THEO dõi sự SINH TRƯỞNG và SINH sản của cừu PHAN RANG NUÔI NHỐT tại THÀNH PHỐ cần THƠ

TR NG I H C C N TH

KHOA NÔNG NGHI P & SINH H C NG D NG

VÕ MINH LUÂN

U PHAN RANG NUÔI NH T T I THÀNH PH

N TH

Lu n v n t t nghi p Ngành: CH N NUÔI - THÚ Y

TR NG I H C C N TH

KHOA NÔNG NGHI P & SINH H C NG D NG

Lu n v n t t nghi p Ngành: CH N NUÔI - THÚ Y

Tên tài:

U PHAN RANG NUÔI NH T T I THÀNH PH

N TH

PGS.TS NGUY N TH KIM ÔNG MSSV: LT10066

L p: CNTY K36

n Th , 5/2012

TR NG I H C C N TH

KHOA NÔNG NGHI P & SINH H C NG D NG

Lu n v n t t nghi p Ngành: CH N NUÔI - THÚ Y

Tên tài:

U PHAN RANG NUÔI NH T T I THÀNH PH

N TH

n Th , ngày……tháng 05 n m 2012 n Th , ngày……tháng 05 n m 2012 CÁN B H NG D N DUY T B MÔN

Th.s Nguy n Th Tuy t Nhung ………

PGS.TS Nguy n Th Kim ông

n Th , ngày……tháng 05 n m 2012 DUY T C A KHOA NÔNG NGHI P & SH D

Tr ng khoa

C n Th , ngày… tháng 05 n m 2012

Sinh viên th c hi n

Võ Minh Luân

c a gia ình, b n bè và c a quý th y cô.

Xin chân thành c m n cô Nguy n Th Tuy t Nhung, cô Nguy n Th Kim ông và

th y Nguy n V n Thu ã t n tình d y b o, h ng d n, ng viên, giúp tôi hoànthành tài t t nghi p

Xin g i l i c m n n các th y cô B môn Ch n nuôi và B môn Thú y ã h t lòngtruy n t nh ng kinh nghi m, ki n th c quý báu tôi hoàn thành t t khóa h c

Xin c m n s h ng d n và ch b o t n tình c a th y c v n h c t p Tr ng Chí S n

ã dành cho tôi trong su t th i gian h c t p và th c hi n tài này

Tôi xin chân thành bi t n anh Tr ng Thanh Trung, anh Hu nh Hoàng Thi, anhNguy n H u Lai, b n Tr n Th p, b n Hu nh Ng c Tú, b n Nguy n Th M Hiên,

b n Tr n Th M Lành, b n Nguy n Lê Thu H ng, b n L u Nguy n Tâm Th o, b n

Tr n Th Ki u Trinh, b n Nguy n Hà Qu c Khánh, b n Ph m Y n Hu nh, và b noàn Hi u Nguyên Khôi ã t n tình giúp tôi trong su t th i gian qua

Cu i cùng xin trân tr ng c m n h i ng ánh giá lu n v n ã óng góp ý ki n

lu n v n th t s có giá tr khoa h c

Xin trân tr ng c m n và kính chào!

C L C

Trang

I CAM OAN i

I C M T ii

C L C iii

DANH SÁCH CH VI T T T vi

DANH SÁCH B NG vii

DANH SÁCH HÌNH viii

DANH SÁCH BI U .ix

TÓM L C x

CH NG 1: T V N 1

CH NG 2: C S LÝ LU N 3

2.1 KHÁI QUÁT V THÀNH PH C N TH 3

2.1.1 V trí 3

2.1.2 Khí h u 3

2.1.3 Th y v n 3

2.2 S C V C U PHAN RANG 3

2.2.1 Vài nét v con c u Vi t Nam 3

2.2.2 Tên g i và ngu n g c c u Phan Rang 4

2.2.3 c i m ngo i hình 5

2.2.4 c i m sinh tr ng 5

2.2.5 c i m sinh s n 7

2.2.6 T p tính sinh h c c a c u 7

2.3 C I M SINH LÝ C A C U 8

2.3.1 B máy tiêu hóa 8

2.3.2 S nhai l i 9

2.3.3 H sinh thái vi sinh v t d c 9

2.3.3.1 Vi khu n 9

2.3.3.2 Vi khu n phân gi i x 10

2.3.3.3 Vi khu n phân gi i carbohydrat không ph i x (NFC) 10

2.3.3.4 Vi khu n lên men lactic 10

2.3.3.5 Vi khu n phân gi i protein 10

2.3.3.6 Nguyên sinh ng v t (Protozoa) 10

2.3.3.7 N m 11

2.3.3.8 Tác ng t ng h c a h vi sinh v t d c 11

2.3.3.9 Môi tr ng d c 11

2.3.4 S tiêu hóa th c n c a gia súc nhai l i 12

2.3.4.1 Tiêu hóa ch t x 12

2.3.4.2 Tiêu hóa tinh b t và ng 12

2.3.4.3 Tiêu hóa protein……… 12

2.3.4.4 Tiêu hóa ch t béo……… 13

2.3.5 S h p thu các d ng ch t gia súc nhai l i 13

2.3.5.1 H p thu các acid béo bay h i (VFA:Volatile fatty acid ) 13

2.3.5.2 H p thu amoniac 13

2.3.5.3 S h p thu urê 14

2.3.5.4 H p thu glucose 14

2.3.5.5 H p thu các ion và các vitamin 14

2.3.5.6 H p thu và chuy n ng c acid amin t máu vào d c 14

2.4 NHU C U DINH NG C A C U 15

2.4.1 Nhu c u v t ch t khô 15

2.4.2 Nhu c u protein và n ng l ng 15

2.4.3 Nhu c u n c 17

2.5 TH C N TRONG NGHIÊN C U 17

2.5.1 C lông tây 17

2.5.2 Bìm bìm 18

2.5.3 Bã bia 18

2.5.4 Urê 19

2.5.5 Bã u nành 20

2.5.6 M cá tra 20

CH NG 3 PH NG TI N VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN C U 22

