SỰ PHÁT TRIỂN của HOA và KHẢ NĂNG đậu TRÁI MÃNG cầu XIÊM BẰNG THỤ PHẤN NHÂN tạo tại HUYỆN KIÊN LƯƠNG, TỈNH KIÊN GIANG

Luận văn tốt nghiệp kỹ sư ngành Nông Học với đề tài: SỰ PHÁT TRIỂN CỦA HOA VÀ KHẢ NĂNG ĐẬU TRÁI MÃNG CẦU XIÊM BẰNG THỤ PHẤN NHÂN TẠO TẠI HUYỆN KIÊN LƯƠNG, TỈNH KIÊN GIANG Do sinh viê

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG

Luận văn tốt nghiệp Ngành: NÔNG HỌC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG

Giáo viên hướng dẫn: Sinh viên thực hiện:

PGS.TS Nguyễn Bảo Vệ Neáng Nath

MSSV: 3061002

Lớp: NÔNG HỌC K32

Cần Thơ, 2010

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG

Luận văn tốt nghiệp kỹ sư ngành Nông Học với đề tài:

SỰ PHÁT TRIỂN CỦA HOA VÀ KHẢ NĂNG ĐẬU TRÁI MÃNG CẦU XIÊM BẰNG THỤ PHẤN NHÂN TẠO

TẠI HUYỆN KIÊN LƯƠNG, TỈNH

KIÊN GIANG

Do sinh viên Neáng Nath thực hiện và đề nạp

Kính trình lên hội đồng chấm luận văn tốt nghiệp xem xét

Cần Thơ, ngày …….tháng …….năm 2010

Cán bộ hướng dẫn

PGS.TS Nguyễn Bảo Vệ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG

Hội đồng chấm luận văn tốt nghiệp đã chấp thuận luận văn tốt nghiệp kỹ sư ngành Nông Học với đề tài: SỰ PHÁT TRIỂN CỦA HOA VÀ KHẢ NĂNG ĐẬU TRÁI MÃNG CẦU XIÊM BẰNG THỤ PHẤN NHÂN TẠO TẠI HUYỆN KIÊN LƯƠNG, TỈNH KIÊN GIANG Do sinh viên Neáng Nath thực hiện và bảo vệ trước Hội Đồng Ý kiến của Hội Đồng chấm luận văn tốt nghiệp

Luận văn tốt nghiệp được Hội Đồng đánh giá ở mức:

DUYỆT KHOA Trưởng khoa Nông Nghiệp và Sinh Học Ứng Dụng

Chủ tịch Hội Đồng

Cần Thơ, ngày…… tháng …….năm 2010

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình của chính bản thân Các số liệu, kết quả thu thập trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình trước đây

Neáng Nath

TIỂU SỬ CÁ NHÂN

Họ và tên: Neáng Nath

Ngày sinh: / /1987

Họ và tên cha: Chau Chônh

Họ và tên mẹ: Neáng Miêng

Quê quán: Ô Lâm –Tri Tôn - An Giang

Quá Trình học tập:

1992-1997: Trường Tiểu Học “B Ô Lâm”

1997-2001: Trường Trung Học Phổ Thông Dân Tộc Nội Trú An Giang 2001-2004: Trường Trung Học Phổ Thông Dân Tộc Nội Trú An Giang 2006-2010: Trường Đại học Cần Thơ, ngành Nông Học, khóa 32, Khoa

Nông Nghiệp và Sinh học Ứng Dụng

Cần thơ, ngày tháng năm

Người khai ký tên

Neáng Nath

LỜI CẢM TẠ

…………

Kính dâng

Cha mẹ suốt đời tận tụy không quản khó khăn chăm lo cho tương lai của con

Xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến

PGS.TS Nguyễn Bảo Vệ người đã tận tình hướng dẫn gởi ý và cho những lời khuyên hết sức bổ ích cho việc nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Chân thành biết ơn

Cô Phan Thị Thanh Thủy, cố vấn học tập lớp Nông Học K32 đã quan tâm, giúp đỡ em trong suốt khóa học

Chân thành Cảm ơn

Toàn thể quý thầy cô khoa Nông Nghiệp, Trường Đại Học Cần Thơ đã dìu dắt và truyền đạt kiến thức quí báu cho em trong suốt thời gian theo học ở trường

