THIẾT kế CẢNH QUAN CÔNG VIÊN cây XANH ĐƯỜNG NGUYỄN văn cừ nối dài, PHƯỜNG LONG TUYỀN, QUẬN BÌNH THỦY, TP cần THƠ

Vì lý do đó, đề tài “Thiết kế cảnh quan công viên cây xanh đường Nguyễn Văn Cừ nối dài phường Long Tuyền, quận Bình Thủy, thành phố Cần Thơ” được thực hiện với tiêu chí tạo nên một khôn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG

Luận văn tốt nghiệp Ngành : HOA VIÊN VÀ CÂY CẢNH

MSSV : 3077389

Lớp TT0779A1

Cần Thơ, 2011

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG

BỘ MÔN SINH LÝ VÀ SINH HÓA

Luận văn tốt nghiệp kỹ sư ngành Hoa Viên & Cây Cảnh với đề tài:

“THIẾT KẾ CẢNH QUAN CÔNG VIÊN CÂY XANH ĐƯỜNG NGUYỄN VĂN CỪ NỐI DÀI, PHƯỜNG LONG TUYỀN,

QUẬN BÌNH THỦY, TP CẦN THƠ”

Do sinh viên NGUYỄN YẾN HÀ thực hiện kính trình lên hội đồng chấm luận văn

tốt nghiệp

Cần Thơ, ngày… tháng… năm 2011

Cán bộ hướng dẫn

Ths Trần Văn Hùng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP VÀ SINH HỌC ỨNG DỤNG

BỘ MÔN SINH LÝ VÀ SINH HÓA

Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp đã chấp thuận Luận văn tốt nghiệp với đề tài:

“THIẾT KẾ CẢNH QUAN CÔNG VIÊN CÂY XANH ĐƯỜNG

NGUYỄN VĂN CỪ NỐI DÀI, PHƯỜNG LONG TUYỀN,

QUẬN BÌNH THỦY, TP CẦN THƠ”

Do sinh viên NGUYỄN YẾN HÀ thực hiện và bảo vệ trước hội đồng

Luận văn đã được hội đồng chấp thuận và đánh giá ở mức: ………

Ý kiến hội đồng: ………

…… ………

……… ……….………

………

Cần Thơ, ngày……tháng……năm 2011 Thành viên 1

Thành viên 2

Thành viên 3 Duyệt Khoa

Trưởng khoa Nông Nghiệp & SHƯD

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận văn tốt nghiệp là trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình luận văn nào trước đây

Tác giả luận văn

Nguyễn Yến Hà

LỜI CẢM TẠ

Xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến

Cha mẹ, chị gái và những người thân trong gia đình đã yêu thương và động viên tôi rất nhiều trong cuộc sống

Thầy Trần Văn Hùng đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài luận văn tốt nghiệp

Thầy cố vấn Lê Văn Bé, cô Lê Hồng Giang cùng với quí thầy cô Khoa Nông Nghiệp

và Sinh Học Ứng Dụng đã tận tâm, dìu dắt, rèn luyện tôi suốt những năm học tại trường Đại Học Cần Thơ

Chân thành cảm ơn

Các bạn sinh viên lớp Hoa viên & Cây cảnh Khóa 33 đã giúp đỡ động viên tôi trong những năm tháng trên giảng đường Đại Học

TIỂU SỬ CÁ NHÂN

1 LÝ LỊCH

Họ và Tên: Nguyễn Yến Hà

Nơi sinh: Cần Thơ

Nghề nghiệp: Hưu trí

Nghề nghiệp Hưu trí

Quê quán: Cần Thơ

Nơi ở hiện nay: 86/24A, đường Cách Mạng Tháng 8, phường Bùi Hữu Nghĩa,

quận Bình Thủy, thành phố Cần Thơ

2 QUÁ TRÌNH HỌC TẬP

1995-2000: Trường Tiểu Học Cái Khế II, thành phố Cần Thơ

2000-2004: Trường THCS An Hòa II, thành phố Cần Thơ

1.2 LƯỢC SỬ PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT KIẾN TRÚC CẢNH QUAN MỘT SỐ

1.2.3 Vài nét về nghệ thuật Vườn – công viên Việt Nam 15

1.2.3.4 Các xu hướng nghệ thuật cảnh quan Việt Nam hiện nay 19

1.3 CÁC VẤN ĐỀ VỀ CÂY XANH 20

1.3.1.2 Mảng cây xanh đã giải quyết vấn đề kỹ thuật học môi sinh 20 1.3.1.3 Cây xanh có vai trò quan trọng trong phương diện kiến trúc và trang trí cảnh

1.3.2.3 Phân loại theo kích thước trưởng thành 21

1.4 NHỮNG NGUYÊN TẮC CƠ BẢN TRONG THIẾT KẾ CẢNH QUAN 22 1.4.1 Các quy luật bố cục của kiến trúc cảnh quan 22

3.2.1 Phương án I: Thiết kế theo dạng công viên mở với bố cục tự do 33

3.2.2 Phương án II : Thiết kế theo dạng công viên hình học với bố cục đối xứng

39

DANH SÁCH HÌNH

1.3 Nhà tạ và cầu trong Chuyết Chính Viên ở Tô Châu, Trung Quốc 6

1.5 Công viên Orangerie ở trước lâu đài Versailles với bố cục đối xứng 12

1.7 Vườn lăng Tự Đức được kết hợp từ bố cục cân xứng và tự do –

Toàn cảnh

18

3.8 Các loài hoa được sắp xếp theo lô với nhiều màu sắc trong khu hoa

cỏ

35

3.10 Đài phun nước hình hoa mai và hàng hoa bao quanh 37

3.12 Khu vực đồi cỏ 38

3.15 Cấu tạo bồn hoa bằng hình học với màu sắc sặc sỡ 42

DANH SÁCH BẢNG

3.1 Bảng phân loại cây xanh được sử dụng thiết kế trong phương án I 38

3.3 Bảng phân loại cây xanh được sử dụng thiết kế trong phương án II 44

TÓM LƯỢC

Đề tài “Thiết kế cảnh quan công viên cây xanh đường Nguyễn Văn Cừ nối

dài, phường Long Tuyền, quận Bình Thủy, thành phố Cần Thơ” được thực hiện tại

công viên cây xanh đường Nguyễn Văn Cừ nối dài phường Long Tuyền, quận Bình Thủy, thành phố Cần Thơ từ tháng 1 năm 2011 đến tháng 6 năm 2011 nhằm mục tiêu đưa ra được ý tưởng thiết kế cảnh quan phù hợp cho công viên cây xanh này

