TÌNH HÌNH NHIỄM sán lá GAN TRÊN bò tại HAI HUYỆN lấp vò, LAI VUNG TỈNH ĐỒNG THÁP và THỦ HIỆU lực THUỐC tẩy TRỪ PRAZIQUANTEL

Hình thái và phân lo i sán lá gan trên bò..... Xác nh tình hình nhi m sán lá gan trên bò .... Tình hình nhi m sán lá gan trên bò .... Thành ph n loài sán lá gan trên bò ..... 21 B ng 3:

TR NG I H C C N TH KHOA NÔNG NGHI P & SINH H C NG D NG

MÔN THÚ Y

TR N V N NHÂN

TÌNH HÌNH NHI M SÁN LÁ GAN TRÊN BÒ T I HAI

TH HI U L C THU C T Y TR PRAZIQUANTEL

LU N V N T T NGHI P K S CH N NUÔI THÚ Y

C n Th , Tháng 06/2008

TR NG I H C C N TH KHOA NÔNG NGHI P & SINH H C NG D NG

MÔN THÚ Y

TR N V N NHÂN

TÌNH HÌNH NHI M SÁN LÁ GAN TRÊN BÒ T I HAI

TH HI U L C THU C T Y TR PRAZIQUANTEL

LU N V N T T NGHI P K S CH N NUÔI THÚ Y

Gi ng Viên H ng D n NGUY N H U H NG

C n Th , Tháng 06/2008

TR NG I H C C N TH KHOA NÔNG NGHI P & SINH H C NG D NG

n Th , ngày… tháng… n m 2008Duy t Khoa Nông Nghi p & SH D

I C M N

Xin chân thành tri n cha m và ng i thân trong gia ình ã lo l ng, ngviên và giúp tôi v t qua nh ng khó kh n trong cu c s ng

Xin chân thành bi t n th y Nguy n H u H ng-ng i ã h t lòng h ng

d n, t n tình ch b o tôi hoàn thành lu n v n t t nghi p

Xin c m n cô Nguy n Th Kim ông và cô Nguy n Th Th y ã quan tâmgiúp tôi trong th i gian h c t p tr ng i H c C n Th

Chân thành bi t n quý th y cô b môn Thú Y, b môn Ch n Nuôi ã t ntình gi ng d y, truy n t cho tôi ki n th c, tâm huy t cùng nh ng kinh nghi m quýbáu

Chân thành c m n t p th cán b thú y c a Chi C c Thú Y ng Tháp, các

tr m thú y huy n, các h ch n nuôi bò L p Vò và Lai Vung, anh Hà Hu nh H ng

V ã h t lòng giúp và t o m i u ki n thu n l i cho tôi trong quá trình th c

C L C

Trang Trang bìa

Trang t a i

Trang duy t ii

L i c m n iii

M c l c iv

Danh m c b ng vii

Danh m c hình viii

Danh sách ch vi t t t x

Tóm l c xi

CH NG 1: T V N 1

CH NG 2: S LÝ LU N 3

2.1 Tình hình nghiên c u sán lá gan ngoài n c và trong n c 3

2.1.1 Tình hình nghiên c u sán lá gan ngoài n c 3

2.1.2 Tình hình nghiên c u sán lá gan trong n c 7

2.2 B nh sán lá gan trên bò 12

2.2.1 Hình thái và phân lo i sán lá gan trên bò 13

2.2.2 Vòng i và s phát tri n c a sán lá gan 17

2.2.3 Ký ch trung gian 20

2.2.4 Tác h i c a sán lá gan 22

2.2.5 D ch t h c 23

2.2.6 Sinh b nh h c 24

2.2.7 C ch sinh b nh 25

2.2.8 Tri u ch ng và các th b nh 26

2.2.9 B nh tích 27

2.2.10 Ch n oán 28

2.2.11 i u tr 29

CH NG 3: N I DUNG VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN C U 32

3.1 N i dung nghiên c u 32

3.2 Th i gian nghiên c u 32

3.3 a m nghiên c u 32

3.4 Ph ng pháp nghiên c u 32

3.4.1 i u tra i u ki n t nhiên và xã h i 32

3.4.2 i u tra tình hình ch n nuôi bò 32

3.4.3 Xác nh tình hình nhi m sán lá gan trên bò 33

3.4.3.1 Ph ng pháp ki m tra phân 33

3.4.3.2 Ph ng pháp m khám 39

3.4.3.3 Th nghi m thu c t y tr sán lá gan bò 41

CH NG 4: K T QU TH O LU N 44

4.1 S l c u ki n t nhiên và xã h i 44

4.2 Tình tình ch n nuôi và thú y 45

4.2.1 Tình hình ch n nuôi 45

4.2.2 Tình hình thú y 47

4.3 K t qu tình hình nhi m sán lá gan trên bò 47

4.3.1 K t qu ki m tra phân tìm tr ng sán 47

4.3.1.1 Tình hình nhi m sán lá gan trên bò 47

4.3.1.2 Thành ph n loài sán lá gan trên bò 52

4.3.2 K t qu m khám 55

4.3.2.1 B nh tích gan qua m khám 55

4.3.2.2 T l nhi m sán lá gan qua m khám 59

4.3.3 K t qu th nghi m t y tr sán lá gan b ng Praziquantel 65

CH NG 5: K T LU N VÀ NGH 66

5.1 K t lu n 66

5.2 ngh 66 TÀI LI U THAM KH O 68

PH CH NG 71

DANH M C B NG

Trang

B ng 1: Phân bi t hình thái F.hepatica và F.gigantica 15

B ng 2: So sánh phân bi t 2 loài c 21

B ng 3: Phân bi t tr ng Fasciola spp, Paramphistomum explanatum và Paramphistomum cervi 29

B ng 4: M t s lo i thu c ang s d ng trên th tr ng 30

B ng 5: S l ng bò nuôi t i hai huy n L p Vò và Lai Vung n m 2008 34

B ng 6: S l ng bò theo gi ng c a 2 huy n L p Vò, Lai Vung n m 2008 34

B ng 7: Dung l ng m u kh o sát 35

B ng 8: B trí th nghi m Praziquantel t y tr sán lá gan bò 42

B ng 9: S l ng bò c a L p Vò và Lai Vung qua các n m t 2005-2008 46

ng 10: T l nhi m sán lá gan trên bò L p Vò và Lai Vung 47

ng 11: T l nhi m sán lá gan theo gi ng bò 49

B ng 12: T l nhi m sán lá gan theo l a tu i bò 51

B ng 13: Thành ph n loài sán lá gan trên bò L p Vò và Lai Vung 52

B ng 14: Thành ph n loài sán lá gan theo gi ng bò 53

B ng 15: Thành ph n loài sán lá gan theo l a tu i bò 54

B ng 16: T l nhi m sán lá gan trên bò t i lò gi t m gia súc An Bình 59

B ng 17: So sánh t l nhi m sán lá gan trên bò qua ki m tra phân k t h p m khám 60

B ng 18: Thành ph n loài và c ng nhi m sán lá gan trên bò t i lò gi t m gia súc An Bình 60