Neáng Nath

1.3.1 Đặc tính trổ hoa 1.3.2 Thời gian trổ hoa

5

5

5 1.4 ẢNH HƯỞNG CỦA RỆP SÁP VÀ PHÂN LÂN ĐỐI VỚI MÃNG CẦU XIÊM

5

1.6 SƠ LƯỢC VỀ THỤ PHẤN TỰ NHIÊN VÀ THỤ PHẤN NHÂN TẠO CỦA MÃNG CẦU XIÊM

8

2.1.1 Vị trí địa lý điểm thí nghiệm 12

3.1.1 Giai đoạn từ khi nụ hoa đến khi cánh hoa ngoài

3.2.4 Chiều dài trái 26

DANH SÁCH BẢNG

1.1 Diện tích, năng suất, sản lượng một số vùng trên thế giới (Pinto, 2005

1.2 Lượng phân bón cho mãng cầu Xiêm: lân và đạm ở các tuổi cây khác

1.3

3.1

Bón lân theo vùng dựa trên phân tích đất (Torres và sanchez, 1992)

pH thị trái mãng cầu Xiêm ở những nghiệm thức thụ phấn khác nhau

7

30 3.2 Độ brix thịt trái của mãng cầu Xiêm ở những phương pháp thụ phấn 31

DANH SÁCH HÌNH

Hình Tựa hình Trang

3.2 Tỷ lệ hoa mãng cầu Xiêm rụng cánh từ sau giai đoạn cánh hoa

Neáng Nath 2010 “Sự phát triển của hoa và khả năng đậu trái mãng cầu Xiêm bằng thụ phấn nhân tạo tại huyện Kiên Lương, Tỉnh Kiên Giang”

Luận văn tốt nghiệp kỹ sư Nông Học, Khoa Nông Nghiệp và Sinh học Ứng Dụng, Trường Đại Học Cần Thơ Cán bộ hướng dẫn PGS.Ts Nguyễn Bảo Vệ

TÓM LƯỢC

Nhằm tìm hiểu đặc tính sinh học sự ra hoa và tăng tỷ lệ đậu trái cho mãng cầu Xiêm đề tài “Khảo sát sự phát triển của hoa và đánh giá khả năng đậu trái bằng thụ phấn nhân tạo cho mãng cầu Xiêm tại huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang” được tiến hành từ tháng 3 năm 2009 đến tháng 3 năm 2010 Đề tài gồm 2 thí nghiệm: Thí nghiệm 1: “Sự phát triển của hoa mãng cầu Xiêm” Chọn 100 hoa ngẫu nhiên khảo sát từ khi nụ hoa có kích thước 2 - 5 mm đến khi cánh hoa ngoài nở và

30 hoa ngẫu nhiên khảo sát từ khi cánh hoa ngoài nở đến khi rụng cánh hoa cùng vườn mãng cầu Xiêm 10 năm tuổi trồng từ hạt Thí nghiệm 2: “Khả năng đậu trái của mãng cầu Xiêm bằng thụ phấn nhân tạo” Chọn 90 hoa ngẫu nhiên từ vườn mãng cầu Xiêm trồng từ hạt 5 năm tuổi Thí nghiệm được bố trí theo thể thức hoàn toàn ngẫu nhiên, với 30 lần lặp lại, mỗi lần lặp lại là 1 hoa

Kết quả cho thấy: Thời gian nở hoa từ khi nụ hoa có kích thước 2 – 5 mm đến khi cánh hoa ngoài nở mất 21,08 ± 5,42 ngày Thời gian từ khi cánh hoa ngoài

nở đến cánh hoa rụng mất 44,6 ± 17,47 tiếng đồng hồ Thụ phấn nhân tạo lúc 7 - 9 giờ cho tỷ lệ đậu trái (75%) cao hơn so với thụ phấn tự nhiên (60%) Trọng lượng, chiều ngang, chiều dài và tỷ lệ cân đối của trái ở thụ phấn nhân tạo cũng cao hơn so với thụ phấn tự nhiên Về đặc điểm phẩm chất trái như: tỷ lệ thịt trái, pH thịt trái, số hạt/ trái, ở thụ phấn nhân tạo lúc 7 - 9 giờ sáng đều cao hơn thụ phấn tự nhiên Tiền thu thêm nhờ thụ phấn nhân tạo là 588.000 đồng (thụ phấn lúc 7 - 9 giờ sáng) và 314.000 đồng (thụ phấn lúc 15 -17 giờ chiều) với mức chi phí cho thụ phấn 100 hoa mãng cầu Xiêm là 100.000 đồng/ ngày và giá bán tại vườn là 10.000 đồng/ kg Hiệu quả kinh tế đem lại do thụ phấn nhân tạo cho 100 hoa mãng cầu Xiêm là 488.000 đồng (thụ phấn lúc 7 - 9 giờ sáng)

MỞ ĐẦU

Mãng cầu Xiêm (Annona muricata L) được trồng ở Nam Bộ và rải rác ở

các tỉnh Nam Trung Bộ, là trái cây hữu ích vì giàu chất khoáng và nhiều vitamin B1, B2, C có vị chua ngọt rất ngon Trái mãng cầu Xiêm lớn hơn nhiều so với mãng cầu ta, nặng trung bình 1- 2 kg Vỏ ngoài nhẵn, có thể phân biệt múi nọ với múi kia nhờ mỗi múi có một cái gai cong, vì thế, nhiều người còn gọi là mãng cầu gai Đây

là một loại cây ăn trái khá đặc sắc của vùng nhiệt đới Trái mãng cầu Xiêm không những chỉ sử dụng tươi mà còn được chế biến làm nước giải khát, mứt kẹo…Vào dịp Tết, mãng cầu Xiêm rất có giá và là một loại trái cây có ý nghĩa đặc biệt trong mâm ngũ quả trên bàn thờ tổ tiên ở mỗi gia đình Việt Nam ta