Đề tài được bắt đầu từ việc tìm hiểu, điều tra về hiện trạng, điều kiện tự nhiên của khu vực đang nghiên cứu thiết kế Từ đó giúp có những nhận định thiết thực về khu vực, và qua thời gian nghiên cứu, phân tích với các phương pháp và phương tiện hỗ trợ, đã xây dựng nên được ý tưởng thiết kế cảnh quan phù hợp hiện trạng theo 2 phương án

- Phương án I: thiết kế theo dạng công viên mở với bố cục tự do

- Phương án II: thiết kế theo dạng công viên hình học với bố cục đối xứng

NGUYỄN YẾN HÀ, 2011 “THIẾT KẾ CẢNH QUAN CÔNG VIÊN CÂY XANH ĐƯỜNG NGUYỄN VĂN CỪ NỐI DÀI, PHƯỜNG LONG TUYỀN,

QUẬN BÌNH THỦY, TP CẦN THƠ” Luận văn tốt nghiệp kỹ sư ngành Hoa

Viên & Cây Cảnh, Khoa Nông Nghiệp và Sinh Học Ứng Dụng, Trường Đại Học Cần Thơ 47 trang

Cán bộ hướng dẫn: Ths Trần Văn Hùng

MỞ ĐẦU

Trong những năm gần đây, Việt Nam đang trong quá trình hội nhập kinh tế thế giới, đồng thời đẩy mạnh quá trình công nghiệp hoá và hiện đại hoá đất nước Các khu đô thị mới và các toà nhà cao tầng có tầm vóc hiện đại mọc lên nhanh chóng đã và đang thể hiện và khẳng định sức phát triển của Việt Nam Hòa mình cùng không khí hội nhập và phát triển của đất nước, thành phố Cần Thơ cũng đã và đang đẩy mạnh quá trình đô thị hóa để xây dựng một thành phố văn minh hiện đại

Ở Cần Thơ, mật độ dân số cao do đó nhu cầu nhà ở và đặc biệt là nhu cầu xây dựng các khu dân cư ngày càng nhiều Ngoài không gian lao động, không gian sống thì không gian phục vụ đời sống tinh thần, nghỉ ngơi, thư giãn của con người cũng rất quan trọng

Đường Nguyễn Văn Cừ nối dài với các khu dân cư mới mở bao gồm các dãy nhà phố liền kề, nằm giữa các dãy nhà phố liền kề là công viên, một trong những

khu quan trọng không thể thiếu Vì lý do đó, đề tài “Thiết kế cảnh quan công viên

cây xanh đường Nguyễn Văn Cừ nối dài phường Long Tuyền, quận Bình Thủy, thành phố Cần Thơ” được thực hiện với tiêu chí tạo nên một không gian sống, làm

việc, học tập và nghỉ ngơi giải trí lí tưởng cho người dân, kết hợp với việc cải tạo môi trường, tôn vinh vẻ đẹp hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên và khối công trình kiến trúc của khu dân cư quanh đó

Chương 1: LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU

1.1 KHÁI NIỆM VỀ THIẾT KẾ CẢNH QUAN

Thiết kế cảnh quan là một hoạt động sáng tạo môi trường vật chất – không gian bao quanh con người Đối tượng của thiết kế cảnh quan là tạo hình địa hình với bậc thang, tường chắn đất, bề mặt trang trí từ vật liệu xây dựng, cây xanh, các tác phẩm điêu khắc, hình thức kiến trúc, công trình nước,… nghĩa là các thành phần môi trường vật chất – không gian

Thiết kế cảnh quan là thiết kế không gian bên ngoài: không gian được hình thành do quan hệ của ngoại vật và con người nhận thức nó bằng các giác quan (chủ yếu là thị giác) Đó là không gian được giới hạn bởi nền và tường (không gian kiến trúc không mái) Trong quan niệm của cảnh quan, không gian này không chỉ hàm chứa mối quan hệ mà còn tương quan của nó với khối xây dựng bao quanh, cũng như các thành phần khác của thiên nhiên và nhân tạo (Lê Đàm Ngọc Tú, 2006)

1.2 LƯỢC SỬ PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT KIẾN TRÚC CẢNH QUAN MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI

1.2.1 Các quốc gia phương Đông

1.2.1.1 Vườn Ai Cập

a Đặc điểm chung

Vườn được quan niệm là nơi vui chơi giải trí của vua (Pharaong) và quý tộc

Có hình thức quy hoạch cân xứng rõ nét Mặt bằng vườn hình chữ nhật Bể nước có kích thước 80 x 120m nằm chính giữa vườn, đóng vai trò trung tâm, bố cục cân xứng giữa trục dọc và ngang

Cây xanh được dùng làm yếu tố hình khối cơ bản tạo không gian vườn Không gian gồm ba lớp lồng lấy nhau với đường viền không gian bằng cây xanh thấp dần vào trung tâm sân vườn

Kiến trúc công trình có vai trò chi phối trục trung tâm bố cục của vườn và ngăn chia không gian vườn thành nhiều vườn nhỏ (vườn lâu đài) (Lê Đàm Ngọc Tú,

2006 và Hàn Tất Ngạn, 1999)

b Vườn – công viên đặc trưng

Vườn đền thường có chung một không gian trung tâm lớn

Vườn nhà ở của quan lại được ngăn chia nhiều không gian bằng các tường đá thấp, bổ sung giàn nho, chòi nghỉ tạo nên nhiều hình thức kiến trúc đa dạng và phong phú