3.1 A I M VÀ TH I GIAN NGHIÊN C U 22

3.2 PH NG TI N NGHIÊN C U 22

3.2.1 D ng c nghiên c u 22

3.2.2 ng v t 22

3.2.3 Chu ng tr i 22

3.2.4 Th c n 23

3.3 PH NG PHÁP NGHIÊN C U 24

3.3.1 Ph ng pháp ti n hành 24

3.3.2 Các ch tiêu theo dõi 25

4.1 C M NGO I HÌNH C A C U PHAN RANG TRONG NGHIÊN

C U 27

4.2 S SINH TR NG C A C U C VÀ C U CÁI QUA CÁC THÁNG TU I 28

4.3 KÍCH TH C CÁC CHI U O VÀ TR NG L NG C A C U CÁI TRÊN 24 THÁNG TU I 30

4.4 CÁC CH TIÊU SINH LÝ THÔNG TH NG C A C U CÁI SINH S N TRÊN 24 THÁNG TU I 31

4.5 TU I CÓ PH N X NH Y CÁI VÀ PH I GI NG C A C U C 32

4.6 KH N NG SINH S N C A C U CÁI 33

4.7 TH C N DÙNG NUÔI C U TRONG TH I GIAN THEO DÕI NGHIÊN C U 35

CH NG 5 : K T LU N VÀ NGH 38

5.1 K T LU N 38

5.2 NGH 38

TÀI LI U THAM KH O 39

DANH M C B NG

trang

B ng 1: Màu s c lông và c m ngo i hình 5

B ng 2: Chi u o c a c u tr ng thành 6

B ng 3: Kh n ng sinh tr ng c a c u Phan Rang 6

B ng 4: M t s ch tiêu sinh s n c a c u 7

B ng 5: Nhu c u dinh d ng trong ngày cho t ng tr ng c a c u trong u ki n nhi t i 16

B ng 6: M t s kh u ph n cho c u có th tr ng và n ng su t s a khác nhau (kg/con/ngày) 17

B ng 7: Thành ph n hóa h c và giá tr dinh d ng c a c lông tây 18

B ng 8: Thành ph n hóa h c và giá tr dinh d ng c a bìm bìm 18

B ng 9: Thành ph n hóa h c và giá tr dinh d ng c a bã bia 19

B ng 10: Thành ph n hóa h c và giá tr dinh d ng c a bã u nành 20

B ng 11: Thành ph n acid béo trong m cá tra Vi t Nam 21

B ng 12: T l % th c li u trong kh u ph n 25

B ng 13: Tr ng l ng c a c u c và c u cái qua các tháng tu i 28

B ng 14: Các chi u o dài thân, cao vai, cao khum, sâu ng c, vòng ng c, r ng ng c, r ng hông, vòng ng và tr ng l ng c a c u sinh s n trên 24 tháng tu i 30

B ng 15: Các ch tiêu sinh lý thông th ng: thân nhi t, nh p tim, nh p th c a c u cái sinh s n trên 24 tháng tu i 31

B ng 16: Tu i có ph n x nh y cái và ph i gi ng c u c 32

B ng 17: Kh n ng sinh s n c a c u cái 33

B ng 18: Thành ph n hóa h c và giá tr dinh d ng c a th c n dùng trong nghiên c u 35

B ng 19: L ng d ng ch t tiêu th (g/con/ngày), t l CP và ME trong các kh u ph n c a c u cái sinh s n và c u t ng tr ng 36

DANH M C HÌNH

Trang

Hình 1: Chu ng nuôi c u trong nghiên c u 22

Hình 2: C lông tây và bìm bìm trong nghiên c u 23

Hình 3: Bã u nành và bã bia trong nghiên c u 23

Hình 4: M cá và urê dùng trong nghiên c u 24

Hình 5: o ngo i hình c a c u 26

Hình 6: C u cái trong nghiên c u 27

Hình 7: C u c trong nghiên c u 27

DANH M C BI U

Trang

Bi u 1: Tr ng l ng c a c u c và c u cái 0 – 24 tháng tu i 29

Bi u 2: T l c a c u 34

TÓM L C

nghiên c u c m ngo i hình, s sinh tr ng và sinh s n c a c u Phan Rangnuôi t i C n Th trên c s ó chúng tôi ti n hành th c hi n tài: “ C U THEO DÕI S SINH TR NG VÀ SINH S N C A C U PHAN RANG NUÔI GIAM T I THÀNH PH C N TH ” Thí nghi m c th c hi n trên 50 con c u

có m t t i tr i k t h p v i s sách nghiên c u ghi chép v gia ph t 2008 – 2012

C u cái sinh s n trong thí nghi m c nuôi v i 5 kh u ph n khác nhau Kh u ph n1: s d ng cho c u cái khô và mang thai 4 tháng u Kh u ph n 2: s d ng cho c ucái mang thai 1 tháng cu i và nuôi 1 con 6 tu n cu i Kh u ph n 3: s d ng cho c ucái nuôi 1 con 6 tu n u và nuôi 2 con 6 tu n cu i Kh u ph n 4: s d ng cho c ucái nuôi 2 con 6 tu n u Kh u ph n 5: s d ng cho c u t ng tr ng, sau ó c u s

c cân tr ng l ng, o ngo i hình: cao khum, cao vai, dài thân, vòng ng c, r ng

ng, sâu ng c, r ng hông, r ng khum C u s sinh v a mói ra s c cân ngaysau ó, ti p t c cân vào lúc 3 tháng tu i, 6 tháng tu i, 9 tháng tu i, 18 tháng tu i và