Trong những năm gần đây, ở Đồng Bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) bà con nông dân trồng khá nhiều cây mãng cầu Xiêm tháp gốc bình bát, vì gốc bình bát

có khả năng chịu đựng tốt trong môi trường ngập úng, mặn và nhất là phèn nên cây mãng cầu Xiêm đã phát triển tốt ở những vùng đất khó canh tác mà không đòi hỏi nhiều công chăm sóc Tuy nhiên, thực tế sản xuất cho thấy ở cây mãng cầu Xiêm trong điều kiện tự nhiên tuy có nhiều hoa nhưng tỷ lệ đậu trái thường rất kém (Nguyễn Bảo Vệ, 2003) Mãng cầu Xiêm có tỷ lệ đậu trái ít do nhiều nguyên nhân Hoa mãng cầu Xiêm khi trổ đầu chút xuống dưới, lúc nở cánh hoa chỉ nở he hé, nên gió và côn trùng khó có thể mang phấn từ hoa khác sang thụ phấn nên thường bị méo mo phát triển không cân đối Phần được thụ phấn thì no tròn, phình to Ngược lại phần không được thụ phấn thì múi không có hạt, không phát triển, vỏ ngoài co lại, hoa nở đợt đầu thường bị rụng Cần phải tìm rõ nguyên nhân gây ra tình trạng này, mà cơ sở đầu tiên là tìm hiểu đặc điểm cấu tạo và hình thái hoa cũng như quá trình phát triển và sự tự thụ phấn của hoa mãng cầu Xiêm trong điều kiện tự nhiên, rồi để từ đó tìm biện pháp khắc phục

Chính vì vậy đề tài “ Sự phát triển của hoa và khả năng đậu trái mãng cầu Xiêm bằng thụ phấn nhân tạo tại huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang” được thực hiện từ tháng 3 năm 2009 đến tháng 3 năm 2010 nhằm tìm hiểu đặc tính sinh học của hoa và tăng khả năng đậu trái cho mãng cầu Xiêm

CHƯƠNG 1 LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU

1.1 NGUỒN GỐC VÀ TÌNH HÌNH SẢN XUẤT MÃNG CẦU XIÊM

1.1.1 Nguồn gốc

Mãng cầu Xiêm (Annona muricata L) có nguồn gốc từ Trung Mỹ, được

trồng nhiều ở Cu Ba và là cây ăn trái đầu tiên được đưa đến Cựu Thế Giới Ngày nay, loại cây ăn trái này được trồng phổ biến ở hầu hết các nước vùng nhiệt đới

1.1.2 Tình hình sản xuất mãng cầu Xiêm ở Việt Nam

Ở Đồng Bằng Sông Cửu Long, diện tích trồng loại cây này còn hạn chế so với các loại cây ăn trái khác Mãng cầu Xiêm chỉ trồng được ở các tỉnh phía nam, vì phía Bắc có tháng nhiệt độ quá thấp không thích hợp cho mãng cầu Xiêm phát triển, hiện chỉ có 2 vùng trồng diện tích tập trung đó là huyện Cẩm Mỹ, tỉnh Đồng Nai, có diện tích 300 ha, năng suất bình quân 60kg/cây/năm đối với cây trên 5 năm tuổi, kế đến là huyện Tân Phú Đông, tỉnh Tiền Giang có diện tích 200 ha, cây trồng tháp gốc bình bát, năng suất khoảng 50kg/cây/năm với cây trên 5 năm tuổi, và một số diện tích nhỏ trồng rải rác ở các nhà vườn khắp nơi từ mười cây đến hàng trăm cây không thâm canh

Theo số liệu thống kê, diện tích trồng mãng cầu Xiêm toàn tỉnh Tiền Giang năm 1997 là 285 ha, trong đó diện tích cho thu hoạch chiếm hơn nửa diện tích, sản lượng cung cấp cho thị trường năm 2005 trên 1.600 tấn Riêng xã Tân Phú là một trong 6 xã Cù Lao của huyện Gò Công Tây có diện tích trồng mãng cầu Xiêm lớn nhất với 180 ha, trong đó diện tích cho trái khoảng 77 ha vào tháng 6/2006 (Trung tâm khuyến nông tỉnh Tiền Giang, 2007)

1.1.3 Tình hình sản xuất mãng cầu Xiêm trên thế giới

Ở Mexico có diện tích trồng mãng cầu Xiêm lớn nhất năm 1996 là 5915 ha

với năng suất trung bình là 5,9 tấn/ha Diện tích trồng mãng cầu Xiêm tại Brazil năm 1997 là 2000 ha với năng suất trung bình là 4 tấn/ha (Bảng 1.1)

Bảng 1.1 Diện tích, năng suất, sản lượng mãng cầu Xiêm ở một số vùng trên thế giới (Pinto,