1.2.1.2 Vườn Lưỡng Hà

a Đặc điểm chung

Vườn cổ Lưỡng Hà được hình thành dựa trên cơ sở kiến trúc đền Zigurat (kiến trúc Kim tự tháp nhiều cấp) Bố cục vườn chia thành nhiều tầng trên sân cao (theo tầng Zigurat), kiểu vườn tầng này được gọi là vườn treo Có thể nói vườn treo Lưỡng Hà là cái nôi của vườn trên mái hiện đại (Lê Đàm Ngọc Tú, 2006)

b Vườn – công viên đặc trưng

Nổi tiếng là vườn treo Ximiramid (vườn treo Babylon) – 1 trong 7 kì quan thế giới cổ đại Vườn có 4 tầng, chênh nhau nhau 5m, mỗi tầng có chiều rộng 3,5m Chiều dài nhất của vườn là 12m Bố cục các tầng vườn theo xu hướng tự do Các tầng vườn được nối với nhau bởi những bậc đồ sộ làm bằng đá hoa trắng và hồng rất lộng lẫy Yếu tố chủ yếu đưa vào bố cục vườn là cây (Nguyễn Thị Thanh Thủy, 1980) Cây trồng tự do và theo điều kiện sinh thái tự nhiên Cây vùng núi cao được trồng trên sân trên, cây ở miền hạ du là ở sân dưới (Hàn Tất Ngạn, 1999)

Hình 1.1: Vườn treo Babylon của hoàng hậu Xi-mi-ra-mit

(nguồn www.gocviet.vn)

1.2.1.3 Vườn Ba Tư

a Đặc điểm chung

Người Ba Tư coi nước mình là quê hương của bà chúa các loài hoa

Họ quy hoạch công viên cân xứng, đều đặn một cách cứng nhắc, chia công viên thành các tứ giác không đều nhau Có những đường cây xanh lớn và các kênh nước chạy dọc trục vườn có vòi phun trang trí (Lê Đàm Ngọc Tú, 2006)

b Vườn – công viên đặc trưng

Đường cây xanh Tsor – Bag (đường phố Bốn Vườn) dài hơn 3km, rộng 32m được xây dựng ở Ixpakhan – thủ đô của Ba Tư vào thời quốc vương Abbax trị vì

(1571 – 1629) Đường cây xanh dốc dần theo sườn đồi, dạng bậc thang tạo thành các tầng bậc sân Con kênh chảy từ trên cao, cứ qua mỗi sân lại phình ra thành bể nước Nước từ trên sân trên đổ xuống sân dưới tạo thành thác nhỏ Các bể nước đều

có vòi phun gây nên cảm giác huyền ảo, góp phần trang trí và nhấn mạnh trục dọc của phong cảnh đường cây xanh Hai bên đường bố trí cây tự do (Hàn Tất Ngạn, 1999)

1.2.1.4 Vườn Ấn Độ

a Đặc điểm chung

Theo Lê Đàm Ngọc Tú (2006), nghệ thuật vườn Ấn nổi bật với 2 đặc điểm chính:

- Bố cục hình học chặt chẽ với mặt nước ở giữa tòa nhà

- Tôn giáo ảnh hưởng sâu sắc đến nghệ thuật vườn Ấn

b Vườn – công viên đặc trưng

Vườn Lăng Taj Mahal có bố cục hình học với mặt nước ở giữa và tòa nhà ở cuối vườn Tòa Lăng nằm trên sân cao bên bờ sông Trước mặt công trình là con kênh hẹp, đáy được lát toàn đá hoa Các bồn hoa và dãy cây bách xanh đen có vị trí đăng đối hai bên bờ kênh, tương phản mạnh mẽ với toàn Lăng xây bằng đá trắng, con kênh phí trước là chiếc gương soi bóng công trình, làm cho “ngôi mộ” thêm lung linh, đồ sộ với chiều cao được nhân lên, nhấn mạnh trục lăng (Hàn Tất Ngạn, 1999)

Hình 1.2: Vườn lăng Taj Mahal

Theo Nguyễn Thị Thanh Thủy (1980), vườn cổ Trung Quốc bao gồm các nguyên lý sau:

- Lấy thiên nhiên đa dạng của đất nước làm cơ sở sáng tạo

- Việc tạo cảnh vườn luôn luôn thay đổi rất thích hợp cho người vừa đi dạo vừa ngắm Đường đi dạo có mái (trường lang)

- Công trình bố trí nhiều loại, chiếm tỉ lệ lớn trong công viên Dùng đá tạo thành các tác phẩm trang trí bằng cách ghép nghệ thuật (nổi bật là kĩ nghệ làm núi giả và non bộ - núi giả có nước bao quanh)

- Sử dụng âm thanh để tạo nên những tâm trạng theo chủ đề của tác giả như : tiếng gió, tiếng vọng, tiếng chim hót, tiếng suối róc rách hay tiếng ầm ầm của thác đổ…

- Đặc biệt còn có thủ pháp mở rộng không gian: dùng cận cảnh để tạo phối cảnh sâu, dùng mặt nước phản chiếu, dùng tấm lát đường từ thô tới mịn, màu sắc từ

ấm đến lạnh… tạo ảo giác thực hư hư thực, như gần như xa

Lê Đàm Ngọc Tú (2006) cho rằng 2 điểm rất chú trọng trong vườn cảnh Trung Quốc là:

- Tạo nên một cuộc dạo chơi phong cảnh với sự biến đổi về mặt không gian, cảm xúc, cảnh vật

- Chu kỳ và đặc tính thay đổi của khu vườn theo từng mùa

b Vườn – công viên đặc trưng

Vườn cảnh Bắc Kinh: Vườn Hoàng gia, Tử Cấm Thành, vườn Bắc Hải, Di Hòa Viên

- Công viên Di Hòa có diện tích 330 ha, trong đó 4/5 là hồ nước Trung tâm công viên là hồ và núi, trong hồ có nhiều đảo và hoa sen Bờ hồ được nối với đảo bằng 6 chiếc cầu trang trí tỉ mỉ Ven hồ bố trí hành lang có mái che dài 400m để ngắm cảnh Trên núi có nhiều chòi và sân nghỉ, được trồng nhiều loại cây, có bể thả

cá, thả sen trang trí, phía bắc sườn núi có con suối nhỏ uốn lượn quanh co tạo nên

vẻ đẹp kín đáo của kiểu vườn biệt thự

Vườn cảnh Thượng Hải: Lạc Viên (Yuyuan)

