được baophủ bởi một phần kitin không thấm nước, trên thân có nhiều lông và gai có chức

năng cảm giác, vận động, giữ tư thế cân bằng và giữ cho bọ gậy bám Đầu bọ gậy

hình cầu, hơi dẹt, trên đầu có những lông tơ khác nhau tùy theo từng loài Ngực của

bọ gậy gồm 3 đốt nhưng không phân chia rõ Bụng có 9 đốt, những đốt gần ngực thìlớn, những đốt xa ngực càng nhỏ Đốt thứ 8 và thứ 9 tạo thành một phức hợp đốt,

phía trên có lỗ thở (muỗi Anophelinae) hoặc có ống thở (muỗi Culicinae) Trên

những đốt của bụng có thể có những tấm kitin có giá trị cho định loại

Bọ gậy có 4 giai đoạn liên tiếp nhau qua các lần lột xác Ổ của ấu trùng là những

nơi có nước, nước chảy hay nước tù

Thời gian phát triển của bọ gậy tùy thuộc vào nguồn thức ăn, nhiệt độ của nước vàloài muỗi Giai đoạn bọ gậy thường kéo dài từ 8-12 ngày trong điều kiện thuận lợi(Hồ Thị Việt Thu, 2006)

Thức ăn của bọ gậy là những vi sinh vật nổi (vi trùng, vi tảo, đơn bào…) hoặc là ấu

trùng của những loài nhỏ đối với ấu trùng có kích thước lớn (Toxohynchites, Culex giống phụ Lutzia, Aedes giống phụ Musidus).

- Nhộng (quăng)

Quăng có hình dạng giống như một dấu hỏi Ở phía đầu có hai ống thở với hình thể

khác nhau tùy theo giống muỗi Bụng gồm 9 đốt, trên một số đốt có lông Hình thể

quăng phức tạp nên ít được dùng để định loại

Giai đoạn nhộng kéo dài khoảng 1-5 ngày, sống dưới nước, không ăn và di động,

thở khí trời nhờ hai ống thở

- Muỗi trưởng thành

Cuối giai đoạn nhộng, muỗi trưởng thành sẽ chui ra khỏi xác nhộng Con trưởng

thành lúc này thường rất yếu ớt nên tỉ lệ chết thường cao

Sinh thái học

Muỗi sống phổ biến ở khắp mọi nơi, nhưng có nhiều nhất ở những vùng nhiệt đới

và cận nhiệt đới Muỗi có thể có quanh năm, nhưng có những mùa phát triển nhiều

Những vùng, những mùa có khí hậu nóng, ẩm thuận lợi cho sự phát triển của muỗi

và phát sinh bệnh

2.3 Tính chất nguy hiểm của muỗi trong y học và trong thú y

Tác hại của muỗi

Muỗi ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người và gia súc thông qua các cơ chế sau:Hút máu

Gây ngứa ngáy và phiền toái

Gây nhiễm trùng kế phát nhiều bệnh ngoài da

Mang và truyền nhiều bệnh truyền nhiêm và ký sinh trùng nguy hiểm

2.4 Những nhóm muỗi truyền Virút viêm não Nhật Bản B

Cho đến nay, người ta đã phân lập được virút viêm não Nhật Bản từ 30 loài muỗi

thuộc 5 giống: Culex, Anopheles, Aedes, Mansonia và Armigeres Thành phần loài

muỗi truyền bệnh có thể khác nhau theo từng vùng địa lý do khác biệt về điều kiện

sinh thái Trong đó, giống muỗi Culex đóng vai trò truyền bệnh quan trọng nhất

(Centre for Health Protection, 2004)

- Giống muỗi Culex

Trong số muỗi thuộc giống Culex thì các loài thuộc nhóm phụ Cx vishnui (Cx tritaeniorhynchus, Cx pseudovishnui, Cx vishnui) là vectơ truyền bệnh chính (Samuel, 2000), quan trọng nhất là Cx tritaeniorhynchus (Innis, 1995; WHO, 1995; Self và ctv, 1973) Ngoài ra còn có các loài khác như Cx gelidus, Cx fucocephala,

Cx quinquefasciatus và Cx bitaeniorhynchus (WHO, 1995)

Muỗi Culex có gần 800 loài trên thế giới Trứng được đẻ thành bè Ổ ấu trùng có thể

là đầm nước, đất ngập nước, ruộng nước, bờ sông, hiếm ở gốc cây hay nách lá

(Trần Xuân Mai, 1994)

Muỗi Culex là vật chủ trung gian đắc lực và chính yếu trong việc truyền bệnh viêm não Nhật Bản B Tùy loại muỗi mà chúng gây bệnh ở những vùng khác nhau: Cx tritaeniorhynchus truyền bệnh chủ yếu ở Châu Á, Cx gelidus truyền bệnh chủ yếu ở Malaysia và Singapore, Cx pseudovishnui và Cx gelidus chủ yếu ở Ấn Độ, Cx pipiens chủ yếu ở phía đông Liên Xô cũ (Dư Vũ Khánh, 2005).

Culex tritaeniorhynchus

Cx tritaeniorhynchus là vectơ truyền bệnh chính ở nhiều nước Châu Á như Trung

Quốc, Indonesia, Singapore, Ấn độ…(Centre for Health protection, 2004) và ViệtNam (Phan Thị Ngà và ctv, 2004)

Loài muỗi này phát triển quanh năm, nhưng phát triển mạnh vào những tháng nóng(Nguyễn Thị Minh Tâm và ctv, 1997) Chúng sinh sản chủ yếu ở các ruộng lúa,

mương, ao lục bình Muỗi cái ưa thích máu súc vật hơn người, chủ yếu hút máu

trâu, bò và heo nhưng thỉnh thoảng có thể hút máu chim và người Muỗi tìm mồi

ban đêm và bên ngoài nhà Tuy nhiên, ở những mùa có mật độ muỗi cao loài muỗi

này cũng được tìm thấy ở trong nhà, điều này giải thích về sự lây truyền cho người