B ng 19: Hi u l c t y tr c a Praziquantel i v i b nh sán lá gan trên bò 65

DANH M C HÌNH

Trang

Hình 1 Fasciola gigantica 13

Hình 2 Tr ng F.gigantica 14

Hình 3 Fasciola hepatica 14

Hình 4 Tr ng F.hepatica 15

Hình 5 F.gigantica và F.hepatica 15

Hình 6 Paramphistomum explanatum 16

Hình 7 Tr ng P.explanatum 16

Hình 8 Dicrocoelium dendriticum 17

Hình 9 Tr ng D.dendriticum 17

Hình 10 Vòng i c a Fasciola spp 19

Hình 11 Vòng i phát tri n c a Dicrocoelium dendriticum 20

Hình 12 c Lymnaea viridis 21

Hình 13 c Lymnaea swinhoei 21

Hình 14 Ti n hành g n r a phân tìm tr ng sán 38

Hình 15 Tìm tr ng sán d i kính hi n vi 38

Hình 16 B n hành chính t nh ng Tháp 45

Hình 17 So sánh t l nhi m sán lá gan trên bò L p Vò và Lai Vung 48

Hình 18 So sánh c ng nhi m sán lá gan trên bò L p Vò và Lai Vung 48

Hình 19 So sánh t l nhi m sán lá gan theo gi ng bò 50

Hình 20 So sánh t l nhi m sán lá gan theo l a tu i bò 51

Hình 21 So sánh t l nhi m theo loài sán lá gan trên bò L p Vò và Lai Vung 52

Hình 22 So sánh t l nhi m loài sán lá gan theo gi ng bò 53

Hình 23 So sánh t l nhi m loài sán lá gan theo l a tu i 55

Hình 24 Bò b nhi m sán lá gan 57

Hình 25 B nh tích trên gan bò m khám 57

Hình 26 Gan bò nhi m sán v i túi m t s ng to 57

Hình 27 Fasciola spp chui ra t ng m t 58

Hình 28 Paramphistomum explanatum bám dày c trên thành ng m t 58

Hình 29 Paramphistomum explanatum ký sinh trong túi m t bò 58

Hình 30 Thành ng chính d n m t d y lên rõ r t do sán ký sinh 59

Hình 31 F.hepatica, F.gigantica và P.explanatum thu c qua m khám 62

Hình 32 P.explanatum thu c qua m khám 62

Hình 33 P.explanatum c ép t i 62

Hình 34 F.gigantica thu c qua m khám 63

Hình 35 F.gigantica c ép t i 63

Hình 36 Ph n u F.gigantica 63

Hình 37 Ph n uôi F.gigantic 63

Hình 38 Fasciola hepatica c ép t i 64

Hình 39 Ph n u Fasciola hepatica 64

Hình 40 Ph n uôi Fasciola hepatica 64

DANH SÁCH CH VI T T T

ctv: c ng tác viên

D.dendriticum: Dicrocoelium dendriticum

F.gigantica: Fasciola gigantica

F.hepatica: Fasciola hepatica

FAO: Food and Agriculture Organization

L.swinhoei: Lymnaea swinhoei

L.viridis: Lymnaea viridis

P.explanatum: Paramphistomum explanatum

TÓM L C

Sán lá gan là m t b nh ký sinh trùng ph bi n loài nhai l i gây tác h i r t

metacercariae.

Tình hình nhi m sán lá gan trên bò t i hai huy n L p Vò, Lai Vung t nh ng Tháp và th hi u l c thu c t y tr Praziquantel

Benedek 2 gi ng bò là bò s a và bò lai Sind trên 3 l a tu i <1 n m, 1-2 n m và

>2 n m tu i thu c k t qu nh sau:

- T l nhi m sán lá gan chung 2 huy n L p Vò và Lai Vung là 51,95% trong ó huy n L p Vò nhi m v i t l 57,14%; huy n Lai Vung nhi m v i t l 44,90%.

- V l a tu i thì t l nhi m t ng d n theo tu i, bò <1 n m tu i t l nhi m

Th nghi m t y tr 20 bò nhi m sán lá gan b ng Praziquantel v i li u 20 mg/kgP & 25mg/kgP, k t qu v i li u 25 mg/kgP cho hi u l c 100%, không có ph n

ng ph

CH NG 1

T V N

Vai trò quan tr ng c a ch n nuôi bò và giá tr s n ph m c a chúng trong

ch n nuôi ngày càng c kh ng nh thông qua t ng tr ng h ng n m Theo s

li u c a T ng c c th ng kê Vi t Nam n m 2006, t ng àn bò c n c là 6,51 tri ucon, so v i n m 2005 là 5,54 tri u con thì àn bò có t c t ng àn trên 17% n m

Ch n nuôi bò n c ta ã cung c p 159,4 nghìn t n th t và 215,9 nghìn t n s a chonhu c u tiêu dùng trong n c

Trong th i m hi n nay, tình hình d ch b nh trên v t nuôi di n bi n ngàycàng ph c t p, i d ch cúm trên gia c m và g n ây là d ch tai xanh trên àn heo ãgây thi t h i r t l n cho ngành ch n nuôi n c ta, làm gi m áng k t ng àn giasúc gia c m, d n n l ng th c ph m có ngu n g c t nh ng v t nuôi truy n th ngtrên cung c p cho tiêu dùng trong n c b thi u h t khi n ch n nuôi gia súc mà c

bi t là ch n nuôi bò ang có xu h ng phát tri n m nh t i các a ph ng, trong óthì các t nh ng b ng Sông C u Long không n m ngoài xu h ng trên

ng Tháp là m t t nh thu c ng b ng Sông C u Long có nh ng u ki nthu n l i cho phát tri n ch n nuôi bò: t tr ng c , ngu n th c n t n d ng t ph

ph ph m trong nông nghi p r t d i dào; th i gian lao ng nhàn r i trong nông dânnông nghi p còn nhi u, th tr ng tiêu th s n ph m t ch n nuôi bò th t, bò gi ng

r ng m và a d ng Do ó mà ch n nuôi bò ng Tháp trong nh ng n m quaphát tri n r t m nh, n u n m 2001 t ng àn bò c a t nh là 5,3 nghìn con thì n

m 2006 ã t ng lên 33,1 nghìn con

Tuy nhiên, do t p quán ch n nuôi còn mang tính qu ng canh, ch n nuôi nông

h là ch y u, tình tr ng luân chuy n àn không h p lý, s hi u bi t c a nhân dân tanói chung v d ch b nh còn h n ch nên tình hình d ch b nh còn x y ra nhi u, làm

nh h ng n n ng su t và ch t l ng c a s n ph m ch n nuôi Bên c nh các

b nh truy n nhi m, b nh n i khoa… thì b nh ký sinh trùng do giun sán gây ra là

m t trong nh ng b nh nh h ng r t l n n ngành ch n nuôi bò M t khác vùngsinh thái ng b ng Sông C u Long có khí h u nhi t i nóng m, vùng ng b ng

r ng l n, nhi u kênh r ch ch ng ch t là i u ki n thu n l i cho các lo i ký sinhtrùng và ký ch trung gian c a chúng t n t i và phát tri n n n a, tác h i do giunsán ch a c ng i ch n nuôi chú ý phòng tr do tính ch t c a b nh th ng x y ra

r i rác, ít gây ch t hàng lo t Do ó m m b nh có nhi u c h i c m nhi m và lây

Sán lá gan là m t b nh ký sinh trùng ph bi n loài nhai l i gây tác h i r t

l n n n ng su t ch n nuôi Ngoài vi c làm ch t trâu bò, b nh còn gây tác ng

x u nh làm gi m s c sinh tr ng, sinh s n c a bò, làm gi m s c cày kéo, gi m

ch t l ng s a và n ng su t s a t 15-30%, th m chí có th lên n 50% Bên c nh

ó nó còn làm gi m s c kháng c a con v t a n m t s m m b nh khác d

b c phát nh Salmonella dublin, Clostridium oedematiens Nguy hi m h n n a là

sán lá gan có th lây sang ng i n u ng i n ph i kén sán metacercariae, theo ghi

nh n c a Vi n S t rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ng ã có tr ng h psán khoét ng c ng i chui ra

B nh sán lá gan gây ra nh ng tác h i nghiêm tr ng nh th nh ng các nhà

ch n nuôi ch a th t c bi t quan tâm và c ng ch a có nh ng bi n pháp phòng tr

c th nh m m b o cho s c kh e c a àn bò, h n ch s lan truy n c n b nh tgia súc sang ng i và ng c l i

Xu t phát t tình hình th c t trên, c s ng ý c a B Môn Thú Y-KhoaNông Nghi p & Sinh H c ng D ng-Tr ng i H c C n Th , tôi th c hi n

tài: “Tình hình nhi m sán lá gan trên bò t i hai huy n L p Vò, Lai Vung t nh

CH NG 2

S LÝ LU N

2.1 Tình hình nghiên c u sán lá gan ngoài n c và trong n c

2.1.1 Tình hình nghiên c u sán lá gan ngoài n c

Sán lá gan c bi t n t n m 1370 m 1379, l n u tiên Jehan DeBrie mô t toàn b sán lá gan trên c u m 1752, Swammerdam phát hi n nh ng

v u (cercariae) c a sán Fasciola hepatica m t con c Gasteropoda. n n m

1758 Fasciola hepatica c Linnaeus mô t m 1845, Rudolphi phát hi n

n Th nh, 1978)

Stemphenol (1947) và Urquhart (1956) ã kh ng nh tác h i c a sán lá gan

i v i toàn b c th trâu bò là gây thi u máu và d ng khi c m nhi m n ng (Phan

ch Lân, 2000)

Taylor (1949) làm thí nghi m và th y r ng trong 10 c thí nghi m thì có 3 c

v n t n t i trong tr ng thái “ng hè” v i u ki n khô nhân t o trong vòng 12tháng, giai o n phát tri n n tính c a sán lá gan t n t i t i thi u 10 tháng trong c

“ng hè”

Sradijan (1950) báo cáo: các loài c khác nhau thì giai o n phát tri n

Galba auricularia là 78 ngày.