24 tháng tu i Nhi t c o b ng nhi t k vào lúc sáng s m, thân nhi t, nh p tim

10 tháng T l sinh 1 con là 38,9 %, 2 con là 50 %, 3 con là 11,1 % Tu i ng d c

l n u c a c u cái trung bình là 5 tháng, tu i ph i gi ng trung bình là 10,86 tháng.Chu k ng d c trung bình là 16,5 ngày, trung bình th i gian mang thai là 148 ngày

S con/ trung bình là 1,78, kho ng cách l a trung bình là 213 ngày

Chúng tôi có nh n xét là c u Phan Rang r t thích nghi v i môi tr ng, th c n và

ch m sóc nuôi d ng trong i u ki n nuôi nh t t i thành ph C n Th c bi t là vngo i hình, kh n ng t n d ng th c n lên s phát tri n c a c th T l cao h n

h n so v i c u Phan Rang nuôi t i các vùng, mi n khác Chúng tôi ngh nên nuôi

c u thành ph C n Th t n d ng ngu n th c n xanh trong t nhiên

CH NG 1: T V N

Nh ng n m g n ây, i s ng kinh t , xã h i c nâng lên, nhu c u tiêu th th c

ph m ch t l ng cao t ng lên áng k , trong ó th t c u c coi là s n ph m có ch t

ng cao, th m ngon và b d ng Ch n nuôi c u ang có chi u h ng phát tri nkhông ch riêng Ninh Thu n, Bình Thu n mà ã lan n các t nh mi n ông Nam

B , Tây Nguyên và ng B ng Sông C u Long Các h ch n nuôi c u ti p t c u nâng t ng àn trong t ng h và xu t bán c u cái gi ng cho nh ng a ph ngkhác K t qu phân tích thành ph n hóa h c c dài l ng (v trí x ng s n 12) c a

c u cho th y hàm l ng n c 74 - 75 %, protein 21,7 - 22,3 %, lipid 1,86 - 1,88 %

và khoáng t ng s 1,11 - 1,21 % (Tr n Quang Hân, 2007) Th tr ng tiêu th s n

ph m ch n nuôi c u khá a d ng, phong phú và n nh không ch hi n t i mà cònlâu dài th tr ng n i a và xu t kh u ( Nguy n V n Thu, 2010) C u có nh ng

c tính là d nuôi, thích nghi v i khí h u, ngu n th c n c a vùng và th t c u l igiàu m, ít cholesterol, mùi v th m ngon c tr ng…nên trong th i gian g n ây

ch n nuôi c u ang c nghiên c u phát tri n các t nh ng B ng Sông C uLong ( BSCL) Ngu n th c n chính c a c u ch y u là các lo i th c n thô s n có

ng B ng Sông C u Long c u c nuôi nhi u nh t hi n nay t nh B n Tre vàTrà Vinh u n m 2007 Trung Tâm Khuy n Nông H u Giang và Trung Tâm Gi ngSóc Tr ng ã mua c u Phan Rang v nuôi th nghi m các nông h và ng i dân các t nh ng B ng Sông C u Long c ng r t quan tâm n vi c nuôi c u cung

c p th t cho cho nhân dân

Th gi i có r t nhi u nghiên c u v dinh d ng, s sinh tr ng và phát tri n c a

c u, nh ng Vi t Nam còn ít các nghiên c u v c u, c bi t BSCL nói chung

và thành ph C n Th nói riêng Nuôi c u là m t ngh r t m i m i v i ng idân BSCL vì v y ng i ch n nuôi ch a hi u bi t nhi u v c m gi ng, sinh

tr ng phát tri n và sinh s n c a c u Phan Rang c nuôi BSCL Nh m t

nh ng n n t ng b c u cho nghiên c u và ph ng h ng nuôi c u Vi t Namchúng tôi ti n hành tài : “ THEO DÕI S SINH TR NG VÀ SINH S N C A

C U PHAN RANG NUÔI NH T T I THÀNH PH C N TH ”.

M c tiêu c a tài:

Nghiên c u c m ngo i hình, s sinh tr ng và sinh s n c a c u Phan Rang nuôi

nh t trong i u ki n môi tr ng, th c n c a thành ph C n Th ánh giá kh n ngphát tri n c a àn c u, t ó xu t ph ng h ng ch n nuôi c u thành ph C n

Th

Thành ph C n Th có các i m c c sau:

C c B c là ph ng Th i Thu n, qu n Th t N t

C c Tây là xã Th nh L i, huy n V nh Th nh

C c Nam là xã Tr ng Xuân A, huy n Th i Lai

C c ông là ph ng Tân Phú, qu n Cái R ng

2.1.2 Khí h u

Khí h u C n Th là khí h u nhi t i v i 2 mùa rõ ràng: mùa m a (tháng 5 ntháng 11) và mùa khô (tháng 12 n tháng 4) m trung bình là 83% L ng m atrung bình 1.635 mm Nhi t trung bình 270C