Vườn cảnh Tô Châu:

- Nghệ thuật vườn cảnh ở đây đã khéo léo tạo nhiều cấp độ không gian phong phú và sinh động, tần này khép lại tầng kia mở ra, chuyển tiếp tự nhiên

- Các vườn tiêu biểu: Chuyết Chính viên, Võng Sư viên, Sư Tử lâm, Lưu viên

Hình 1.3: Nhà tạ và cầu trong Chuyết Chính Viên ở Tô Châu, Trung Quốc

(Nguồn www.vi.wikipedia.org)

1.2.1.6 Vườn Nhật Bản

a Đặc điểm chung

Theo Lê Đàm Ngọc Tú (2006), vườn Nhật cổ không phải là vườn để dạo chơi

mà để ngồi ngắm Không gian vườn chan hòa với không gian bên trong nhà Bố cục vườn chặt chẽ với sự hài hòa về tỷ lệ giữa mọi yếu tố trong vườn Mối quan hệ đó không dựa trên sự chế ngự của thiên nhiên mà thể hiện ước muốn của con người vươn tới sự hài hòa với thiên nhiên Mối quan hệ đó trong mỗi thời đại đã tạo thành một ý niệm thống nhất làm cơ sở cho sự hình thành của cái đẹp Từ cội nguồn, vườn Nhật đã mang tính biểu tượng

Do đất đai ít nên quy mô vườn Nhật thường nhỏ Để có được một hình ảnh thực của thiên nhiên của đất nước, người Nhật còn dùng thủ pháp hãm cảnh: hãm cây bé lại có dáng đại thụ, có thể dùng trang trí trong nhà, hay rêu phủ vách đá, phủ lên cây để gây cảm giác về bề dầy thời gian của cây (Hàn Tất Ngạn, 2000)

Bố cục vườn Nhật sử dụng không gian mở là chủ yếu, vườn Nhật hạn chế dùng cây

Cây trong vườn Nhật được nghiên cứu tỷ mỉ dưới các dạng:

- Cây để mọc tự nhiên Thường dùng loại lá xanh quanh năm như cây thông hình ô

- Cây hãm với tỷ lệ bé hài hòa với mảnh vườn nhỏ (đó là một nghệ thuật đã đạt đến đỉnh cao)

- Rêu và cỏ hầu như không thể thiếu được trong vườn Nhật Đặc tính chung của vườn Nhật là bố cục tạo nên sự mềm mại đặc sắc; màu lục xám bao trùm khắp vườn mang tính chất cổ kính nên thơ

Theo Nguyễn Thị Thanh Thủy (1980), vườn Nhật bố cục theo 3 phong cách :

- Phong cách Shin: phản ánh sự chân thực và chính xác việc thể hiện cảnh

- Phong cách Gyo: thể hiện cảnh bán tượng trưng

- Phong cách So: thể hiện sự tượng trưng thuần túy, cô đọng cực độ nhưng hình thức hết sức truyền cảm

b Vườn – công viên đặc trưng

Vườn kiểu Chaniwa là khu vườn nhỏ mà khách có thể nghỉ ngơi khi đi tham quan Nổi bật nhất trong vườn này là con đường Roji, là con đường nhỏ chạy xuyên qua khu vườn dẫn khách từ cổng vào trà thất nhưng nó đóng vai trò rất quan trọng Roji bắt nguồn từ kinh Phật, ngụ ý chỉ chốn sạch sẽ, ngăn nắp Vì vậy các trà sư, thiền sư phải tìm tòi, thiết kế sao cho con đường thoát tục, mang không khí thiền

Nó trở thành vật ngăn cách trà thất với thế giới xô bồ, ồn ào bên ngoài

Toàn bộ vườn trà toát lên một vẻ đẹp giản dị hài hoà với thiên nhiên Cây cỏ hoa lá cùng với các sự vật trong vườn cảnh nếu tách riêng thì rất tầm thường nhưng dưới bàn tay sắp xếp của các nhà làm vườn Nhật Bản thì chúng lại là những yếu tố gắn bó mật thiết với nhau, làm tôn lên vẻ đẹp của nhau và cùng nhấn mạnh vẻ đẹp

tự nhiên, dung dị, không phô trương Chịu ảnh hưởng sâu sắc của giá trị thẩm mỹ thiền do các trà sư, thiền sư đem lại nên không chỉ vườn cảnh mà trà thất, nơi diễn

ra tiệc trà cũng mang những yếu tố thẩm mỹ thiền sâu sắc

Vườn đá ở viện Ryoan-ji ở Kyoto nổi tiếng trên thế giới với diện tích chỉ có 218,8m2 Chỉ với hai yếu tố cát trắng và đá nhưng khu vườn đã thể hiện sinh động cảnh quan đất nước Nhật – một nước có nhiều đảo trên biển cả mênh mông với 15 hòn đá hình dạng khác nhau được sắp xếp thành 5 quần đảo trên sóng biển cát trắng

ở toàn bộ nền vườn, sóng được tượng trưng bằng cách cào cát trắng theo hình sóng lượn (Lê Đàm Ngọc Tú, 2006)

Hình 1.4: Vườn đá ở viện Ryoan-ji, Kyoto

đó kỷ niệm các anh hùng sáng lập ra thành phố và những người nổi tiếng được xem như Chúa Trời Ở những nơi thành kính trồng những loại cây đặc biệt quý và đẹp như trắc bá diệp, ngô đồng cao to có bóng mát, pan-ma…

Cái đẹp của vườn Hy Lạp còn gắn bó với những truyền thuyết dân gian Hoa được người Hy Lạp ưa chuộng và thường tượng trưng cho các truyền thuyết cao đẹp