Năng suất (tấn/ha)

Sản lượng (tấn)

Thời gian thu hoạch

là trái kép vì có nhiều trái đơn là một múi (Nguyễn Bảo Vệ, 2003) (Hình 1.2)

Hình 1.1 Những cánh hoa mãng cầu Xiêm: Cánh hoa ngoài: (A); cánh hoa trong: (B)

(A)

(B)

Hoa mãng cầu Xiêm là hoa lưỡng tính, nhị đực và nhụy cái trên cùng một hoa

và nhụy cái chín trước Nhị đực có rất nhiều tiểu nhị rời nhau, mang túi phấn và bên trong có những hạt phấn, khi tiểu nhị trưởng thành bao phấn nứt ra và tung hạt phấn lên nhụy cái để thụ phấn Nhụy cái có rất nhiều nướm, nướm nhận hạt phấn để cho

ra múi mãng cầu sau này, cho nên người ta gọi trái mãng cầu Xiêm là trái kép vì có nhiều trái đơn mà mỗi trái đơn là một múi (Nguyễn Bảo Vệ, 2003)

Hình 1.2 Nhị đực và nhụy cái của hoa mãng cầu Xiêm: Nhị đực: (A); Nhụy cái: (B)

1.2.2 Đặc điểm thân, lá

Thân cao từ 3 – 5 m, vỏ thân có nhiều lỗ màu nâu, chồi hoe Lá hình trái xoan, thuôn thành ngọn giáo, mọc so le, phiến lá thơm, xanh, đậm, gân phụ có 7 – 8 cặp

1.2.3 Đặc điểm trái

Trái mãng cầu Xiêm là trái kép vì có nhiều trái đơn mà mỗi trái đơn là một múi, có màu xanh lục hay vàng xanh, khi chín quá mức sẽ chuyển sang màu vàng Trái mãng cầu Xiêm lớn và dài hơn mãng cầu ta, trái nặng trung bình từ 1 – 2 kg và dài từ 20 – 25 cm Trái có thể kết tại nhiều vị trí khác nhau như trên thân, trên cành hay trên nhánh con Vỏ trái bên ngoài rất mỏng có những nốt phù thành những múi nhỏ nhọn hay cong, nên còn có tên gọi là mãng cầu gai Thịt trái màu trắng chứa thành nhiều khối gồm nhiều hạt nhỏ

1.2.4 Đặc điểm sinh lý và nhu cầu sinh thái

Mãng cầu Xiêm là cây của vùng nhiệt đới thích hợp với khí hậu nóng ẩm,

(B) (A)

điều kiện thoát nước tốt Ở ĐBSCL, bà con nông dân trồng khá nhiều mãng cầu Xiêm tháp bình bát vì có khả năng chịu ngập, úng, mặn nhất là phèn (Nguyễn Bảo

Vệ, 2003) Cây mãng cầu Xiêm ưa đất cát, sâu, khí hậu nóng, mưa nhiều, trồng từ hạt sau 3 năm thì bắt đầu cho trái (Tôn Thất Trình, 1996) Nhiệt độ lạnh 50C cây có thể chết…mãng cầu Xiêm cũng như các giống mãng cầu khác không chịu được lạnh, nhiệt độ 25 - 28 0C và 60 - 80% ẩm độ là thích hợp, nếu nhiệt độ dưới 120C sẽ rụng lá, hoa và thụ phấn bị ảnh hưởng (George, 1984) Ẩm độ thấp làm khô đầu nhụy và hạt phấn nẩy mầm thấp (Saavedra, 1997) Ảnh hưởng của khí hậu và khả năng sống sót của hạt phấn mãng cầu Xiêm dường như là sự cản trở lớn đối với cả thụ phấn tự nhiên và thụ phấn nhân tạo, ảnh hưởng nầy làm cho sự thụ tinh thất bại của nhiều noãn hoặc tất cả noãn và kết quả làm cho trái nhỏ hoặc không cân đối (Saavedra, 1997) Mãng cầu Xiêm có thể trồng ở độ cao 300 m, nhiệt độ 15 – 300C,

vũ lượng 500 - 1000 mm, độ pH từ 6 - 6,5 (Southampton, 2006) Mãng cầu Xiêm thích nghi ở độ cao 9 – 500 m so với mực nước biển (Marcelo, 2007)

1.3 ĐẶC TÍNH VÀ THỜI GIAN TRỔ HOA CỦA MÃNG CẦU XIÊM

1.3.1 Đặc tính trổ hoa

Hoa mãng cầu Xiêm trổ ra có tính biệt giao, nhụy cái chín trước nhị đực, hoa

nở từ 4 giờ đến 8 giờ sáng và giữa trưa đến 8 giờ tối Bao phấn phóng thích xảy ra trong khoảng từ 4 đến 8 giờ sáng Hoa nở và bao phấn nứt ra không đồng bộ nên sự

tự thụ phấn xảy ra rất thấp, thụ phấn chéo xảy ra lúc sáng sớm bởi vì khi hoa nở nó tỏa ra mùi thơm rất đặc biệt hấp dẫn côn trùng

1.3.2 Thời gian trổ hoa

Mãng cầu Xiêm trổ hoa vào tháng 7 đến tháng 9 thì cho khả năng đậu trái tốt hơn khi trổ hoa vào tháng 3 - 5 (Miranda, 2000) Mãng cầu Xiêm trổ hoa bị ảnh hưởng trực tiếp bởi điều kiện môi trường, sự tự thụ phấn ở mức thấp 2% và thụ phấn tự nhiên bằng côn trùng (Gardiazabal and Rosenberg, 1988).