Taylor (1951) c l ng kho ng 10.000 noãn nang sán s gây h i ch ng

b nh c u

Price (1953) qua nhi u nghiên c u cho th y n u vùng có nhi m ph i h p

thái h c trung gian

Jenings (1956) qua kh o sát th y nhi t thích h p cho tr ng sán n là

37-380C Ông còn tính c m t sán hút t i 0,2 ml máu trong m t ngày, theo ông chsán l n n máu còn sán nh n t ch c

Theo Davtyan (1956), trên gia súc, F.hepatica nhi m ít h n nh ng kh n ng

gây b nh cao n F.gigantica và trong ó bò c xem là v t ch c hi u cho

F.gigantica Nói m t cách khác, F.gigantica là m t ký sinh trùng d thích ng v i

gia súc h n là F.hepatica.

Locryt (1958) mô t b nh tích c a sán lá gan v i túi m t s ng to, ng m t b

t c, phình to, l p th ng bì dày lên, có nhi u áp xe gan Gan s ng to, chai c ng

và n ng, tích n c xoang b ng, b ch c u ái toan t ng 81% Gia súc thi u máu,nhi m c, viêm kh p n ng

Yasin (1958) báo cáo Pakistan, s c m nhi m F.gigantica x y ra nhi u

nh t sau t gió mùa, khi n c l t làm cho v u ra kh i c th c hàng lo t Vàotháng giêng, tháng hai, khi thi u ch th ch n, súc v t ph i n nh ng ch m t

có nang u s ng c nhi u tháng ( D ng Thái - Tr nh V n Th nh, 1978).Gordon và ctv (1959) s d ng ng pentachlorphenate di t ký ch trunggian v i li u 11 kg/ha v i th tích 4500 l/ha s làm b t ho t ký ch trung gian

Lymnaea swinhoei: Trung Qu c Lymnaea viridis: Indonexia

( trích d n Tr ng Minh, 1999)

Soubly (1965) cho r ng D.dendriticum có 2 ký ch trung gian ó là c và

ki n, micracidium không n t tr ng mà n t ký ch trung gian, trong ru t c.

Theo Watanabe (1965), trên gia súc và v t nuôi nh c u, dê và th thì giai

o n ti m tàng c a F.gigantica là dài h n c a F.hepatica V th i gian t tr ng sán

n thành miracidium, qua nghiên c u Watanabe báo cáo: n u nhi t 300C, tr ng

c a F.hepatica m t 7 ngày m i n ; n u 250C thì m t 9-10 ngày và 200C thì m t 15ngày Trong khi ó n u nhi t 300C, tr ng c a F.gigantica ph i m t 11-12

ngày m i n , n u 250C thì m t 17 ngày và 200C thì m t 31 ngày Miracidium c a

l p cilia và ch bò lúc nhúc áy, trong khi ó miracidium c a F.hepatica b i l i

r t nhanh nh n trong n c n u c ng nhi t nh th T nh ng nh n nh v t p

quán, hành vi c a miracidium, Watanabe cho r ng F.hepatica kháng l i r t m nh nhi t th p, còn F.gigantica ch có vùng nhi t i và bán nhi t i mà thôi

Iversine E.M (1967) báo cáo r ng gia súc nhi m sán sau 2-3 tháng th i tr ngsán theo phân ra ng c , làm ng c ó b ô nhi m b i nang u và gây nguy hi mcho gia súc kh e Do ó, ông ngh c 2 tháng ph i ch n d t luân phiên ng c

Lapage (1968) cho r ng b nh sán lá gan trâu bò x y ra kh p n i trên th

gi i

Theo Horcher (1969) s metacercariae c a l n gây nhi m u nh h ng

n áp ng c a ký ch , càng có nhi u Fasciola tr ng thành sau l n gây nhi m

u tiên thì s c kháng c a trâu bò sau ó càng m nh F.hepatica s ng t 9 n

12 tháng trong ng d n m t c a bò và sau 3 n m ch tìm th y c vài con Fasciola

mà thôi Alicata và Swanson (1941) c ng xác nh n hi n t ng t ng t v i

F.gigantica ( trích d n Chann Bory 2003).

Boray và Enigk (1969) tìm th y metacercaria c a F.gigantica có kh n ng

s ng sót dài h n khi nhi t cao h n F.hepatica Metacercaria c a F.gigantica

nh y c m v i khí h u nhi t hanh khô h n là F.hepatica, do ó nhi m F.gigantica

b ng ng n là không th ho c khó x y ra

Sinclair (1972) cho r ng trâu bò cái r t d nhi m F.hepatica và k t qu là s y

thai, sinh non ho c con sinh ra y u t

Black and Froyd (1972) cho r ng bò b nhi m sán lá gan thì ch t l ng s a

và n ng su t s a gi m t 15-30% th m chí có th n 50%

Hammond (1975) báo cáo m c nhi m F.gigantica gia súc cao h n so

v i F.hepatica và th i gian nhi m l i dài h n.

Hope, Cawdery và ctv (1977) cho th y bò b nhi m t 40-140 con sán lá ganthì t ng tr ng gi m t 8-28%.

Aitken và ctv (1978) cho th y trâu bò b nhi m sán lá gan d nhi m các b nh

Salmonella dublin, Clostridium oedematiens.

Sykes và ctv (1980) cho th y trâu bò b nhi m F.hepatica s làm gi m l ng

th c n n vào, t ó làm gi m hi u qu s d ng th c n, gi m trao i n ng l ng,

gi m l ng canxi và protein cung c p cho th xác

Boray (1982) báo cáo r ng loài F.hepatica Australia có hình chi c lá, dài

18-32mm, r ng 7-14mm, màu nâu xám khi còn s ng, v i c th ph ng thuôn dài và

có vi n màu t i bên ngoài do manh tràng ch a y máu o n cu i phía tr c c asán d ng m t chóp hình nón và t r ng ra v phía vai và r i nó h p l i d n v n

cu i phía sau F.gigantica có hình th t ng t F.hepatica nh ng có kích th c l n

n, chi u dài 24-76mm và r ng 5-13mm

FAO (1992) công b Tri u Tiên và ài Loan có s hi n di n c a loài

th y t l nhi m sán lá gan 61% bò tr ng thành và 50% bê

Patzelt & Ralf (1993) trong kho ng th i gian 2 n m qua ki m tra trên 2320

con trâu bò, kh o sát và thu th p sán lá gan Gygantocotyle explanatum c tìm

th y trong ng d n m t bò, trong ó sán lá gan nhi m s m nh t bê 9 tháng tu i

T l nhi m 10% àn non và 70% àn già, t l nhi m t ng d n theo tu i Ông

còn kh ng nh ký ch trung gian chính là c Gyraulus convexiusculus. c pháttri n m nh t tháng 4 n tháng 6 và gi m trong su t mùa m a tháng 7 n tháng 8 Punjab, Pakistan

Rim và ctv (1994) cho bi t t ng s ng i trên th gi i b nhi m Fasciola

kho ng 2,7 tri u ng i

Farag và El-Sayad (1995) cho bi t Ai C p có s xu t hi n c a c

Biomphalaria alexandrina nhi m t nhiên v i loài F.gigantica.

Dreyfuss và Rondelaud (1997) báo cáo r ng trên c Lymnaea trunculata

c gây nhi m th c nghi m, F.gigantica có chu k b nh ti m tàng dài h n

F.hepatica.

Sandra Marcia Tietzmarques và Maria Luccia Scroffrneker (1999) ki m tra

482 gan trâu bò (377 gan bò và 105 gan trâu) bang Rio Grand do Sul, Brazil cho

th y t l nhi m F.hepatica là 10,34% bò và 20% trâu.