Họ rất thích hoa cẩm chướng Hy lạp có “vườn hoa vàng” và có cả những tuyển tập viết về hoa được xem như công trình khoa học Hy Lạp còn có loại vườn gọi là vườn Pa-pây-on: dùng đồi nhân tạo để trang trí, đỉnh đồi có những con đường uốn quanh hình xoắn ốc Ngoài ra Hy Lạp còn phổ biến kiểu vườn có xây dựng hang động, các giàn leo, tượng, mặt nước dưới dạng vòi phun theo hình thức tượng Bố cục vườn Hy Lạp theo xu hướng cân xứng đều đặn nhưng rất tinh xảo về cách bài

trí cảnh quan đẹp và có sức truyền cảm về các hình tượng nghệ thuật (Lê Đàm Ngọc

Tú, 2006)

b Vườn – công viên đặc trưng

Thánh đường Nim-pha: Bố cục tự do gây ấn tượng huyền bí với trung tâm vườn là hồ nước dạng tự nhiên nằm giữa những cây màu đen thẫm, nước từ những vách đá cheo leo ẩn hiện trong hương khói bàn thờ đổ xuống hồ trung tâm Kiểu vườn này được người La Mã sử dụng vào thời kỳ phục hưng như một mô-típ đặc sắc

Nhà hát ngoài trời phối hợp chặt chẽ với địa hình Nền dốc của địa hình phức tạp là điều kiện xây dựng nhà hát với quy mô lớn, có tầm nhìn tốt, kết hợp với phong cảnh xung quanh như nhà hát Epidaurus (giữa thế kỉ IV TCN), nhà hát ở thánh đường Apollo, Delphi

Sân vận động có khán đài bằng đá hay nền đất cũng được xây dựng gắn kết chặt chẽ với cảnh quan khu vực như sân vận động ở Mi-lê (nửa đầu thế kỉ II TCN) Thể loại vườn cây xanh Pompeii xuất hiện vào thời Hy Lạp hóa ở Alexandry Vườn cây xanh chiếm ¼ trung tâm công viên Vườn có đồi nhân tạo, có những con đường uốn quanh xoắn ốc dẫn lên đỉnh đồi, từ đây có thể nhìn thấy toàn cảnh thành phố

Ở Ang-ti-ô-rô có công viên Đáp-mư cạnh Thánh đường Apollo và

At-tê-mip-di Địa hình công viên Đáp-mư bị chia cắt bởi nhiều mạch nước Có bể bơi, vòi phun, hành lang và chòi giải trí, bậc thang và nhiều thể loại kiến trúc khác Con đường thấp thoáng dưới hàng cây cùng các pho tượng trang trí hay hang động ở hai bên đường, màu sắc và sự chuyển tiếp hài hòa từ nội thất ra ngoại thất nhờ hành lang và hàng cột, các sân trên địa hình cao thấp với hồ chứa nước nhân tạo

Nghệ thuật vườn cổ Hy Lạp đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều quốc gia Phương Tây Người La Mã đã áp dụng kiểu vườn trong (sân có cột trang trí chung quanh và bên trong sân bày những chậu cảnh nhỏ hoặc bể phun nước) để làm vườn trang trí cho khu vực trước công trình công cộng (Lê Đàm Ngọc Tú, 2006)

cây trang trí thấp và hoa; trung tâm vườn là bể trang trí có vòi phun Về sau, mô típ này được phổ biến rộng rãi trên các quảng trường thành phố và trở thành phong cách chính của vườn trước công trình công cộng

Thời kỳ La Mã trở thành nước đế quốc đi chinh phục Hy Lạp và các nước khác, người La Mã đã mang về nước mình các bảo vật quý giá để trang trí cho những lâu đài tráng lệ, nghệ thuật vườn lâu đài lúc này đặc biệt phát triển

Cơ cấu vườn chia làm ba phần chính: phần vườn trang trí, phần rào, phần cây

ăn quả

Phần vườn trang trí chia làm ba khu vực:

- Khu dạo, trực tiếp trước nhà: bố trí các đường thẳng trồng các cây cắt xén hai bên tạo thành đường kín khoanh các vùng riêng trồng hoa Khu dạo bố trí trên sân cao có thể mở không gian về phía cảnh đẹp xa Các vườn nhỏ như vây được gọi

là Viridarium, dùng để tổ chức các tiệc trà ngoài trời

- Khu đi chơi bằng xe ngựa hay kiệu có người khiêng

- Khu công viên có thú rừng hay gia cầm, mang tính chất rừng chiếm tỉ lệ lớn Vườn La Mã rất phong phú về các loại cây trồng, có những tác phẩm lớn về nghiên cứu lịch sử thiên nhiên, mô tả hàng nghìn loại cây trồng Tuy vậy, khi đế quốc La Mã bị sụp đổ thì vườn cũng bị mai một đi, cho đến thời kỳ phục hưng, nghệ thuật vườn trang trí ở đây lại phát triển mạnh mẻ ảnh hưởng lớn đến nghệ thuật vườn – công viên trên thế giới (Nguyễn Thị Thanh Thủy, 1980)

b Vườn – công viên đặc trưng

Vườn biệt thự nông thôn: mang yếu tố kinh tế, chủ yếu trồng cây lấy quả, về mặt nghệ thuật không có gì đáng kể

Vườn biệt thự đô thị: yếu tố nghệ thuật rất được coi trọng

- Không gian sinh động với nhiều kiểu sân, bồn hoa, cây cỏ, đường đi

- Bố cục theo nguyên tắc cân xứng đều đặn, biệt thự làm trục bố cục chủ yếu

để vườn trải rộng phía trước

- Vườn được phân chia bằng hệ thống đường, vị trí, hình thức cây trồng cũng như hình khối tạo không gian khác cũng đều đăng đối qua trục chính

- Trước nhà thường là các pasterre và hàng cột (người La Mã thường gọi là Cxi-xtôt) nổi trên sân, xung quanh sân là những hàng lan can thưa với các hình thức trang trí

- Thường có sân trong ở giữa nhằm có hành lang cột bao quanh

Vườn công viên Mát-xô: trung tâm của quần thể là hý trường, nơi xem những người nô lệ thi đấu như hý trường Phlaviep (năm 75 TCN) có vị trí ở giữa vườn và cánh rừng Vàng của Nero

Vườn công cộng thời Hoàng đế Ơguyt: Vườn thường có quy mô nhỏ (115m x 75m), ở giữa vườn là một pasterre dẫn theo một cầu thang rộng 20m, hàng cột ôm lấy pasterre và bể nước ở giữa có bố cục cân xứng đều đặn