Thời gian để hoa từ nụ vài li đến lớn có 3 cánh hoa ngoài nở thì mất từ 21 đến 26 ngày, và 3 đến 4 ngày sau hoa mới bắt đầu nở, lúc nầy nhụy cái tươm mật và

có thể thụ phấn được, ngược lại nhị đực chưa già, phải mất 3 ngày sau nữa nhị đực mới già có thể đây là lí do tại sao mãng cầu Xiêm cho rất nhiều hoa nhưng ít đậu trái (Nguyễn Bảo Vệ, 2003)

1.4 ẢNH HƯỞNG CỦA RỆP SÁP VÀ PHÂN LÂN ĐỐI VỚI MÃNG CẦU XIÊM

1.4.1 Ảnh hưởng của rệp Sáp

Rệp Sáp là loại côn trùng nguy hiểm và phổ biến trên cây mãng cầu Xiêm (Hình 1.3), chúng thường chích hút đọt lá, cuống trái và trái non, làm cho trái phát

triển kém hoặc biến dạng, trọng lượng giảm và phẩm chất trái kém (Nguyễn Bảo

Vệ, 2003) Vũ Thị Nga (2007), cho rằng rệp Sáp giả dứa gây hại nặng mãng cầu Xiêm ở Bình Chánh TP Hồ Chí Minh quanh năm, tỷ lệ cây mãng cầu Xiêm bị nhiễm rệp Sáp giả dứa có khi lên đến 100%, chỉ số quả bị nhiễm rệp Sáp tới 72,4%

và luôn cao hơn chỉ số nhiễm ở cành và lá, điều này chứng tỏ rệp Sáp ưa dinh dưỡng trên quả

Hình 1.3 Rệp sáp tấn công cuống trái

Phòng trị Sệp sáp bằng cách dùng Bi58, Bian, Admire, hay Supracide với liều lượng theo sự hướng dẫn của nhà sản xuất Lưu ý ngưng phun thuốc từ 7 đến 10 ngày trước khi thu hoạch để đảm bảo cho người tiêu dùng

1.4.2 Ảnh hưởng của phân lân

Khi cây trồng được cung cấp tốt về lân thì tốc độ tăng trưởng cao hơn bởi vì quang hợp hiệu quả hơn Lân thúc đẩy hoạt động biến dưỡng, lân làm cho rễ cây dài

ra và chiếm thể tích nhiều hơn Cây trồng có thể hấp thu lân đến cuối giai đoạn tăng trưởng, trong khi hấp thu kali và đạm thì giảm dần, vì thế phân lân làm tăng năng suất nông sản đến cuối vụ (Basra, 1994) Hàm lượng chất lân thấp không thúc đẩy

sự ra hoa (Singh và Singh, 1973) nhưng hàm lượng chất lân trong chồi cao rất thích hợp cho sự khởi phát hoa ở giống xoài Dashehari (Chadha và Pal, 1986) Bón phân lân để tăng khả năng đậu trái của mãng cầu Xiêm, có thể sử dụng 100 - 200 gr lân /1 cây (Nguyễn Bảo Vệ, 2003) Tùy loại đất, giống, tình hình sinh trưởng của cây và năng suất mong muốn mà quyết định lượng phân lân thích hợp.Ở Brazin, cây mãng

cầu Xiêm trên 4 năm tuổi có thể bón từ 40 đến 120 g P2O5/ cây tương đương với

250 đến 750 g lân Văn Điển nếu mức lân trong đất từ 0 đến 20 µg/cm3 (Bảng 1.2)

Bảng 1.2 Lượng phân bón đạm và lân cho mãng cầu Xiêm ở các tuổi cây khác nhau (Silva

and Silva, 1997)

Có thể bón từ 30 - 110 g P2O5/ cây (188 – 688 g lân Văn Điển) cho cây 3 - 6 năm tuổi (Bảng 1.3), nếu P2O5 có trong đất từ 20 - 40 ppm, cây trên 6 năm thì bón

từ 90 - 360 g P2O5 (563- 2250 g lân Văn Điển)