Mas - Coma và ctv (2005) cho r ng sán lá gan Fasciola spp và ký ch trung

gian c a chúng các n c nhi t i phát tri n quanh n m Trâu bò b nhi m sán

g y y u, t ng tr ng ch m, s n l ng th t s a th p, nhi u bu ng gan không s d ng

c do sán làm viêm, x c ng

Theo s li u th ng kê c a FAO hàng n m b nh sán lá gan làm th t thu chongành ch n nuôi trâu bò kho ng h n 3 t USD Hà Lan, b nh này gây thi t h icho ngành kinh doanh s a 135 tri u forint/n m lò sát sinh Anh ph i lo i th i 120

t n gan t i tr giá 2,8 tri u forint/n m

2.1.2 Tình hình nghiên c u sán lá gan trong n c

Vi t Nam ã có nh ng nghiên c u xác nh các loài v t ký ch trung gian

c a sán lá gan F.gigantica Tr c Cách m ng tháng Tám n m 1945 ã phát hi nthành ph n loài giun sán trâu bò nh Paramphistomum cervi, Paramphistomum

D ng Thái-Tr nh V n Th nh, 1978)

Houdermer (1938) phát hi n 2 tr ng h p nhi m sán lá gan trên ng i Vi tNam Ông ti n hành i u tra trên gia súc th y có c 2 loài F.hepatica và

F.gigantica K t qu u tra t l nhi m trên trâu bò là 64,7%, riêng trên bò là 23,5

%, trên dê là 37% và trên th là 14%

Tr nh V n Th nh (1962) công b có t 50-70% trâu bò vùng ng b ng B c

B b nhi m sán lá gan Ông cho bi t trâu m c b nh giun sán t l cao, giai nnon ch y u là giun tròn, tu i tr ng thành ch y u là các loài sán lá F.gigantica,

F.hepatica, D.dendriticum,

Theo dõi nhi u n m các nông tr ng qu c doanh mi n B c Vi t Nam,

Ph m Xuân D nh n xét loài nhai l i t l nhi m cao nh t là Fasciola C ng nhi m sán lá gan bò nh p n i cao h n bò gi ng a ph ng T l nhi m t ng theo

tu i (13-24 tháng 47%, trên 24 tháng 50%) i v i h Fasciolidae, loài F.gigantica ph bi n trâu bò, dê c u Loài P.explanatum gan trâu bò, dê c u và

gây thành d ch, loài này th ng k t h p v i sán lá h Fasciolidae.

Phan ch Lân và ctv (1963) dùng Tetraclorua Cacbon v i li u 5ml/100kg

th tr ng tr n v i d u parafin tiêm b p th t u tr cho 160 trâu, k t qu t t và antoàn

Phan ch Lân, Nguy n Công Phúc, Tr n Tu n Sa (1963) cho bi t trâu bò t i

lò m Thái Nguyên có t l nhi m sán lá gan là 57%

Drozdz và Malczewski (ng i Ba Lan) cùng m t s cán b khoa h c Vi tNam (1967) m khám 45 con v t loài nhai l i trong ó có 13 trâu, 19 bò cho bi t

l p sán lá h Fasciolidae, h Paramphistomidae và loài Eurytrema pancreaticum là

quan tr ng nh t do s l ng c ng nh tác h i c a chúng H Fasciolidae có hai loài là F.gigantica (76,9% trâu, 36% bò) và F.hepatica (ch có m t tr ng h pduy nh t trên gan trâu có loài này vùng núi Tuyên Quang) H

n m t vài ch c ngàn cá th trên m t ký ch

Phan Huy Giáp (1969) cho bi t t l nhi m sán lá gan trên trâu vùng núicao B c Giang là 79-96%, trâu tr ng thành nhi m n ng h n trâu non

Phan ch Lân, Lê H u C n (1971) xác nh c ký ch trung gian ch y u t i

Vi t Nam là L.swinhoei và L.viridis T l c mang u trùng n 90% i u tra t

l c ru ng m th y trung bình 126 con/m2, m t c L.swinhoei trôi n i là 25

con/m2

Ph m S L ng (1973), ki m tra 40 trâu Murrah nh p n i th y 8 con nhi m

Fasciola khá n ng, 11 con có Paramphistomidae.

Theo Phan ch Lân và Ph m S L ng (1974) qua ki m tra phân th y trâu bò Nam Hà nhi m sán lá gan 51-57% Các tác gi này i u tra các t nh phía b c t

m 1974-1980 cho bi t trâu bò vùng ng b ng có t l nhi m 56,6%; trung du là45% và mi n núi là 29,3%

Phan ch Lân và ctv (1974) i u tra t ng vùng cho k t qu nh vùng n a

i núi (Ninh Bình) thì t l nhi m Fasciola trâu là 54-56,3% (có c ký ch trung gian Lymnaea viridis, Lymnaea swinhoei và Gyraulus chinensis), Paramphistomum

100% vùng cao (Lào Cai) th y trâu bò nhi m sán lá gan 20,8-26,6% ít h n ng

b ng và c ký ch trung gian Lymnaea viridis phân b r t r ng, chúng nhi m u

trùng sán lá gan r t cao

Theo Tr nh V n Th nh và Ph m V n Khuê (1978) Vi t nam t l nhi m

Fasciola trâu bò khá cao là 60-70% Nh ng vùng l y l i m th p vào mùa nóng

m, m a nhi u t l nhi m có th lên n 90% Do tái nhi m nên trâu bò càng l n

tu i t l nhi m càng cao Trâu bò t 13-24 tháng tu i t l nhi m 30%, trên 24tháng tu i t l nhi m 47%

Tr nh V n Th nh và D ng Thái (1978) th y th i gian ng n nh t t tr ng

cho t i lúc thành kén c a Fasciola gigantica là kho ng 70 ngày.

Phan ch Lân (1979-1984) cho bi t t l nhi m sán lá gan trên bò Holstein

Nông Tr ng Sao là 25% và Nông Tr ng M c Châu là 32,5%.

Phan ch Lân (1980) qua kh o sát th y t l trâu bò nhi m sán lá gan

mi n núi t 30-35%, vùng ng b ng và trung du t 40-70% Các c s ch n nuôi

bò t p trung và bò s a t l nhi m 28-30%

oàn V n Phúc (1980) cho bi t àn trâu s a t nh Ninh Bình nhi m sán lá gan100%, àn bò Th ô Hà N i là 73,43%

Tr nh V n Th nh và D ng Thái (1980) qua i u tra các t nh phía B c có

k t lu n trâu bò vùng ng b ng có t l nhi m là 55%; trung du là 48% và mi nnúi là 40%

H Th Thu n (1985) kh o sát trên 626 bò nuôi Thành Ph H Chí Minh,tìm th y 159 bò nhi m sán lá gan chi m t l 25,39% Khi kh o sát t i tr i bò

ng L c t nh ng Nai, H Th Thu n báo cáo có 18 bò nhi m trên t ng àn 46con chi m 39,12% H Th Thu n còn cho r ng vùng ông Nam B ch có 2 loài

c ký ch trung gian L.viridis và L.swinhoei.

Phan ch Lân (1985) khi u tra các loài c ký ch trung gian c a sán lágan trên 15 t nh phía B c nh n th y có s hi n di n c a 2 loài c L.viridis và

V ông xuân: Lymnaea viridis 123 ± 54 con/m2

Lymnaea swinhoei 146 ± 49 con/m2

V hè thu : Lymnaea viridis 64 ± 17 con/m2

Lymnaea swinhoei 59 ± 33 con/m2

H Thi Thu n, Nguy n Ng c Ph ng (1986) cho bi t qua ki m tra phân t lnhi m sán lá gan trâu bò Lâm ng là 34,55%; khu v c Sài Gòn-C n Th nhi m33,66% ; Minh H i nhi m 2,47-7% Khi m khám t l nhi m bò là 21,93% vàtrâu là 91,66%

H Th Thu n (1986) th nghi m hi u l c thu c Fasciosanida li u 12 mg/kg

th tr ng là 96,25-100%, an toàn 100%

Theo V S Nhân và Tr ng Minh (1989) nghiên c u tình hình nhi m

phát hi n F.gigantica, còn F.hepatica không g p.