2.1.3 Th y v n

Cùng v i vùng Tây Nam B , thành ph C n Th có h th ng sông ngòi, kênh r chkhá ch ng ch t tr i dài kh p a bàn thành ph Sông H u là con sông chính, ch y phía ông c a thành ph qua toàn b 5 qu n n i thành Ngoài ra còn có sông Th t

N t ch y trong a ph n huy n C và qu n Th t N t, sông Ô Môn ch y trong a

ph n huy n Th i Lai và qu n Ô Môn, sông C n Th b t ngu n t huy n Phong n

r i ra sông H u ranh gi i gi a qu n Ninh Ki u và qu n Cái R ng, qua b n Ninh

Ki u

2.2 S L C V C U PHAN RANG

2.2.1 Vài nét v con c u Vi t Nam

Ng i ta cho r ng loài c u c con ng i thu n hoá s m nh t Nh ng u tiên có

l là vùng Tây Á vì các khu r ng r m Tây Á có r t nhi u loài c u hoang s ng thành

Úc:15 con (8 c, 7 cái) Dorper và 15 con (7 c, 8 cái) White Suffolk.Hi n nay

c 10 con c u con thu n ch ng xu t hi n kho ng 100 con lai.Tr ng l ng c uthu n sinh là 3 kg c u lai là 3,8 kg.T l nuôi s ng là 90 % c hai u ít b nh t t

và d nuôi. ng tr ng c a àn con thu n 3 kg/tháng. ng tr ng c a àn con lai 4,2kg/tháng C u Phan Rang t ng 2 - 2,5 kg/tháng.Hi n nay Ninh Thu n là t nh nuôi

c u nhi u nh t, k n là Bình Thu n, ng Nai, Bình D ng ng B ng Sông C uLong t nh nuôi nhi u nh t là B n Tre Kho ng 6000 con c u nuôi t i B n Tre pháttri n r t t t Ngoài ra Trà Vinh, C n Th , Ti n Giang, Tây Ninh, Long An c ng b t

u nuôi, nh ng còn r t ít

2.2.2 Tên g i và ngu n g c c u Phan Rang

C u Phan Rang, m t cái tên th t hi n lành mà nóng b ng (n ng nh “Phan” và nóng

nh “Rang”) c nhóm nghiên c u c a vi n ch n nuôi, tr ng nông nghi p II Hu

và s nông nghi p Ninh Thu n t cho khi ti n hành kh o sát àn c u có nguy c btiêu di t Giáo s Lê Vi t Ly - Vi n Ch n Nuôi Qu c Gia ngay t u ã nhìn nh n

ây là loài gia súc quý hi m và có nhi u tri n v ng T nh ng n m u c a th p k

90 th k tr c, ông và nh ng ng i ng s ã có nh ng kh o sát ban u và a ra

nh ng khuy n cáo làm n n t ng c b n cho s nghiên c u và phát tri n con c u Phan

Rang. tài “B o t n ngu n gen v t nuôi” trong nh ng n m qua ã giúp khôi ph c

l i giá tr c a ngành ch n nuôi c u cho ng i dân nghèo Ninh Thu n và các t nhlân c n

Theo các lão nông a ph ng thì gi ng c u Phan Rang xu t x t vùng Nhi t i

n , c ng i Chà Và a vào, c ng có gi thuy t cho r ng các giáo s truy n

o Kitô ã mang chúng vào cách ây hàng t m n m cùng v i cây x ng r ng, và

do ó con c u c c ng ng ng i công giáo ây coi nh món quà c a chúa,nên h quý con c u và xem nó nh quà t ng c a chúa và tr i qua bao n m tháng,

ng i ta v n còn nuôi gi nó H n n a Ninh Thu n có nhi u dân t c, nhi u tôngiáo kiêng n th t heo, th t bò, ch dùng th t dê, c u nh ng khi ti c tùng, cúng gi và

nh ng ngày t t Nh v y, con dê, c u ây có u ki n t n t i và phát tri n dù

m c r t th p

C u Phan Rang c các giáo s truy n o a vào Ninh Thu n t th i k Phápthu c có ngu n g c t n , Pakistan và Châu Phi (Theo Lê Vi t Ly, àm V n

Ti n 1994) Qua nhi u m t nhân gi ng trong dân gian và qua ch n l c, con c u ã

t n t i và thích nghi v i u ki n sinh thái c a vùng t khô c n c a Ninh Thu n

ngày nay ta có gi ng c u mang tên Phan Rang.

o t n gen c u Phan Rang- Viên Ch n Nuôi- 2003

V phân lo i ng v t thì c u thu c l p ng v t có vú ( Mammalia), b gu c ch n(Artiodactyla), b ph nhai l i ( Ruminantia), h ph dê c u ( CapiaRovanae)

C u Phan Rang có màu tr ng (80 %), m t s ít có màu lông nâu (11 %) s ít còn l i

là lông nâu i m tr ng ho c tr ng m nâu ho c lông nâu en, m t s con có m t

en ho c tr ng nh ng ph n l n là m t tr ng, có m m t v t tr ng s ng m i và 2

d i en 2 bên má Toàn thân c u ph m t l p lông, lông ph n hông n i dài nh t t

11 - 12 cm, lông ph n l ng n i ng n nh t kho ng 8 cm Lông nh m n và không

xo n, lông c u c khô h n c u cái nh ng không rõ r t nh dê Ð u c c u ng n,

m i dô, không s ng, không có râu c m, thân hình tr , ng c sâu và n , b ng to g n,mông n , 4 chân nh và khô, móng h , vú nh và treo, núm vú ng n (2 cm) C u t ocon v t th hi n h ng s n xu t th t