1.5 CÔNG DỤNG CỦA MÃNG CẦU XIÊM

Trái mãng cầu Xiêm có nhiều công dụng trong chế biến công nghiệp vì trái chứa nhiều thịt bổ dưỡng và không dễ bị ôxy hóa Hạt mãng cầu Xiêm chứa 22% dầu béo dùng để làm gia vị, axit thịt trái dùng để chữa bệnh đau chân và đau gan Trong hạt, rễ, vỏ thân và trái mãng cầu Xiêm có chứa Acetogenins, có tiềm năng lớn trong diệt tế bào ung thư (Southampton, 2006) Thịt trái mãng cầu Xiêm, là thực phẩm quý nhờ giàu chất khoáng như lân, canxi, nhiều vitamin B1, B2, C,… có mùi thơm hấp dẫn (Vũ Công Hậu, 2006)

Ngoài việc trái chín dùng để ăn, chưng cúng (rất đựợc ưa chuộng vào dịp Tết) Mãng cầu Xiêm còn được dùng ép nước sinh tố, đặc biệt ở các nước Châu Phi

ép nước làm thức uống thông dụng trong các quán giải khát, nhà hàng (Madgascar)

Tuổi cây (Năm)

Đạm (g)

Lượng lân trong đất ( µg/cm3)

Trái non nghiền bột trị bệnh kiết kinh niên, nấu nước uống trừ bệnh lở miệng (đen)

Tượt non và bông trị bệnh ho (Nguyễn Thị Ngọc Ẩn, 2001)

1.6 SƠ LƯỢC VỀ THỤ PHẤN TỰ NHIÊN VÀ THỤ PHẤN NHÂN TẠO CỦA MÃNG CẦU XIÊM

1.6.1 Thụ phấn tự nhiên

Mãng cầu Xiêm ít đậu trái do nhiều nguyên nhân nhưng nguyên nhân quan trọng là thụ phấn tự nhiên kém hiệu quả Do đó, thường gặp những trái mãng cầu xiêm có hình dạng ít đều đặn Phần được thụ phấn múi có hạt thì no tròn, phình to Phần không được thụ phấn thì múi không có hạt, không phát triển được, vỏ phía ngoài co lại, hoa nở đợt đầu thường bị rụng, trường hợp này do đặc tính sinh lý của loài Thụ phấn tự nhiên khó vì hoa mãng cầu Xiêm có nhụy cái chín trước Lúc nhụy chín, nhị đực chưa nứt, chưa có phấn Một thời gian dài sau đó nhị đực mới

tung phấn được Chỉ nhờ vào côn trùng môi giới, mang phấn của một hoa khác đến

Tuy nhiên lại có một trở ngại khác là khi đầu nhụy chín có chất dính ở đầu nhụy thụ phấn tốt thì cánh hoa lại chưa mở to, cánh hoa khép chỉ có một số ruồi, muỗi nhỏ có thể lọt vào trong hoa, do đó thụ phấn khó Không phải ở đâu cũng có côn trùng môi giới, vả lại côn trùng môi giới có khi lại bị tiêu diệt khi phun thuốc trừ sâu như rệp Mềm, rệp Sáp…Cho nên thường thụ phấn không tốt (Vũ Công Hậu, 2000) Hoa hoàn toàn có cái chín trước, hoa nở vào 8 giờ tối và 4 - 8 giờ sáng, phấn phóng thích giữa 4 giờ sáng và 8 giờ tối, hoa nở và phấn rơi không cùng pha nên tự thụ rất thấp, thụ phấn chéo xảy ra vào sáng sớm, bởi vì hoa nở tỏa mùi thơm hấp

dẫn côn trùng (Paull và ctv., 2000)

1.6.2 Thụ phấn nhân tạo

Yếu tố thiên nhiên giải quyết sự đậu trái của mãng cầu Xiêm còn bị giới hạn,

vì vậy để tăng khả năng đậu trái người ta thường dùng phương pháp thụ phấn bổ sung bằng tay cho mãng cầu Xiêm Phương pháp này được nhiều nước trên thế giới

áp dụng và đạt được hiệu quả cao Phương pháp thụ phấn nhân tạo cho hoa mãng cầu Xiêm là biện pháp tối ưu giúp cho trái nhiều và trái phát triển đều đặn Thụ phấn nhân tạo cho hoa mãng cầu Xiêm không khó và không lâu, có thể thụ phấn hàng trăm hoa mỗi ngày và có thể thụ phấn thụ phấn vào buổi sáng hoặc buổi chiều (Nguyễn Bảo Vệ, 2003)

Thụ phấn bằng tay rất an toàn ở Ai Cập, nhưng ở Ấn Độ thì ít nhất phải có điều kiện nào đó, nó không thành công hoàn toàn bởi vì những hoa ban đầu không

có phấn Cấu trúc của hoa và mùi thơm cho thấy có thể được thụ phấn bởi côn trùng, trong một đợt quan sát ở Wester, người ta khám phá ra rằng hoa của chúng

nhiều trong 24 giờ trước khi bao phấn rơi (Noonan, 1953) Tuy nhiên để đạt được kết quả cao thì phải biết cách chọn hoa nào dùng để lấy phấn, hoa nào cần để thụ phấn lấy trái (Nguyễn Bảo Vệ, 2003)