V S Nhân (1989) cho bi t t l c có u trùng sán lá cao nguyên kL k

là 15-40% ng b ng, ven bi n Phú Yên t nh Khánh Hòa là 50%

Phan L c (1993) khi ki m tra tình hình nhi m sán lá gan ng b ng Sông

H ng nh n th y trâu nhi m 70%, bò nhi m 61,2%

Nguy n H u H ng và ctv (1993) qua m khám trên 130 trâu bò (86 trâu, 44bò) và qua ki m tra phân 82 trâu bò (49 trâu, 33 bò) t i Th t N t cho bi t trâu bòhuy n Th t N t nhi m sán lá v i t cao, trong ó t l nhi m sán lá gan trâu là51,2% và bò là 33,3%

Phan ch Lân (1994) t ng k t Vi t Nam là m t trong 5 n c Châu Á tr nglúa n c có t l nhi m sán lá gan m c cao nh t, trâu bò càng l n tu i thì t lnhi m càng cao

Nguy n Tr ng Kim (1995) công b vùng bi n Ngh An bò nhi m sán lá gan

t 22,25-32,65%

Nguy n ng Kh i và Phan Thanh Bình (1996) ki m tra xét nghi m trên 250

bò s a Vi t Nam th y 46,23% nhi m sán lá gan

Khu t Duy Tân (1996) thông báo Ch ng M , Thanh Oai (Hà Tây) trâu bònhi m sán lá gan t 48,64-66,77%; trâu nhi m n ng h n bò, c ng nhi m t i

365 sán trên 1 cá th trâu

Nguy n Th Lê (1996) kh o sát trung tâm nghiên c u bò và ng c Ba Vì

th y bò s a nhi m sán lá gan là 46,23%; tác gi còn công b c Parasisaralus

sriatulus c ng là loài ký ch trung gian c a sán lá gan.

ng T Thu và ctv (1996) cho bi t t l nhi m sán lá gan qua ki m tra lò

m lên t i 76%, i a s gan b x hóa, ho i t , canxi hóa và ph i h y b t 100%

80-Nguy n H u H ng (1996) b ng ph ng pháp m khám trên 150 trâu bò (64trâu, 86 bò) cho bi t àn trâu bò t nh An Giang nhi m sán lá gan chi m t l t ng

i cao, trâu là 85,93% và bò là 83,72% Qua ki m tra phân trên 130 bò 2huy n Tri Tôn và T nh Biên cho bi t t l nhi m sán lá gan là 46,15%

Phan L c (1996) qua m khám 34 trâu t i m t s t nh phía B c cho bi t t l

nhi m F.gigantica là 47%.

ng V n Hu n và ctv (1997) i u tra trên 11 t nh phía Nam thì t l nhi msán lá gan bò qua soi phân t 28,1-45,2% tùy theo l a tu i và qua m khám t 20-32,2% tùy theo a ph ng

ng T Thu (1997) qua u tra 4 t nh phía B c có t l nhi m sán lá gan

nh sau: ng b ng là 55,5%; trung du là 31,5% và mi n núi là 23%

Phan ch Lân (1997) thông báo vùng núi Vi t Nam trâu bò nhi m 35%, ng b ng và trung du t l nhi m 40-70% sán lá gan.

30-Tô Du (1999) b nh sán lá gan th ng x y ra trâu nhi u h n bò, do trâuthích n c d i n c, b nh th ng r t n ng v i trâu bò nh p n i Th i gian pháttri n c a b nh sán lá gan th ng d i 6 tháng, con v t ch t vì ki t s c không au

n, không co gi t

Phan ch Lân (2000) cho bi t t l nhi m sán lá gan ng b ng t 61,3%; trung du t 16,4-50,2%; vùng núi t 14,7-44% và vùng ven bi n là13,7-39,6%

19,6-Ph m S L ng (2000) sán tr ng thành gây t n th ng cho gan và m t, ng

th i ti t c t gây r i l an tiêu hóa, viêm ru t c p và mãn tính

Lê H u Kh ng, Nguy n V n Khanh, Hu nh H u l i (2001) u tra cácvùng sinh thái trong c n c cho bi t t l nhi m sán lá gan bò t 25,96-58,46%tùy theo vùng mi n, cao nh t là vùng núi và trung du B c B C ng theo các tác gi

t l nhi m các l a tu i bò nh sau: < 4 n m tu i là 10,66%; 4-7 n m tu i là32,15% và > 7 n m tu i là 44,95%

Lê H ng M n và Lê V n Thông (2001) dùng Sulfat ng di t c ký chtrung gian cho k t qu t t

Nguy n Quang Tuyên và ctv (2002) ki m tra 1428 con trâu bò TháiNguyên phát hi n 135 con nhi m v i t l là 9,45%

Nguy n H u H ng và ctv (2003) qua k t qu xét nghi m phân tìm tr ng sán

lá gan 2 tr i bò s a Châu Thành và Vàm C ng c a t nh An Giang th y t lnhi m là 47,94%; tr i bò s a t nh ng Tháp là 63,39%

Cham Bory (2003) kh o sát trên 2000 gan trâu bò (1400 gan trâu và 600 ganbò) lò m Vissan - Thành Ph H Chí Minh th y t l nhi m sán lá gan trên bò là14,83% và trên trâu là 22,92%

Tr n M nh Giang, Phan L c, Tr ng V n Dung (2004) qua i u tra Sóc

n và Hà N i cho th y t l nhi m sán lá gan trâu là 59,67% và bò là 55,19%

C ng theo các ông t l nhi m theo l a tu i nh sau: < 2 tu i t l nhi m trâu là26,31% và bò là 36%, 2-6 tu i t l nhi m trâu là 71,4% và bò là 73,68%.Nguy n Th H ng H i (2004) qua ki m tra 250 bò C n Th phát hi n 122con nhi m v i t l nhi m là 48,85% và 250 bò An Giang phát hi n 169 connhi m v i t l là 67,6% S d ng Dovenix v i li u 1,3 ml/kg th tr ng cho hi u

qu 100%.

Nguy n c Tân và ctv (2004) qua i u tra bê nuôi t i m t s t nh NamTrung b và Tây Nguyên cho bi t t l nhi m sán lá gan bê nuôi là 14,41%.Nguy n V n Diên, Phan L c, Ph m S L ng (2006) qua ki m tra 179 m uphân bò t i kL k cho bi t t l nhi m sán lá r t cao là 82,4% và qua m khám 29

bò th y t l nhi m sán lá gan là 58,63%

Nguy n Th Giang Thanh (Vi n Thú Y Qu c Gia, 2006) trên vùng núi cao,

t l ng v t n c nhi m sán lá gan khá cao, chi m t 40-90%

Trong th i gian t 11/2004 - 8/2006, phòng khám chuyên khoa c a Vi n s trét - Ký sinh trùng - Côn trùng Quy Nh n ã i u tr kho ng 1.500 b nh nhân

nhi m sán lá gan Fasciola t 15 t nh Mi n Trung - Tây Nguyên.

ng C m Th ch (Vi n S t Rét - Ký Sinh Trùng - Côn Trùng Trung ng,2006) cho bi t toàn qu c có 60 tri u ng i nhi m giun sán, c 10 ng i thì có t i 7-

8 ng i có mang giun sán trong b ng

Nguy n V n (2006) tu i th c a sán lá gan trong c th ng i t 9 n13,5 n m Ông còn cho bi t g n ây s ng i b nhi m sán lá gan ngày càng nhi utrên c n c do n g i cá, rau t i có u trùng c m nhi m xâm nh p và gây b nh

c Ngái và ctv (2006) i u tra th y t l nhi m sán lá gan trâu bò

kL k là 34,22%, trong ó vùng tr ng là 62,66% còn vùng cao là 20%

Theo Ph m S L ng (2006), bò s a nh p n i, c bi t là bê d i 6 tháng tu i

d b b nh sán lá gan th c p tính và ch t v i t l cao h n trâu bò nh p n i

Th ch Thanh Thuý (2006) ki m tra b nh sán lá gan Sóc Tr ng cho bi t t

l nhi m là 49,45% và còn cho bi t t l nhi m t ng d n theo l a tu i T l nhi m

bò ta cao nh t, k n bò lai Sind, và cu i cùng là bò s a

2.2 B nh sán lá gan trên bò

B nh sán lá gan trâu bò là tên g i chung c a các loài sán lá ký sinh gan,

th ng do 3 loài Fasciola hepatica, Fasciola gigantica và Paramphistomum

l i và ôi khi th y ng i C ng nh nhi u loài sán lá khác, sán lá gan l ng tính

t th tinh Trong c th sán lá có c c quan sinh d c c và cái, sán có giác b ng

và giác mi ng, giác b ng óng kín và không n i v i c quan tiêu hóa Sán không

có h th ng lâm ba, h bài ti t cu i thân T cung sán ch a y tr ng Vi tNam c ng nh Châu Á trâu bò b nhi m ch y u là loài Fasciola gigantica.