2.2.4 c m sinh tr ng

Kh n ng sinh tr ng c a c u Phan Rang r t nhanh, t s sinh n 1 tháng tu i( l68,67 g/ngày) sau ó t c sinh tr ng ch m d n (86,66 - 137,33g/ngày) Tháng

th hai th ng là tháng kh ng ho ng vì l ng s a gi m th p mà c u con thì ch aquen n nhi u c Sau ó s c l n tr l i bình th ng Kh n ng sinh tr ng c a c utrong i u ki n qu ng canh nh sau: Tr ng l ng s sinh c a c u là 2,20 kg, lúc 3tháng tu i 13,98 kg Tu i tr ng thành bình quân con cái n ng 38,96 ± l,34 kg, con

c 42,64± 1,70 kg

con/ Con 1,25-0,43(sinh n 75,8% - kép 24,17%)

C ng nh dê, c u là lo i gia súc s m thành th c v sinh d c C u c 5 tháng tu i ã

có bi u hi n ph i gi ng, nh ng ng i ta th ng s d ng lúc 10 tháng tu i C u cái 6tháng ã ng d c và tu i ph i gi ng u tiên th ng vào lúc 9 - 10 tháng Th i gianmang thai kho ng 150 ngày, chu k ng d c t 16 - 17 ngày, mùa ng d c không

rõ r t nh ng vào các tháng mùa xuân mát m th ng ng d c nhi u và t l th thaicao Theo dõi 120 l a xã Tân An thì th y s c u 1 con là 91 con chi m 75,83

% c u sinh ôi 21 con chi m 17,5 % và c u sinh ba có 8 con chi m 6,67 % Nh v y

c u sinh ôi và sinh ba chi m g n 1/4 (24,l7 % ) trong lúc n là 75,83 %, t l

m n nh v y là t m c trung bình so v i các gi ng c u th t khác

(www.vcn.vnn.vn).

2.2.6 T p tính sinh h c c a c u

T p tính b y àn: c u th ng s ng t p trung thành b y àn Vi c di chuy n và tìm

ki m th c n theo b y, bán kính ho t ng cách chu ng không xa (th ng d i500m) Khi i n, c b y c u l l t kéo nhau i theo s h ng d n c a con u àn.Con u àn không nh t thi t ph i là con c to nh t trong b y mà có th là m t con

c u cái, ho c m t con tr ng thành nào ó t ra rành r ng i l i v

N u ta ch nuôi m t con c u n l , hay vì m t lý do nào ó ta tách h n m t con ra khi

àn nh t riêng, con c u ó s be be la hét khan c , và t ra bu n bã không màng

n chuy n n u ng, ít ra c ng vài ba ngày u (Vi t Ch ng, 2004)

Tính hi n lành: c u là v t nuôi hi n lành, không qu y phá, tính tình i m m, g n g i

v i con ng i R t hi m khi th y c u xung t v i nhau

Thích n i cao ráo: trông àn c u ch m ch p nh ng trèo leo r t gi i Chúng thích

i cao ráo, tránh vùng m th p C u r ng có kh n ng leo trèo lên nh ng d c núi cheoleo và thích ngh ng i vùng cao ráo, mát m

C u nhà khi ch n th ngoài ng, gi a bu i no nê, chúng c ng tìm n nh ng t ng

á cao hay nh ng mô t, s n i n m ngh Chu ng nuôi c u có sàn cao m ithích h p v i cách s ng c a chúng.Trong tr ng h p nuôi v i b y àn l n, t i v

nh t t m vào khu t r ng, thì khu t ó c n ph i cao ráo và s ch s m i t t

T p tính n u ng: c u là loài ng v t n t p, có kh n ng s d ng h u h t các lo i

th c n thô xanh, nhi u ch t x C u có c u t o môi m ng, linh ho t nên ngoài vi c

g m c chúng còn có kh n ng b t các lo i lá cây, hoa, thân cây b i, cây h uthân g h t dài C u thích n cao t 0,5 m tr xu ng, n ch m ch , không bphí th c n Khi nuôi nh t trong chu ng thì c trong máng c c u ng n r t t

t n, chúng không s c s o, không vung v y h t nh cách n c a dê Ngoài ra, c ucòn có kh n ng ch u khát r t gi i

2.3 C M SINH LÝ C A C U

2.3.1 B máy tiêu hóa:

Gi ng nh trâu bò, d dày c a c u c ng có 4 túi (túi d c , túi d t ong, túi d lásách, túi d múi kh ) Trong ó 3 túi là: d c , d t ong, d lá sách không ti t ra

d ch tiêu hóa S tiêu hóa th c n ch y u x y ra d c và d t ong, do h sinh

v t m trách c u tr ng thành, d c chi m th tích kho ng 80 % th tích ddày, ây là n i lên men chính D ch d c là môi tr ng thu n l i cho vi sinh v t d

c phát tri n (pH = 8), có c u này vì n c b t c a c u là dung d ch m cótính ki m, ch a nhi u ion Na+, NH +, … trung hòa acid sinh ra do quá trình lên men

Mi ng và r ng c u r t thích h p cho vi c l y và nghi n th c n, các tuy n n c b t r tphát tri n và ti t ra m t l ng r t l n n c b t giúp cho quá trình nhai l i và nhào

tr n th c n c d dàng th m chí trong m t s tr ng h p n c b t v n ti t khi giasúc không n

D c chi m kho ng 80 % toàn b dung tích d dày, s tiêu hóa d c có ý ngh a

r t l n Ng i ta th y 50 – 65 % v t ch t khô tiêu hóa c a kh u ph n ã c tiêu hóa

d c , 30 – 50 % cellulose và hemicellulose ã c tiêu hóa t i ây nh lên men

c a h vi sinh v t trong d c mà không có s tham gia c a men cellulose vàhemicellulose ti t ra t gia súc, ây là i m n i b t c a gia súc a v so v i gia súc

c v (Mc Donal et al., 2002).