Vườn biệt thự Hadrian: được xây dựng, tận dụng địa hình dưới chân một sườn núi và bao gồm các chức năng phong phú phục vụ việc nghỉ ngơi giải trí của Hoàng đế Hadrian: các bể tắm thư giãn có trang trí hành lang cột bao quanh, sân khấu nước Các hốc tường trang trí… (Lê Đàm Ngọc Tú, 2006)

1.2.2.3 Vườn Ý

a Đặc điểm chung

Bố cục vườn Ý theo khuynh hướng vườn kín nhưng hệ thống các sân lại liên

hệ với nhau bằng một trục Vườn Ý tạo thành vườn tầng bậc, rõ nét do đặc điểm địa hình Những yếu tố cấu tạo vườn được đưa vào phong phú Ở đó mặt nước được sử dụng theo dạng khác nhau, kiến trúc nhỏ gắn với các tầng bậc, tận dụng triệt để những biến dạng của địa hình, tạo sự tương phản bằng cách bố cục các quần thể kiến trúc chặt chẽ đối lập với đường nét mềm mại của thiên nhiên Tuy vậy quần thể kiến trúc vẫn chưa hài hòa với cảnh vật chung quanh do vườn luôn luôn kín (Nguyễn Thị Thanh Thủy, 1980)

b Vườn – công viên đặc trưng

Vườn biệt thự Lante, ngoại ô Rome với diện tích 1,4ha Vườn có dạng hình học cân xứng đều đặn, nằm trên sườn đồi thoai thoải Lối đi được dẫn từ pasterre chan hòa ánh nắng mặt trời đến bóng mát ở vườn trên và xa hơn là cánh rừng, đã thể hiện được tính rõ ràng khúc chiết trong nghệ thuật Trong vườn – công viên đã

có chức năng biểu diễn và vui chơi – giải trí như nhà hát ngoài trời, thác nước lớn, vườn kín (Hàn Tất Ngạn, 2000)

1.2.2.4 Vườn Pháp

a Đặc điểm chung

Theo Lê Đàm Ngọc Tú (2006), sự hình thành chủ nghĩa Kinh Điển Pháp trong kiến trúc và chủ nghĩa Roccoco ở Pháp đã ảnh hưởng lớn đến nghệ thuật vườn Pháp

Cuốn “Lý thuyết làm vườn” của J.Dezalier d’Argenville có vai trò lớn trong lịch sử phát triển nghệ thuật vườn – công viên, là sự đặc trưng toàn diện nền kiến trúc vườn Pháp Nội dung đề cập:

- Cơ sở của bố cục cảnh quan công viên là sự tổ hợp chặt chẽ giữa cảnh quan

do con người tạo ra với cảnh quan thiên nhiên

- Trước mặt ngôi nhà phải có khoảng 2 – 4 hàng cây xanh, chiếm vị trí trung tâm của sân trước nhà là các parterre có hoa văn phức tạp

- Không gian vườn bị chia cắt mạnh mẽ bằng cây xanh, tạo nên nhiều không gian nhỏ được gọi là bosquet – do không gian kín nên còn được gọi là căn phòng xanh hay gian phòng xanh

b Vườn – công viên đặc trưng

Công viên Buttes – Chaumont 25ha ở ngoại ô Paris Đặc điểm của công viên

là tận dụng nơi khai thác đá cũ để tạo hình không gian công viên Hồ đá là nơi chứa nước lớn và hòn đảo ở giữa tạo phong cảnh thiên nhiên sống động: có hang, suối chảy và thác đổ, trên đỉnh với chòi trang trí được nối với mặt nước ở dưới bằng các bậc thang và đường mòn quanh co Xung quanh hồ có hệ thống đường và cây xanh

tự do Nói chung việc hình thành cảnh quan công viên được hướng về cội nguồn tự nhiên nhằm làm “mềm” ốc đảo bê tông bao quanh (Hàn Tất Ngạn, 2000)

Công viên bắt đầu xuất hiện, tiêu biểu là công viên Versailles ở Pháp do nhà nghệ sĩ thiên tài Andre le Notre thể nghiệm Lần đầu tiên con người cải biến thiên nhiên với quy mô rộng lớn theo chủ ý của mình, tạo nên một thiên nhiên mới có phong cách đặc sắc, tiêu biểu cho xã hội đương thời (Nguyễn Thị Thanh Thủy, 1980)

Hình 1.5: Công viên Orangerie ở trước lâu đài Versailles với bố cục đối xứng

(Nguồn www.vi.wikipedia.org)

- Công viên có diện tích 1795ha, lấy trục bố cục cung điện làm trục chính của toàn bộ công viên trải rộng mênh mông phía trước Từ trục chính tỏa ra những con đường hình tia theo trường phái Barocco của Ý Toàn bộ hướng tia dồn về phía trục chính cũng như ba đại lộ lớn tụ lại trước cung điện muốn nói lên cả Paris hướng về Versailles Trước mặt cung điện là các pasterre hoa, cỏ có hoa văn cầu kỳ, cân đối tạo nên một khoảng trống rộng trước cung điện, tạo các tầm nhìn khoáng đạt Tiếp

đó là các bosquet có vị trí gần như đăng đối hai bên trục chính, trải thẳng tới vòi phun thần Appolon Con kênh hình chữ thập sau vòi phun, phình to ở cuối nhằm mở không gian, cùng với các dãy thông hình tháp ở cuối công viên gây cảm giác về sự

vô bờ bến của cảnh quan công viên (Hàn Tất Ngạn, 2000) Việc tạo phối cảnh xa hầu như vô bờ đã biểu hiện được chủ đề tư tưởng của công viên, tượng trưng quyền bất khả xâm phạm của vua Louis XIV Công viên Versailles đã đạt đến đỉnh cao của con người bắt thiên nhiên phục vụ lợi ích mình mà vẫn không làm mất vẻ đẹp của thiên nhiên (Nguyễn Thị Thanh Thủy, 1980)