2.2.1 Hình thái và phân lo i sán lá gan trên bò

- Phân b a lý: Châu Phi, B c M , Nam Châu Âu, Châu Á (Trung Qu c,

n , Nh t B n, Pakistan, Malaysia, Th Nh K , Vi t Nam), Liên Xô

- Hình thái: sán dài 25-75mm, r ng 5-12mm Hình d ng gi ng nh chi c lá,trên u có chóp, không có vai, ph n u phình ra Hai rìa bên thân sán i songsong nhau, ph n cu i c a thân tù kín l i Giác b ng tr i l n l i ra, giác mi ng nhngay nh u, túi sinh d c l n n m g n giác b ng H u dài h n th c qu n, ru tphân thành nhi u nhánh nh , bu ng tr ng phân thành nhi u nhánh n m g n gi a

tr c thân Hai tinh hoàn phân nhánh ch ng lên nhau, tuy n noãn hoàng x p d c 2bên thân

- Tr ng to hình b u d c, màu vàng chanh, v m ng, có n p Bên trong t bàophôi phân ph i u kín v tr ng, kích th c tr ng 0,125-0,177 x 0,060-0,100mm

Hình 1 Fasciola gigantica

Hình 2 Tr ng F.gigantica

Fasciola hepatica

- c Linnaeus phát hi n n m 1758

- Ký ch cu i cùng: bò, bò u, trâu, dê, c u, l n, th , ng a

- Ký ch trung gian: quan tr ng nh t là c Galba truncatula. m i n c và

m i vùng khí h u là m i loài c khác nh ng u thu c h Lymnaeidae.

- V trí ký sinh: ng m t, có khi l c vào ph i, d i da, t ch c xung quanh

th n

- Phân b : nhi u vùng trên th gi i

- Hình thái: dài 20-30mm và r ng 4-16mm Thân d p hình lá cây, th ngmàu nâu nh t Ph n thân tr c phình to r i thon l i d n phía cu i thân t o thànhvai Nh ng ng d n tuy n noãn hoàng ch y ngang chia vùng gi a sán ra ph n tr c

và ph n thân sau Ph n thân sau có tinh hoàn, b ph n sinh d c c, tinh hoàn g mnhi u cái, x p cái này n m sau cái kia T cung ph n gi a thân tr c t o m t

m ng lu i r i nh t vò, phía sau t cung là bu ng tr ng có nhánh Giác mi ng

nh , tròn và chóp u con sán, giác b ng h i to h n, hình ba c nh cách giác

mi ng 3-5mm, kích th c tr ng 0,130-0,145 x 0,070-0,090mm

Hình 3 Fasciola hepatica

Paramphistomum explanatum

- c Creplin phát hi n n m 1847

- Ký ch cu i cùng: bò, bò u, trâu, c u, nhi u loài dê r ng

- Ký ch trung gian: c Bulinus tropicus, Bulinus Schakoi, Indopplanorbis

exustus.

- V trí ký sinh: túi m t, ng m t

- Phân b a lý: nhi u vùng trên th gi i

- Hình thái: kích th c 3-13 x 1-5mm Thân hình b u d c g n hình nón, màu

tr ng nh t, giác mi ng u thân có kích th c 0,9-1,0 x 0,8-0,9mm L sinh d chình b u d c cách chóp u 1,5-1,8mm Tinh hoàn x p chéo Tr ng hình b u d c

- Phân b a lý: Châu Âu, B c M

- Hình thái: là loài sán nh có hình chi c giáo, dài 4,4-8,4mm, r ng kho ng2,5mm Ph n u r t h p, ph n sau r ng Thân sán d p m ng có th nhìn th y hình

d ng c quan bên trong Tinh hoàn m nh kh nh có d ng thùy n m n i ti p nhaungay sau giác b ng và bu ng tr ng n m sau tinh hoàn Tuy n noãn hoàng n m

gi a n cu i thân Tuy n sinh d c n m 2 bên thân cu n ngang t cung Tr ngmàu nâu m, có n p Kích th c tr ng trung bình 30-35µm.

Hình 8 Dicrocoelium dendriticum Hình 9 Tr ng D.dendriticum

Theo Urquhart và ctv (1978) cho r ng chu trình phát tri n c a F.gigantica

gi ng v i chu trình phát tri n c a F.hepatica Tuy nhiên th i gian cho t ng giai

o n phát tri n c a F.gigantica dài h n Ng i ta chia làm hai giai o n:

Ø Giai o n phát tri n bên ngoài ký ch

Tr ng sán theo phân c a v t ch ra ngoài, g p u ki n nhi t thích h p(kho ng 22-260C), oxy, tr ng s n sau 9-21 ngày thành micracidium dài kho ng

130µm, chúng b i l i t do trong n c nh lông xung quanh, chúng s ng không

quá 48 gi môi tr ng ngoài và r t m n c m v i các ch t hóa h c Chúng ch

ng tìm c n c ng t h Lymnaea chui vào gan t y c a c bi n i thành

m t sporocyst M t sporocyst sinh s n vô tính t o ra 5-10 rediae c n 18 ngày,

chúng gia t ng kích th c n 1,6mm R i 13-14 ngày sau rediae sinh s n vô tính

cho ra 3-6 cercariae có kích th c 300 x 230µm Theo Phan L c và Ph m V n

Khuê (1996) c m t micracidium n u g p u ki n thu n l i có th cho ra 150-200

cercariae Sau ó cercariae chui ra kh i c b i l i t do trong n c t 10-14 gi ,

r ng uôi và t o kén metacercariae có ng kính 200µm Sau 2-24 gi bám vàocây c d i n c hay g n n c, v cây, t, n c Khi c v t ch cu i cùng

nu t vào s phát tri n thành sán tr ng thành

Ø Giai o n phát tri n bên trong ký ch

Khi v t ch cu i cùng n ph i kén metacercariae, tùy theo tình tr ng s c

kh e, kh n ng kháng, kh n ng c m th c a v t ch mà sán có th di hành vgan theo m t trong hai con ng sau ây:

- Theo h th ng tu n hoàn n gan

- u trùng adolescaria chui qua màng ru t i vào xoang b ng r i t n công

vào gan

Trong th i k di hành, u trùng c a Fasciola có th i qua các c quan nh

ph i, h ch lamba, d i da, tuy n t y… Chúng trú ó và gây ra nh ng t n th ng.Khi n gan chúng phá thành mao m ch r i xâm nh p vào ng d n m t và phát tri nthành d ng tr ng thành Theo Nguy n H u H ng và Trung Giã (2002) th igian t khi gia súc n ph i nang u n khi thành th c trong ký ch cu i cùng là 3-4tháng, theo Tith và ctv (1999) m t 58-86 ngày Alicata và ctv (1941) cho bi t

F.gigantica có th s ng trong gan bò 3 n m 4 tháng.

Tóm l i: vòng i c a Fasciola khá dài, kho ng 4 tháng Phát tri n bên

ngoài c th v t ch h n 1 tháng trong c th c, 3 tháng phát tri n trong ký ch

1 - Tr ng t ng m t c ào th i ra ngoài theo phân 2 - Tr ng r i xu ng môi tr ng n c 3 - u trùng

ra t tr ng 4 - c trung gian truy n b nh và u trùng sán phát tri n trong c 5 - u trùng r i kh i c b i trong n c 6- u trùng trong th c v t thu sinh 7,8 - ng v t n c ho c ng i n u trùng sán t th c v t thu sinh ho c n c lã, u trùng vào d dày, xuyên qua thành ng tiêu hoá và b ng r i xuyên lên gan ký sinh trong ng m t.