Sau d c là d t ong, d này c n i v i d c b ng m t mi ng l n và s di chuy n

th c n gi a hai d dày này khá d dàng K d t ong là d lá sách có hình c u ph nhu

mô ng n s p x p sao cho ch t tiêu hóa chuy n gi a các khe t i d múi kh , ph n l n

c và các ch t n gi i c h p thu d lá sách Gi a d t ong và d lá sách có m t

mi ng n m t cái van gi th c n l i trong d c cho t i khi ng kính c a th c

n gi m xu ng còn 1 - 2 mm D múi kh hay còn g i là d dày th c, n m phía sau d lásách, ây ph n còn l i c a th c n mà vi sinh v t c a d c ch a lên men nh ng có kh

ng tiêu hóa s c tiêu hóa b ng enzyme.Tá tràng, k t tràng và ru t non có ch c

ng t ng t nh ng v t d dày n Ru t già là ph n cu i cùng, ru t th a có

m t túi mù n m phía tr c m t l ng

2.3.2 S nhai l i

Th c n c nu t xu ng d c và lên men ó Ph n th c n ch a c nhai k

n m trong d c và d t ong s c lên và nhai l i trong xoang mi ng Th c n

c nhai k và th m n c b t l i c nu t tr l i d c

Th i gian nhai l i ph thu c vào b n ch t v t lý c a th c n, tr ng thái sinh lý c acon v t, c c u kh u ph n Th c n thô trong kh u ph n càng ít thì s nhai l icàng ng n C ng nhai l i m nh nh t vào bu i sáng, bu i chi u và g n sáng

2.3.3 H sinh thái vi sinh v t d c

H vi sinh v t d c r t ph c t p và ph thu c nhi u vào kh u ph n H vi sinh v t

d c g m có 3 nhóm chính: vi khu n, nguyên sinh ng v t (Protozoa) và n m

2.3.3.1 Vi khu n

Vi khu n chi m s l ng l n nh t trong vi sinh v t d c , v i h n 60 loài, th ng cókho ng 109-1010 t bào/g ch t ch a d c Trong d c vi khu n d i d ng t dochi m kho ng 30 %, còn l i 70 % bám vào các m u th c n, trú ng các n p g p bi u

mô và bám vào nguyên sinh ng v t

Vi khu n d i d ng t do trong d ch d c ph thu c vào các ch t hoà tan, ng

th i c ng có m t s l ng vi khu n di chuy n t m u th c n này sang m u th c nkhác Th c n liên t c chuy n kh i d c cho nên ph n l n vi khu n bám vào th c n

s b tiêu hóa i Vì v y s l ng vi khu n d ng t do trong d ch d c r t quan tr ng xác nh t c công phá và lên men th c n

2.3.3.2 Vi khu n phân gi i x

Chi m m t t l nh (<10%) trong t ng s các lo i vi khu n T i d c , men phân

gi i x c a vi khu n phân gi i x c bài ti t tiêu hóa ch t x , ây là lo i vikhu n quan tr ng nh t trong d c , chúng phân gi i c cellulose, hemicellulose vàpectin, i u ó r t có ý ngh a i v i s tiêu hóa th c n loài nhai l i

2.3.3.3 Vi khu n phân gi i carbohydrat không ph i x (NFC)

S l ng c a chúng t ng lên khi cho gia súc n nh ng kh u ph n giàu carbohydrat dlên men (tinh b t, ng, glucose, lactose, galactose,…) nh các lo i th c n h t,

c , c xanh t i, r m t

2.3.3.4 Vi khu n lên men lactic

Có tác d ng lên men ng, chúng phát tri n nhanh khi d c có ch a ítstreptococus, vi khu n lactic chi m u th khi kh u ph n n giàu c khô ho c th c

n tinh

2.3.3.5 Vi khu n phân gi i protein

Trong s nh ng loài vi khu n phân gi i protein và sinh amoniac thì

Peptostreptococus và Clostridium có kh n ng l n nh t S phân gi i protein và

acid amin s n sinh ra amoniac trong d c có ý ngh a quan tr ng c bi t c v

ph ng di n ti t ki m nit c ng nh nguy c d th a amoniac Amoniac c n chocác loài vi khu n d c t ng h p nên sinh kh i protein c a b n thân chúng

2.3.3.6 Nguyên sinh ng v t (Protozoa)

Protozoa có s l ng ít h n vi khu n nh ng to h n vi khu n nên kh i l ng t ng

ng sinh kh i vi khu n, trong 1 ml d ch d c ch a 105-106 protozoa Khi kh u

ph n có nhi u tinh b t, ng thì s l ng protozoa t ng lên Protozoa c chia

thành 2 nhóm chính là Entodineomorphs và Holatrich; nhóm Entodineomorphs phát

tri n m nh khi gia súc n kh u ph n có nhi u x cùng v i tinh b t; nh ng nhóm

Holatrich phát tri n m nh khi kh u ph n có nhi u x nh ng c b sung b ng r

m t ho c c non Protozoa tiêu hóa tinh b t, ng là chính nh ng m t vài loài có

polydextrin, do ó protozoa có kh n ng m cho pH c a d c Nhi u nghiên c ucho th y protozoa không th xây d ng protein b n thân t các amid c Khi m tprotozoa trong d c cao, m t t l l n vi khu n b protozoa n và tiêu hóa Tr ng

h p nhóm Entodinia nhi u (kho ng 2 tri u con protozoa/ml d ch d c ) thì t t c vi

khu n t do trong d ch d c s b n m t i, chi m kho ng 30 % t ng l ng sinh

kh i (Coleman, 1975)