1.2.2.5 Vườn Anh

a Đặc điểm chung

Repton, nhà lý luận và thực tiễn về nghệ thuật cảnh quan Anh, đã đưa ra nguyên lý nghệ thuật vườn Anh như sau: Trên căng quan của đất nước, vườn phong cảnh chỉ cần đổi một vài yếu tố một cách không đáng kể, gây cho người thưởng thức có cảm giác như cảnh quan ấy có sẵn từ thiên nhiên (Nguyễn Thị Thanh Thủy, 1980)

Theo bố cục vườn của Repton, mỗi cảnh quan phải có ba phần:

- Cận cảnh: có thể sửa đổi, cải tạo lớn

- Cảnh trung gian: tạo chiều sâu không gian và phối cảnh được giải quyết ở mảng lớn và bố cục tự do hơn

- Viễn cảnh: làm nền, không thay đổi được

Các yếu tố như sân, giàn leo, dạng cây cắt xén,… chỉ nên bố trí ở phần cận cảnh là phần nhấn mạnh sự tham gia của con người vào việc cải tạo thiên nhiên Về

ý này Repton nói rõ quan điểm “Thiên nhiên là một mô hình mà nghệ sĩ cần hiểu biết, ghi lại nhưng không phải sao chép y nguyên” (Nguyễn Thị Thanh Thủy, 1980) Repton phản đối việc xây dựng những công trình không thực dụng như đền thờ, những cảnh nên thơ giả tạo Theo ông công trình phải có mục đích rõ ràng, phối hợp hài hòa với cảnh quan xung quanh và phải phù hợp với điều kiện khí hậu Điển hình là công viên Stow ở Anh, công viên Bagetelle ở Pháp (Hàn Tất Ngạn, 2000)

b Vườn – công viên đặc trưng

Công viên Xtowe (C.Bridgeman, William Kent và Brown): khóm cây có bố cục tự do, nhấn mạnh không gian, hồ và thác nước ở dạng tự nhiên, mặt nước có hình dạng sinh động, nhiều mũi vịnh nhỏ hẹp

Vườn nhà vua Anh ở Luân Đôn (William Cambet): áp dụng vẻ đẹp của phong cảnh vườn Trung Quôc vào bố cục Vì muốn thay đổi cảm nghĩ của người xem một cách thi vị, áp dụng nhiều kiểu kiến trúc kì lạ, và những cảnh vẽ hoang tàn Vườn của Repton: xây dựng trên những khoảng đất mênh mông, cây trồng chủ yếu là cỏ, trên đó các đàn cừu tung tăng đi lại, rải rác là các khóm cây được bố trí một cách nghệ thuật (Lê Đàm Ngọc Tú, 2006)

Hình 1.6: Công viên Stowe, Buckingharmshire, 1774

(Nguồn: “Kiến trúc phong cảnh”, Lê Đàm Ngọc Tú, 2006)

1.2.2.6 Vườn Liên Xô

a Đặc điểm chung

Theo Nguyễn Thị Thanh Thủy (1980), đặc điểm nổi bật của nghệ thuật vườn – công viên thế kỷ XX ở Liên Xô là:

- Phục vụ cho khối lượng người rất lớn

- Đẹp trên cơ sở kinh tế và tiện nghi

- Đường nét đơn giản (không ưa chuộng cái đẹp diêm dúa, cầu kỳ của thế kỷ XVIII)

- Yếu tố chính trong bố cục là bãi cỏ rộng, đá, cây ở dạng tự nhiên, mặt nước rộng

- Cải tạo một cách sáng tạo phong cảnh tự nhiên

- Đưa thiên nhiên vào bố cục phong cảnh

- Tận dụng cái đẹp của từng dáng cây trong thiên nhiên

- Dùng thủ pháp địa hình nhân tạo

- Áp dụng “phối cảnh đường thẳng” phối hợp với cả “phối cảnh màu sắc”

- Áp dụng phối cảnh nhiều cảnh, tạo phối cảnh thay đổi trên quy mô lớn

- Lưu ý vai trò ánh sáng và bóng tối, không gian kín và không gian mở

- Điều kiện đưa vào được chọn lọc

b Vườn – công viên đặc trưng

Công viên văn hóa và nghỉ ngơi Gorky ở Moskva Công viên nằm trải dọc sông Moskva, được mở cửa vào năm 1928 Nơi đây thực sự là khu sinh hoạt văn hóa, nghỉ ngơi và giải trí cho mọi người Công viên có ba lối ra vào phía đối diện sông Moskva và hai đầu Trong đó lối ra vào chính nằm ở phố Crumcki Val Cổng chính dẫn thẳng vào khu vực trung tâm với bể nước động hình vuông làm điểm nhấn thị giác và trải dài xung quanh là mạng lưới đường hình học với các công trình biểu diễn (sân khấu, sân hòa nhạc, sân khấu trung tâm), các phòng đọc, các quán ăn, café,… Cuối công viên là khu vực của trẻ em với nhiều công trình biểu diễn, trò chơi, phòng đọc,… Khu này gọi là vườn Nexcuts Mạng lưới đường phần lớn có bố cục tự do Ngoài khoảng trống chính của khu vực trung tâm, còn lại là cây bóng mát được trồng tạo thành mảng rừng lớn và có hình thức tự nhiên (Hàn Tất Ngạn, 2000)

1.2.3 Vài nét về nghệ thuật Vườn – công viên Việt Nam

1.2.3.1 Vườn Việt Nam thời kì phong kiến

Thời kỳ phong kiến Việt Nam, vườn vẫn mang tính chất vườn công trình (vườn gắn với cung điện hay nơi thờ cúng) hoặc quần thể công trình (trừ triều đại nhà Nguyễn có một số vườn hoa công cộng thuộc về thành phố)

a Vườn thượng uyển

Vườn này xây dựng trên cơ sở nghệ thuật mô phỏng thiên nhiên: bố cục tự do, đắp núi (giả sơn), cây trồng không được cắt xén,… Chức năng của vườn là nơi dạo chơi, nghỉ ngơi của vua quan triều đình Nơi đây cũng là chỗ cho các thi sĩ cung đình sáng tác và bình thơ (Hàn Tất Ngạn, 2000)

b Vườn tôn giáo tín ngưỡng

Theo Hàn Tất Ngạn (2000), chủ yếu có ba loại: vườn đình, vườn chùa, vườn đền

Chức năng chủ yếu của ba thể loại công trình này đều là nơi thờ cúng, là nơi dân chúng lui tới nhiều nhất