Hình 10 Vòng i c a Fasciola spp

Vòng i c a Dicrocoelium dendriticum

Phát tri n qua 2 ký ch trung gian là c và ki n Micracidium không n t

tr ng cho n khi ký ch trung gian nu t ph i Chúng n ra trong ru t c và c trú

tuy n màng treo ru t, micracidium t o ra nhi u sporocyst non c phân bi t b i

l p cutin Redia không hình thành T l phát tri n th p, t micracidium s n xu t

ra sporocyst trong th i gian h n 3 tháng Cercaria c sinh ra t sporocyst trong

i u ki n không khí m t ho c khô, trong ph i c a c các cercaria k t thành kh i

g i là “tuy n nh t” M i sporocyst t o ra t 200-400 cercaria, chúng k t l i v i

nhau nh tuy n gelatin Nh ng “tuy n nh t” b t ng ra kh i c và bám dính vàocây c Nh ng “tuy n nh t” này b ki n n ph i Trong xoang b ng c a ki n s n

sinh metacercaria M i con ki n t o ra kho ng 128 metacercaria trong th i gian

26-62 ngày, tùy thu c vào nhi t môi tr ng Ký ch cu i cùng nu t ph i ki n

c - ký ch trung gian I

nhi m metacercaria, sau ó metacercaria thâm nh p vào trong vách ru t c a ký

ch r i n gan, cu i cùng vào trong ng d n m t phát tri n thành sán tr ng thành

Nh ng sán lá gan non phát tri n trong ng d n m t nh , sán lá gan tr ng thành vào

ng d n m t l n Chúng tr ng thành sau 7 tu n và sau 4 tu n thì tr ng hình thành

Hình 11 Vòng i phát tri n c a Dicrocoelium dendriticum

2.2.3 Ký ch trung gian

Ký ch trung gian c a sán lá gan là các loài c n c ng t không có n p

(pulmonata) nh : Lymnaea truncatula, Lymnaea auricularia, Lymnaea viridis,

swinhoei, Lymnaea viridis.

Ø c m 2 loài c

Lymnaea viridis ( c chanh)

+ c có v m ng, không có n p mi ng, kích th c 10mm, v c d v , svòng xo n t 4,5-5 vòng, vòng xo n cu i cùng l n

ngày n thành c con, trong u ki n nhi t n c ta c c quanh n m và

Ch s chi u cao l mi ng G p 3 l n chi u cao tháp c B ng ho c nh h n chi u

cao tháp c

Ø S phân b c a c trung gian

S phân b c a 2 loài c có t l ph n tr m nh sau:

c Lymnaea viridis có u th tr i h n, t l bi n thiên 29-86%; còn

Lymnaea swinhoei t l bi n thiên 14-71%.

N u so sánh t l phân b c a 2 loài c trên theo vùng a lý thì th y:

Vùng núi: L.viridis 75%; L.swinhoei 25%.

Vùng trung du: L.viridis 66,5%; L.swinhoei 33,5%.

Vùng ven bi n: L.viridis 51,5%; L.swinhoei 48,55%.

gi m s c kháng, gia súc d c m nhi m v i các m m b nh khác nh Salmonella

Dublin, Clostridium oedematien (Aitken và ctv, 1978) Hope & Cawdery và ctv

(1977) cho th y bò b nhi m 40-140 con sán lá gan thì t ng tr ng gi m t 8-28%.Stemphenson (1947) và Urquhart (1956) ã kh ng nh tác h i c a sán lá gan i

v i toàn b c th trâu bò là gây thi u máu và d ng khi c m nhi m n ng

Ø i v i con ng i

B nh sán lá gan có th lây t gia súc sang ng i hay ng c l i B nh có th

d n n t vong do v gan, xu t huy t M c dù trong th i gian g n ây ch a có

tr ng h p b nh gây ch t ng i nh ng nó c ng gây nên nh ng b nh nguy hi m

nh h ng không ít n s c kh e con ng i c bi t n c ta trong th i gian g n

ây, theo ghi nh n c a Vi n S t rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ong ã có

tr ng h p sán khoét ng c ng i chui ra

Ø Thi t h i v kinh t

B nh sán lá gan gây t n th t không nh Ch ng h n nh toàn b gan b b nh

ph i hu , b nh này Hungari gây thi t h i hàng n m t i 400 tri u forint HàLan, b nh này gây thi t h i cho ngành kinh doanh s a 135 tri u forint/n m lò sátsinh Anh ph i lo i th i 120 t n gan t i tr giá 2,8 tri u forint/n m (theo s li u

th ng kê c a FAO).

2.2.5 D ch t h c

Ngu n gieo r c m m b nh ch y u là súc v t nuôi: trâu bò, dê, c u và nh ngloài thú hoang d i khác

F.hepatica là loài sán lá gan th ng th y trong gan trâu bò các qu c gia Châu Âu,

Châu M , trong ó F.gigantica gây thi t h i l n cho trâu bò vùng Châu Á nhIndonexia, Nepal, n , Thái Lan, Vi t Nam

Vi t nam t l trâu bò nhi m Fasciola khá cao là 60-70% Nh ng vùng l y

l i m th p, vào mùa nóng m m a nhi u t l nhi m có th lên n 90% (Tr nh

n Th nh và Ph m V n Khuê, 1978)

M i ngày m t sán có th 20.000 tr ng, tr ng kháng khá t t v i môi

tr ng bên ngoài (Nguy n H u H ng và Trung Giã, 2002)

Trong môi tr ng ngoài có n c, u trùng metacercaria có th s ng n 159ngày (Sothoun, 1996)

Tr ng sán r t nh y c m v i khô h n và tác ng tr c ti p c a ánh sáng m t

tr i môi tr ng khô h n, phôi ng ng phát tri n và tr ng sán ch t sau 8-9 ngày môi tr ng m t tr ng có kh n ng duy trì s c s ng khá lâu (t n t i n 8tháng) Trên t cát không có c , cây che ph và bóng mát tr ng b ch t nhanhchóng nhi t th p (-5 n -150C) phôi b ch t sau 2 ngày Nhi t 10-200C

tr ng ng ng phát tri n Nhi t 40-500C phôi b ch t sau vài phút (Ph m V nKhuê và Phan L c,1996)

Tu i gia súc càng l n thì t l nhi m càng t ng Theo Tr nh V n Th nh và

Ph m V n Khuê (1978), trâu bò 13-24 tháng tu i nhi m 30%, trên 24 tháng tu inhi m 47% Súc v t b nh th ng t ng lên vào mùa ký ch trung gian phát tri n,các v ng n c có nhi u cercariae, aldolescariae nên nh ng n m m a nhi u súc v t

nhi m sán t ng nhi u h n nh ng n m n ng ráo khô h n

Vi t Nam b nh phân b r ng kh p t B c vào Nam nh ng vùng ng

b ng và trung du t l nhi m cao h n vùng núi và ven bi n Theo Phan ch Lân(1980) và H Th Thu n (1984) b nh sán lá gan phát hi n kh p các t nh t B c nNam, t l nhi m mi n núi là 30-35%, ng b ng và trung du là 40-70%

Nh v y, vùng ng b ng trung du nhi m v i t l cao h n vùng núi và vùng ven

bi n Lê H u Kh ng, Nguy n V n Khanh và Hu nh H u L i (2001) u tra

nhi u vùng sinh thái trong c n c cho bi t t l nhi m sán lá gan bò t 58,46% tùy theo vùng sinh thái, cao nh t là vùng núi và cao nguyên B c B Theocon s u tra c a Vi n Thú y Qu c gia, qua ph ng pháp tìm tr ng trong phân,trên các vùng núi cao, t l ng v t n c b nhi m sán lá gan chi m n h n 90%.

25,96-i u ó có ngh a là c 10 con thì h t 9 con c tìm th y tr ng sán trong phân.Phan ch Lân và Lê H u C n (1971) xác nh c ký ch trung gian ch y u

t i Vi t Nam là Lymnaea swinhoei và Lymnaea viridis T l c mang u trùng n90% i u tra m t c ru ng m th y trung bình m t c L.swinhoei trôi n i

là 25 con/m2 c thích s ng môi tr ng pH ki m, nh ng n i x p n c, có dòng

ch y nh c hô h p Loài L.viridis phân b nhi u vùng cao, còn loài

L.swinhoei phân b nhi u vùng tr ng.