2.3.3.7 N m

N m là sinh v t u tiên xâm nh p và tiêu hóa thành ph n c u trúc th c v t b t u

t bên trong, làm gi m b n ch t c a c u trúc này và làm t ng s phá v các

m nh trong quá trình nhai l i S phá v này t o u ki n cho vi khu n và men c achúng bám vào c u trúc t bào và ti p t c quá trình phân gi i cellulose Trong t t ccác lo i n m y m khí có m t trong d c , chúng ta có th chia ra làm 5 loài, bao

g m: Neocallim, Piromyces, Caecomyces, Orpinomyces, Anaeromyces (Nguy n

2.2.3.8 Tác ng t ng h c a h vi sinh v t d c

VSV d c , c th c n và bi u mô d c , k t h p v i nhau trong quá trình tiêu hóa

th c n, loài này phát tri n trên s n ph m c a loài kia

Trong i u ki n bình th ng gi a vi khu n và protozoa c ng có s c ng sinh có l i,

c bi t là trong tiêu hóa x Tiêu hóa x m nh nh t khi có m t c vi khu n vàprotozoa Protozoa nu t và tích tr tinh b t, h n ch t c sinh acid lactic, h n ch

gi m pH t ng t, nên có l i cho vi khu n phân gi i x

Tuy nhiên gi a các nhóm vi khu n khác nhau c ng có s c nh tranh ngu n d ng

ch t v i nhau Khi gia súc n kh u ph n giàu tinh b t nh ng nghèo protein thì s

ng vi khu n phân gi i cellulose s gi m và do ó t l tiêu hóa x th p M tkhác, protozoa n và tiêu hóa vi khu n, do ó làm gi m t c và hi u qu chuy nhóa protein trong d c Lo i b protozoa s làm t ng s l ng vi khu n trong d c Thí nghi m trên c u cho th y t l tiêu hóa v t ch t khô t ng 18 % khi không cóprotozoa trong d c Tuy nhiên cho n bây gi thì v n còn nhi u tranh lu n v

vi c có nên lo i b protozoa hay không

2.3.3.9 Môi tr ng d c

Theo Preston and Leng (1991), môi tr ng d c ph thu c vào: lo i và kh i l ng th c

n n vào.

S nhào tr n theo chu k thông qua s co bóp c a d c S ti t n c b t và nhai l i

S h p thu các d ng ch t t d c

S chuy n d ch các ch t xu ng b máy tiêu hóa

2.3.4 S tiêu hóa th c n c a gia súc nhai l i

2.3.4.1 Tiêu hóa ch t x

Cellulose và hemicellulose là thành ph n chính c a t bào th c v t, chúng liên k t

v i lignin t o thành polyme b n v ng v lý h c và hóa h c M t n v cellulose

g m hai phân t glucose, cellulose nguyên ch t là m t chu i các cenlobiose l p i

l p l i b i các liên k t -1,4 Nh v y cellulose nguyên ch t g m các ng nglucose

Ng c l i hemicellulose c ng là m t polyme nh ng ngoài ng glucose chúng còn

ch a ng D-galactose, D-mantose, D-xilose và L-anabiose Khi lignin liên k t v icellulose, hemicellulose hay protein trong thành ph n t bào s làm cho thành ph n

t bào tr nên b n v ng và r t khó tiêu hóa Do ó nh ng th c n giàu lignin nh

m r , c khô th ng có t l tiêu hóa th p

Trong d c vi khu n phân gi i ch t x ti t ra enzym và c t cellulose thành cáccellulose (có hai glucose), sau ó cellulose ti p t c b phân hu thành glucose và lênmen thành các acid béo bay h i, CO2, CH4và ATP

2.3.4.2 Tiêu hóa tinh b t và ng

Tinh b t và ng c vi khu n và protozoa tiêu th r t nhanh Protozoa ng hóatinh b t bi n thành polydextin d tr trong c th c a chúng Khi protozoa bchuy n xu ng d múi kh và ru t non polydextin c tiêu hóa d dàng b i mentiêu hóa c a v t ch Ng c l i vi khu n phân hu tinh b t và ng thành các

ng n sau ó lên men ti p t c thành các acid béo bay h i, CO2, CH4và ATP.ATP là ngu n cung c p n ng l ng cho chính t bào vi sinh v t Nh ng nghiên c u

g n ây cho th y không ph i t t c tinh b t u b tiêu hóa d c mà m t ph n

c chuy n xu ng ph n d i c a d dày b n túi, nh ng th c n không b lên men

d c g i là “th c n by pass” (hay th c n thoát tiêu) Tinh b t, ng “thoát tiêu”

kh i d c s c tiêu hóa d múi kh

2.3.4.3 Tiêu hóa protein

Protein c phân gi i thành peptid và acid amin b i men protease và menpeptidase c a vi khu n Ph n l n các acid amin ti p t c b vi khu n lên men bi n

cho môi tr ng lên men c a vi sinh v t.