 Kỹ thuật lấy phấn hoa

Cắt hoa lấy phấn vào buổi chiều, hoa được giữ trong hộp có nắp đậy để sáng hôm sau lấy phấn Không nên cắt hoa quá sớm, vì kéo dài thời gian hạt phấn sẽ bị mất nước ảnh hưởng đến sức nảy mầm Vào sáng hôm sau, các nhị đực tách rời lẫn nhau và tách rời khỏi đế hoa Bẻ bỏ hết các cánh hoa rồi rủ nhẹ để cho tất cả tiểu nhị rớt trên tờ giấy, dùng que ở đầu có vấn bông gòn chà nhẹ trên tiểu nhị để tách hạt phấn ra khỏi túi phấn Lưu ý, chỉ chà nhẹ tay tránh xây xát hạt phấn ảnh hưởng đến sức nảy mầm sau này Sau khi tách hết hạt phấn ra khỏi bao phấn thì ta dùng kẹp gom bao phấn lại bỏ đi Hạt phấn được đặt vào trong hộp đậy nắp kỹ lại tránh việc mất nước của hạt phấn Kinh nghiệm cho thấy cắt một hoa lấy phấn đủ để thụ phấn cho từ 6 đến 8 hoa

 Kỹ thuật thụ phấn nhân tạo

Kẹp chặt cuống hoa giữa hai ngón tay trỏ và ngón tay giữa, dùng ngón cái mở nhẹ một cánh hoa ra, sau đó dùng que có vấn bông gòn chấm lên hạt đã được tách ra như trình bày ở trên rồi phết nhẹ lên nướm nhụy cái, nên lưu ý là ta chỉ phết nhẹ

nhàng và đều tay, lặp lại ba lần như thế Nếu phấn hoa không được phết đều trên nướm nhụy cái thì sau này trái mãng cầu Xiêm sẽ bị méo mo, phát triển không đều,

vì có một phần nướm không nhận được phấn, vì vậy chúng ta phải phết cho thật đều tay Trong trường hợp chỉ thụ phấn một số ít mãng cầu Xiêm, thì vào buổi sáng khi

rủ nhị đực ra khỏi đế hoa, không cần tách hạt phấn ra khỏi bao phấn mà có thể mang cả tiểu nhị ra đồng, trước khi thụ phấn chỉ cần dùng que có vấn bông gòn ở đầu chà qua chà lại thì hạt phấn sẽ tách khỏi bao phấn và dính vào bông gòn, đủ để phết lên nướm nhụy cái Nếu một ngày phải thụ cho hàng trăm bông thì để tiết kiệm thời gian cần phải tách hạt phấn ra khỏi bao phấn trước, như thao tác đã trình bày lúc ban đầu

 Thời gian lấy phấn

Thời gian lấy phấn hoa và thụ phấn cho hoa hết sức quan trọng, đòi hỏi phải

có sự quan sát chính xác, phải biết lúc tiểu nhị đã già để cắt lấy bao phấn và lúc nào nhụy cái đã chín để đưa phấn vào, thao tác phải đúng kỹ thuật giúp cho nhụy cái nhận được phấn hoa đầy đủ và không bị xây xát để phát triển thành trái to cân đối suông đều

 Kết quả sau thụ phấn nhân tạo

Sau khi thụ phấn 4 đến 7 ngày, quan sát cuống hoa; nếu thấy cuống hoa màu xanh và có lớn hơn, có nghĩa là sự thụ phấn đã hoàn tất Còn trường hợp hoa không không thụ phấn được, cuống hoa sẽ có màu đen, héo khô rồi sau đó nó sẽ rụng (Hình 1.4) Thông thường từ khi hoa mãng cầu Xiêm được thụ phấn và bắt đầu tượng trái cho đến lúc thu hoạch kéo dài khoảng 4 tháng

(A)

(B)

Nếu được cung cấp phân bón và nước tưới đầy đủ, cây mãng cầu Xiêm có thể

ra hoa quanh năm Như vậy để chủ động rải vụ, các nhà vườn có thể thụ phấn nhân tạo cho mãng cầu Xiêm thành nhiều đợt và có thể tính toán thời điểm thụ phấn sao cho kỳ thu trái đúng vào dịp lễ, Tết để bán được giá cao Tuy nhiên, các nhà vườn cũng cần lưu ý là cây mãng cầu Xiêm đậu trái nhiều hay ít không chỉ phụ thuộc vào thụ phấn nhân tạo mà còn quá trình phát triển thành trái tốt hay không, cho nên ta cần có một số biện pháp chăm sóc kèm theo mới đạt hiệu quả của phương pháp thụ phấn này

Hiện nay, để bổ khuyết cho tính thụ phấn kém của hoa mãng cầu Xiêm trong điều kiện tự nhiên, chưa có cách nào hiệu quả bằng phương pháp thụ phấn nhân tạo này Vì vậy, nếu áp dụng phương pháp này đúng kỹ thuật kết hợp với khâu chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh thì các nhà vườn sẽ được kết quả tốt