Ngoài ra b nh còn x y ra trên ng i Theo Rim và ctv (1994) t ng s ng i

trên th gi i b nhi m Fasciola kho ng 2,4 tri u ng i Theo con s th ng kê c aWHO, nh ng n c sau ây có s ng i b nhi m hàng n m là Boliva: 360.000

ng i, Trung Qu c: 160.000 ng i, Ecuador: 20.000 ng i, Ai C p: 830.000 ng i,Iran: 10.000 ng i, Peru: 742.000 ng i, B ào Nha: 267.000 ng i, Tây BanNha: 1.000 ng i T i Vi t Nam, theo oàn Th H nh Nguyên, Tr ng khoa khám

b nh Vi n s t rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ng cho bi t t ngày 25/08/2006 Vi n ã ti p nh n 202 tr ng h p b nhi m sán lá gan Khu v c mi nTrung và Tây Nguyên, trong kho ng th i gian t 11/2004 – 8/2006, t i Khoa Khám

01/01-và i u tr các b nh nhi t i thu c Vi n S t rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Quy

Nh n ã khám, i u tr và tái khám cho trên 3.400 l t b nh nhân b b nh gan dosán lá gan l n

C n ph i th y r ng ngu n lây nhi m sán lá gan r t l n c có th s ng n 3

m, các giai o n u trùng trong c có th s ng sót t mùa m a này qua mùa m a

ti p theo kho ng 18 tháng Tr ng sán có th s ng 2-3 tháng trong môi tr ng m

c a phân Kén sán có th t n t i 6 tháng trong bóng râm M t i sán có th s ng

t 3-11 n m (L ng V n Thu n và Lê H u Kh ng, 1996)

2.2.6 Sinh b nh h c

Ø Tác ng c a sán lá gan lên ký ch

- Tác ng c gi i: sán non di hành gây t n th ng ru t, m ch qu n nh t lànhu mô gan Sán tr ng thành c trú, c n bám hút máu, kích thích niêm m c ng

d n m t, gây canxi hóa niêm m c ng d n m t, gây t c ng d n m t a n hoàngn

- Tác ng chi m t: sán non n t ch c, sán t ng thành hút máu(kho ng 0,2ml máu/ngày/sán), d n n gây thi u máu Sán n d ch m t gây r i lo ntiêu hóa.

- Tác ng u c: sán bài ti t c t trong gan gây nhi m c cho gia súc

- Tác ng truy n b nh: sán tr ng thành tr ng trong ng d n m t, theophân ra ngoài gieo r c m m b nh Sán k t h p v i vi trùng gây áp xe gan, k t h p

v i ký sinh trùng khác nh P.explanatum hay Haemonchus (giun xo n d múi kh )

gây suy s p trâu bò nhanh chóng, gia súc m t s c kháng d b nhi m các b nhkhác

Ø S kháng mi n d ch c a c th ký ch i v i sán lá gan

- Trâu bò có s c kháng nh t nh trong nh ng tr ng h p tái nhi m,

chúng có th mang s Fasciola khá l n mà không bi u hi n tri u ch ng.

- S kháng mi n d ch c a c th ký ch lên ký sinh v i nhi u ph ng cáchkhác nhau nh : phòng th bên ngoài b ng cách bong l p s ng ngo i bì, phòng thbên trong b ng nh ng ph n ng viêm, ph n ng mi n d ch th c bào (khi ký sinhtrùng xâm nh p, c th huy ng các t bào nh b ch c u n nhân, lâm ba c u làmnhi m v th c bào); ph n ng mi n d ch t bào (viêm, t ng b ch c u eosin, t ch c

bi n i, các t bào nhi m trùng to lên); ph n ng mi n d ch d ch th (ký sinh trùng

Sán lá gan tr ng thành ký sinh trong gan s phá ho i t bào gan gây viêm và gan.

Ngoài ra, sán còn ti t c t làm cho thành ng d n m t và t bào gan b bi n

i b nh lý, c t vào máu gây trúng c toàn thân

Khi u trùng di hành s mang theo vi trùng, siêu vi trùng sinh m , làm b nh

n ng thêm và phát sinh các b nh truy n nhi m khác

- i phân nhão không thành khuôn, có lúc tiêu ch y

- Niêm m c m t nh t nh t, thi u máu kéo dài

- Lông xù xì, da m c, r ng lông

- Phân en có mùi kh m, th hi n tiêu hóa kém, r i lo n ru t

- H c m t sâu, có d ghèn

- B ng ng, ít nh n, g y y u, tiêu ch y kéo dài

- Phát hi n th y th ng nách, hai chi tr c, bi u hi n b nh n ng gan to, tu nhoàn b chèn ép

- Th y th ng phát hi n ph n ng c, c, càng ngày càng sa xu ng, lúc n lúc

hi n v sau liên t c xu t hi n (tiên l ng x u)

- ng canxi trong máu gi m, con v t có tri u ch ng th n kinh co gi t,trong giai o n ang cho s a có th gi m n 50% s n l ng trong m t chu k

Ø Các th b nh

B nh th ng x y ra 2 th :

- Th c p tính

B nh sinh ra do sán non di hành gia súc c nuôi t t và nhi m nh tri u

ch ng c p tính có th không nh n th y nh ng khi ch nuôi d ng thi u th n v

s l ng và ch t l ng th c n, thi u vitamin và canxi s làm t ng th c p tính c acon v t B nh th ng g p gia súc y u và suy nh c

Bi u hi n: trâu bò th ng ch t t ng t, thi u máu, niêm m c nh t nh t, tiêu

ch y, vàng da, ôi khi có tri u ch ng th n kinh Con v t u o i, ki t s c và ch t sauvài ngày t khi xu t hi n tri u ch ng

+ Th i k th ba: g y r c, con có thai thì s y thai ho c non ho c con sinh

ra y u t, nh cân B n, tiêu hoá kém, tiêu l ng Tri u ch ng c hi u là th y

th ng d i hàm

Th i gian ti n tri n b nh r t thay i, th ng ít kéo dài quá 6 tháng, con v t

ch t do ki t s c

Tóm l i bi u hi n tri u ch ng c a b nh th mãn tính th ng là: con v t suy

nh c, n ít và m t m i Niêm m c nh t nh t Lông không bóng, d nh nh t làhai bên s n và d c theo x ng c Th y th ng mi m t, c, y m, ban u lúc nlúc hi n n khi b nh n ng t n s nhanh d n lên và tr thành liên t c Con v t ítnhai l i, khát n c nhi u, phân i tháo xen l n táo bón, v sau i tháo nhi u h n,con v t g y nhanh S vùng gan th y s ng, con v t có bi u hi n au n, th nhtho ng ho Nh ng tri u ch ng th n kinh ít th y di n ra th mãn tính i v i giasúc nuôi d ng kém b nh bi u hi n r t rõ

2.2.9 B nh tích

Tùy theo m c , c ng nhi m sán mà b nh tích có khác nhau

Nhi m nhi u, con v t b viêm gan c p tính, gan s ng, sung huy t, trên m tgan có nhi u v t dài 2-4mm do sán non di hành, có th th y viêm phúc m c.Gan ch c, c ng, thành ng d n m t t ng sinh, dày lên và ch c c ng l i, ôi khi có

hi n t ng canxi hoá N u n ng trâu bò g y r c, máu loãng, th t màu xám, xoang

b ng, xoang ng c, xoang bao tim ch a y n c

Nhi m nh , mô gan b h y, gan x c ng, niêm m c ng d n m t dày lên do

mô liên k t t ng sinh Túi m t c ng lên ch a y d ch m t và có th dày lên n u cósán ký sinh

Khi nhi m Fasciola gan trâu bò th ng b viêm s ng to, màu nâu s m M tgan có nhi u s i fibrin và m t c t gan có nhi u m xu t huy t nh Sau ó gan b hóa t ng m ng và nhi u m thoái hóa, ho i t màu tr ng, màu vàng xu t hi ntheo t ch c liên k t gi a các thùy t ng sinh ng m t b viêm, thành ng d n m t

ng sinh dày lên làm ngh n l ng ôi khi lòng ng b Fasciola tr ng thành ckhoét, xâm l n vào nhu mô t o thành nh ng hang h c, vách ng m t có s tích tcanxi c t Fasciola gây ho i t , thoái hóa thành ng d n m t, t ng tính th m

ng T Thu và ctv (1996) cho bi t t l nhi m sán lá gan c a trâu bò qua

ki m tra lò m lên t i 76%, i a s gan b x hóa, ho i t , canxi hóa

2.2.10 Ch n oán

Ø Ch n oán lâm sàng

D a vào tình hình d ch t c a b nh và các tri u ch ng nh thi u máu kèm

vô c m, n kém ngon mi ng, g y, da h i vàng, tiêu l ng, phù th ng, suy mòn d n

S vào s n bên ph i gây c m giác au rõ ràng cho con v t

Ø Ch n oán phòng thí nghi m

Xét nghi m phân theo ph ng pháp g n r a nhi u l n tìm tr ng sán lágan Ph ng pháp này cho chính xác 50-60% vì có nh ng con bò nhi m ít ho csán còn non ch a tr ng Tuy nhiên khi xét nghi m phân c n chú ý phân bi t

Fasciola spp, Paramphistomum explanatum và Paramphistomum cervi vì ba lo i

tr ng này g n gi ng nhau