Ngoài ra, các h p ch t phi protein trong th c n nh các acid amin, amid, nitrat,

c ng cung c p m t ngu n áng k NH3 Hàm l ng NH3 trong d c r t quan tr ng,chúng quy t nh n quá trình lên men phân hu x và các h p ch t carbonhydratekhác M t ph n protein và acid amin tuy hoà tan trong d c nh ng không b phân

hu d c mà c i xu ng d múi kh và ru t non Ph n protein này c g i là

“protein thoát tiêu” (by-pass protein)

Nhi u tài li u ã xác nh gia súc nhai l i có th s d ng 25 – 35 % nit trong kh u

ph n, t ngu n m phi protein mà gia súc v n phát tri n t t (Bùi c L ng et al.,

1995) Hi n nay urê c s d ng r ng rãi nh t cho gia súc nhai l i V i nh ng

kh u ph n nghèo protein nh ng có nhi u x mà c b sung m t ng r nghay th c n tinh thích h p, hi u qu s d ng protein khá rõ r t Có th s d ng so

a, urê, bánh d u bông v i làm th c n b sung m cho bò, nh t là trong ch nnuôi bò th t (Nguy n Th an Thanh, 2007)

2.3.4.4 Tiêu hóa ch t béo

Lipid c a th c v t r t d b th y phân trong d c b i enzyme lipase c a vi khu n

t o thành acid béo và ti p t c lên men t o thành acid béo bay h i Ph n l n acid béo caophân t là các acid béo không no và d tách ra nh acid oleic, acid linoleic Chúng

c h p thu trong d c và c vi sinh v t hydro hóa, khi ó m t l ng l n acidbéo s b bi n i thành acid bão hòa (ch y u là acid stearic và acid palmitic)

ch c h p thu ru t non

2.3.5 S h p thu các d ng ch t gia súc nhai l i

2.3.5.1 H p thu các acid béo bay h i (VFA:Volatile fatty acid )

Các acid béo bay h i ch y u là acid acetic, acid propionic, acid butyric và m t

ng nh các acid khác (izobutyric, valeric, izovaleric) Các acid này c h p thuqua vách d c vào máu và là ngu n n ng l ng chính cho v t ch Chúng cung c pkho ng 70 – 80 % t ng s n ng l ng c gia súc h p thu T l gi a các acid béobay h i ph thu c vào b n ch t c a các lo i glucid có trong kh u ph n

Acid béo bay h i c h p thu b ng cách khuy ch tán qua vách d c Kho ng 25 %

c h p thu ph n sau d c Vì l ng này r i kh i d c cùng v i th c n

pH c a d ch d c có nh h ng l n t i s h p thu các acid béo bay h i, các nhàkhoa h c ã ch ng minh r ng pH = 6,4 trong d c có c anion c a acid béo và cacid béo t do Khi pH cao h n t 7,0 - 7,5 t c h p thu các acid béo gi m rõ r t,

i u ó ph thu c vào H+ có l liên quan v i s l ng t ng i c a acid béo

d ng không phân li Các tác gi nh n th y r ng ngay n t n 24 - 48 gi sau khi n,hàm l ng acid béo bay h i trong máu t nh m ch c a v n còn cao h n trong máu

ng m ch.

2.3.5.2 H p thu amoniac

Amoniac c gi i phóng t ngu n nit protein và phi protein b i vi sinh v t d c s

c h p thu m t ph n ngay d dày tr c T c h p thu amoniac ph thu c vào

ch s pH môi tr ng ki m s h p thu ti n hành nhanh h n môi tr ng acid

N u d th a amoniac s c h p thu vào máu a n gan ganamoniac s c t ng h p thành urê, l ng urê này m t ph n nh s c bài ti tqua n c ti u, m t ph n l n i vào tuy n n c b t và c nu t xu ng d c trthành ngu n cung c p nit cho vi sinh v t

2.3.5.3 S h p thu urê

Urê c a kh u ph n ho c theo n c b t vào d c c ng nh urê c chuy n t máuqua vách d c b phân gi i nhanh chóng b i urease c a vi khu n thành amoniac vàkhí carbonic nên n ng c a urê trong d c gi m rõ r t Trong u ki n nuôi

ng bình th ng, d c không th y có urê ho c ch có m t ít nh ng khi cho nurê thì 20 - 48 phút u trong d c có nhi u urê ch a phân gi i, sau ó urê gi m

d n, sau 75 - 80 phút th ng ch còn th y d u v t ho c m t l ng không quá vàimg/100ml

2.3.5.4 H p thu glucose

Lên men th c n trong d c là lên men các ng hòa tan, tinh b t trong kh u ph n

nh ng l ng glucose h p thu c ch b ng m t ph n nh so v i l ng glucosetrong th c n Ph n l n tinh b t có kh n ng kháng v i s lên men c a d c và

ph n còn l i s c chuy n xu ng tiêu hóa ph n d i b máy tiêu hóa và c

h p thu t i ó

2.3.5.5 H p thu các ion và các vitamin

Tính n nh t ng i c a các thành ph n ion trong d c c duy trì nh s h pthu nhanh c a các ion vô c và s chuy n n c t máu vào d c Khi áp su t th m

th u c a d ch d c v t kh i m t m c n nh còn n u áp su t th m th u l i

th p h n m c này thì m t quá trình ng c l i x y ra

S h p thu các vitamin nhóm B d c , các nhà khoa h c cho r ng, trong u ki nnuôi d ng bình th ng không có s h p thu vitamin nhóm B vì vitamin trong d

c là m t trong nh ng thành ph n c a c th vi sinh v t và nó không tr ng thái tdo

2.3.5.6 H p thu và chuy n ng c acid amin t máu vào d c