Về cơ bản, bố cục vườn đình, đền, chùa đều theo khuynh hướng vườn – nội thất Nghĩa là, quan niệm vườn là một không gian tiếp tục của căn phòng

Vườn đình có không gian thoáng, sân rộng (có lẽ để phù hợp với việc tập trung đông người trong những ngày hội lễ của làng) Cây trồng chủ yếu có tán rộng

để lấy bóng mát Ở đình làng Bắc bộ có cây đa tượng trưng cho non – núi – thế giới bên trên (dương) và giếng nước tượng trưng cho thế giới bên dưới (âm)

Đặc điểm của quần thể kiến trúc đền có nhiều khoảng trống bao gồm sân vườn trước, trong và sau Nói chung các vườn trong khu vực đền đều được trồng cây trang trí, có hoa thơm (đặc biệt là ở sân vườn trong) Không gian vườn đều kín

và độc lập

Vườn chùa có không gian kín, nhiều cây rậm rạp, bên trong có lối mòn đi lại Các khoảng trống trong chùa gồm: sân trước, sân vườn trong và sau chùa Sân trước thường có chậu hoa, cây cảnh và gác chuông Vườn sau chùa thường trồng cây lấy quả để thờ cúng

c Vườn nhà ở dân gian

Vườn nhà ở dân gian gồm hai loại chính: vườn nhà ở nông thôn và vườn nhà

Vườn nhà ở đô thị miền Bắc lại thường chỉ ở sân trong (trừ một số biệt thự) Sân trong (giữa nhà chính và nhà phụ) được bố trí bể nước non bộ và một vài chậu hoa, cây cảnh có thể cân xứng hay tự do trong tổ hợp bố cục của sân

d Vườn nhà ở thành thị và của giới thượng lưu nho sĩ

Mang tính chất vườn sân, vườn thường có tổ chức trong sân (giữa nhà chính

và nhà phụ) Trung tâm vườn là bể non bộ Bên trên là khoảng vườn thường có giàn

hoa, quanh trung tâm xếp một số chậu cảnh địa lan, cây quỳnh, cành giao Bố cục cân xứng hoặc tự do tùy thuộc vào ý muốn của gia chủ

e Vườn lăng

Vườn lăng của các triều đại phong kiến nước ta có thể chia thành hai loại: vườn lăng chỉ có ý nghĩa tôn nghiêm và vườn lăng mang cả chức năng nghỉ ngơi – giải trí

Vườn lăng chỉ có ý nghĩa tôn nghiêm chủ yếu ở các thời Lý, Trần, Lê Các bố cục lăng thời Lý, Trần chủ yếu theo lối bố cục đăng đối, quy tụ vào một điểm giữa

là ngôi mộ Điển hình là vườn lăng vua Trần Anh Tông được xây ở An Sinh (Đông Triều, Quảng Ninh) Toàn bộ bố cục vườn lăng là một điển hình nói lên sự siêu thoát theo tinh thần nhà Phật (Hàn Tất Ngạn, 2000)

Cuối đời Trần sự ảnh hưởng của Nho giáo đã làm cho vườn lăng chuyển hướng bố cục từ quy tụ sang đối xứng hai bên “đường thần đạo”, điển hình là vườn lăng vua Trần Hiến Tông được xây ở An Sinh Ngôi mộ vẫn nằm ở khoảng giữa Lăng, song đã có sân chầu trước mộ với hai hàng tượng hầu đối xứng trên trục đường thần đạo Lối bố cục này được hoàn chỉnh và phát triển rực rỡ vào thời Hậu

Lê, điển hình là vườn lăng vua Lê Thái Tổ ở Lam Kinh – Thanh Hóa Xu hướng bố cục vườn lăng này điển hình cho sự phát triển cục thịnh của Nho giáo (Hàn Tất Ngạn, 2000)

Một ảnh hưởng nữa của Nho giáo trong bố cục phong cảnh là thuyết phong thủy Thuyết này thể hiện rất rõ trong các vườn lăng thời Nguyễn Theo thuyết phong thủy, khi chọn đất xây dựng phải dựa vào yếu tố “sơn thủy chi giao”, nước chảy ngang qua trước mặt từ trái sang phải Do đó, các lăng nhà Nguyễn đều nằm trên vùng “vạn niên cát địa”, lăng thường tựa vào sườn đồi, trước mặt là nước hoặc

có sông chảy qua, xa xa có núi án, hai bên có thể có đồi, gò, hoặc rừng cây tượng trưng cho tả thanh long, hữu bạch hổ (Lê Đàm Ngọc Tú, 2006) Vườn lăng không những là thiên đàng của thế giới bên kia mà còn là nơi nghỉ ngơi – giải trí của vua khi còn sống Bởi vậy, vườn lăng vừa mang ý nghĩa tôn nghiêm lại vừa mang chức năng nghỉ ngơi – giải trí xuất hiện chủ yếu vào triều Nguyễn Có hai vườn lăng tiên biểu nhất cho xu hướng này và còn lại tương đối nguyên vẹn cho đến ngày nay là vườn lăng Minh Mạng và vườn lăng Tự Đức (Hàn Tất Ngạn, 2000)

Vườn lăng Minh Mạng được xây dựng trên núi Cẩm Kê, làng An Bằng, cách Huế 12km, theo bố cục đăng đối hoàn chỉnh (kiểu vườn quy cũ thế kỷ XVII) với tổng diện tích 26ha Vườn đã biểu hiện trọn vẹn chủ đề tư tưởng quyền bất khả xâm phạm của vua chúa bằng sự thống nhất hoàn chỉnh của bố cục Trục trung tâm được

bố trí một cách nghiêm túc với những kiến trúc đăng đối hai bên Ngoài chủ đề tư tưởng trên, vườn lăng còn biểu hiện một cách độc đáo tâm hồn người Việt Nam,