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP

2.1 THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM THÍ NGHIỆM

Thí nghiệm ngoài đồng được thực hiện từ tháng 3 năm 2009 đến tháng 3 năm

2010 tại huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang

Các chỉ tiêu phân tích được thực hiện tại phòng thí nghiệm bộ môn Khoa Học Cây Trồng, khoa Nông Nghiệp và Sinh Học ứng Dụng, trường Đại Học Cần Thơ

2.1.1 Vị trí địa lý điểm thí nghiệm

Kiên Giang là dãi đất tận cùng phía Tây Nam của Việt Nam Lãnh thổ bao gồm hai khu vực: đất liền và hải đảo Phần đất liền có diện tích 5.638 km2, nằm trong tọa độ từ 9023'50'' - 10032'30'' vĩ Bắc và từ 104026'40'' - 105032'40'' kinh Đông Phía Bắc giáp Campuchia, đường biên giới dài 56,8 km; phía Nam giáp tỉnh Bạc Liêu và tỉnh Cà Mau; phía Tây giáp vịnh Thái Lan với đường bờ biển dài 200 km; phía Đông lần lượt tiếp giáp tỉnh An Giang, thành phố Cần Thơ và tỉnh Hậu Giang Phần hải đảo có diện tích khoảng 700 km2, nằm trong vịnh Thái Lan bao gồm hơn 100 hòn đảo lớn nhỏ, trong đó lớn nhất là đảo Phú Quốc và xa nhất là quần đảo Thổ Chu, tập trung thành 5 quần đảo là: quần đảo Hải Tặc, quần đảo Bà Lụa, quần đảo An Thới, quần đảo Nam Du và quần đảo Thổ Chu Điểm cực Bắc của tỉnh là xã Tân Khánh Hoà, huyện Kiên Lương Điểm cực Nam nằm ở xã Vinh Phong, huyện Vĩnh Thuận Điểm cực Tây tại xã Mỹ Đức, thị xã Hà Tiên Điểm cực Đông nằm ở xã Hoà Lợi, huyện Giồng Riềng

2.1.2 Khí hậu điểm thí nghiệm

Do nằm ở vĩ độ thấp và giáp biển nên Kiên Giang có khí hậu nhiệt đới đại dương, đặc điểm chung là nóng ẩm và mưa nhiều theo mùa Tổng lượng bức xạ trong năm từ 120 - 130 kcal/cm2 Nhiệt độ trung bình từ 27 - 27,50C Biên độ nhiệt trong năm khá nhỏ, dao động từ 1 – 30C Biên độ nhiệt trong ngày khá lớn, từ 7 -

100C Số giờ nắng trung bình khoảng 2.500 giờ/năm

Mùa mưa bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 11 Mùa khô từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau Lượng mưa trung bình ở đất liền từ 1.600 - 2.000 mm/năm, ở hải đảo từ 2.400 - 2.900 mm/năm, riêng đảo Phú Quốc là 2.900 mm/năm Có đến 60% lượng mưa trong năm tập trung từ tháng 7 - 10 Đỉnh của mùa mưa là vào tháng 8, lượng mưa trong tháng này có thể đạt từ 300 - 500 mm Nhìn chung, khí hậu ở Kiên Giang khá thuận lợi: ít thiên tai, không có bão đổ bộ trực tiếp, không giá rét, ánh sáng và

2.1.3 Chế độ thủy văn

Chế độ thuỷ văn của tỉnh chịu tác động của hệ thống sông Cửu Long, mưa và thuỷ triều Mùa lũ thường xuất hiện từ tháng 7 - 11 hàng năm Tháng 10 là thời điểm lũ ngập sâu nhất Mùa cạn kéo dài từ tháng 12 đến tháng 6 năm sau Thời gian này, dòng chảy từ thượng nguồn về giảm mạnh, nước biển tiến sâu vào gây ngập mặn nhiều nơi với độ mặn lên đến 5 g/l

Có 2 thí nghiệm được thực hiện trong đề tài

Thí nghiệm 1: Sự phát triển của hoa mãng cầu Xiêm

Sự phát triển của hoa mãng cầu Xiêm được thực hiện từ khi nụ hoa có kích thước 2 – 5 mm cho đến khi cánh hoa ngoài nở và từ khi cánh hoa ngoài nở đến khi rụng cánh hoa

Thí nghiệm 2: Khả năng đậu trái bằng thụ phấn nhân tạo cho mãng cầu

Xiêm

Thí nghiệm được bố trí theo thể thức hoàn toàn ngẫu nhiên, 30 lần lặp lại, mỗi lần 1 hoa, có 3 nghiệm thức: đối chứng (thụ phấn tự nhiên), thụ phấn nhân tạo lúc 7 - 9 giờ sáng và thụ phấn nhân tạo lúc 15 – 17 giờ chiều

2.3.2 Cách tiến hành thí nghiệm

Thí nghiệm 1

- Tiến hành đánh dấu 100 hoa từ giai đoạn nụ hoa có kích thước từ 2 – 5 mm khảo sát đến khi cánh hoa ngoài nở (Hình 2.1)