YẾU TỐ SIÊU THỰC TRONG TRANH LÊ HUY TIẾP

Mặt khác họ đã khẳng định được cái tôi riêng của mình bằng phong cách nghệ thuật riêng, cách tạo hình riêng, đối tượng phản ánh riêng và ẩn ý trong việc sử dụng yếu tố siêu thực cũng riê

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT VIỆT NAM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC MỸ THUẬT VIỆT NAM

TRẦN ĐÌNH HÙNG

YẾU TỐ SIÊU THỰC TRONG TRANH LÊ HUY TIẾP, NGUYỄN TRUNG TÍN VÀ NGUYỄN ĐÌNH ĐĂNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ MĨ THUẬT

Chuyên ngành: Mỹ thuật tạo hình (Hội họa)

Mã số: 60210102 Khóa: 18 (2015-2017)

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN PGS TS NGUYỄN NGHĨA PHƯƠNG

HÀ NỘI – 2017

BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT

GS : Giáo sư

H : Hình KTS : Kiến trúc sư NXB : Nhà xuất bản PGS : Phó giáo sư TLMT : Triển lãm Mĩ thuật

TS : Tiến sĩ TSKH : Tiến sĩ khoa học

Tr : Trang

MỤC LỤC

Trang phủ bìa Tr

Danh mục chữ cái viết tắt

Mục lục 1

MỞ ĐẦU 3

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 10

1.1 Khái niệm “yếu tố siêu thực trong tranh” 10

1.2 Khái lược về hội họa siêu thực 12

1.3 Khái quát về sự nghiệp sáng tác của các họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

Tiểu kết………

17 23 Chương 2: NGHIÊN CỨU YẾU TỐ SIÊU THỰC TRONG TRANH LÊ HUY TIẾP, NGUYỄN TRUNG TÍN VÀ NGUYỄN ĐÌNH ĐĂNG…… 24

2.1 Yếu tố siêu thực biểu hiện trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng 24

2.1.1 Yếu tố siêu thực biểu hiện qua sự phi lí 24

2.1.2 Yếu tố siêu thực biểu hiện qua sự hư cấu hình thể 30

2.1.3 Yếu tố siêu thực biểu hiện qua sự không tương hợp giữa các vật thể 36 2.2 Sự tương đồng và khác biệt về yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng 40

2.2.1 Sự tương đồng về biểu hiện yếu tố siêu thực trong tranh giữa ba họa sĩ 40

2.2.2 Sự khác biệt về biểu hiện yếu tố siêu thực trong tranh giữa ba họa sĩ……… 43

Tiểu kết 47

Chương 3: NHỮNG ĐIỀU RÚT RA TỪ VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 49

3.1 Thành công về biểu hiện yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp,

Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng……… 49

3.2 Đóng góp của yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng đối với hội họa Việt Nam……… 54

Tiểu kết……… 57

KẾT LUẬN……… 59

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 61

PHỤ LỤC……… 63

Khi Hội họa siêu thực lan tỏa đến Việt Nam, nhiều họa sĩ đã nắm bắt và

sử dụng các yếu tố siêu thực một cách sáng tạo Các họa sĩ dùng ngôn ngữ của hội họa Siêu thực làm giàu cho ngôn ngữ hội họa của mình, giải phóng cái tôi vượt lên những quy luật logic Từ đó có thêm nhiều lựa chọn hơn trong việc truyền tải ý tưởng sáng tạo của mình vào tác phẩm Những họa sĩ Việt Nam tiêu biểu đó phải kể đến là họa sĩ Lê Huy Tiếp, họa sĩ Nguyễn Trung Tín

và họa sĩ Nguyễn Đình Đăng Họ là ba họa sĩ đã có nhiều tác phẩm nghệ thuật gắn liền với tên tuổi của mình bằng hội họa siêu thực hoặc trong tác phẩm ít

nhiều có sự biểu hiện của yếu tố siêu thực

Tuy môi trường học tập và làm việc khác nhau, nhưng cả Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng đều là những họa sĩ Việt Nam sinh

ra trong thập niên năm mươi của thế kỉ XX, khi đất nước vẫn còn chiến tranh loạn lạc Họ trưởng thành thì đất nước hòa bình, thống nhất rồi hội nhập Từ

đó các phong trào văn hóa, nghệ thuật lớn trên thế giới dễ dàng du nhập vào Việt Nam, trong đó có hội họa Siêu thực Các họa sĩ cũng dễ dàng đi ra bên ngoài để học tập, tạo điều kiện cho mỗi cá nhân có nhiều cơ hội để tiếp cận, tìm hiểu, nghiên cứu và nắm bắt những xu hướng, những trào lưu và trường phái nghệ thuật của thời đại

Ít nhiều có sự ảnh hưởng từ hội họa siêu thực, các tác phẩm hội họa của

Lê Huy Tiếp, Nguễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng cùng có điểm chung,

đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa bút pháp tả thực của hội họa hiện thực

với những yếu tố siêu thực trong tranh Mặt khác họ đã khẳng định được cái tôi riêng của mình bằng phong cách nghệ thuật riêng, cách tạo hình riêng, đối tượng phản ánh riêng và ẩn ý trong việc sử dụng yếu tố siêu thực cũng riêng biệt…

Cả Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng đều là những họa sĩ đã gây được dấu ấn nhất định trong nghệ thuật hội họa Việt Nam, được công chúng đón nhận một cách tích cực Các nhà phê bình và lý luận lịch sử

mĩ thuật đã có ít nhiều những bài viết, những nghiên cứu về tranh của từng họa sĩ Tuy vậy nhưng chưa có nghiên cứu nào thực sự sâu sắc và đầy đủ về yếu tố siêu thực trong tranh họ và càng chưa có những nghiên cứu chung về yếu tố siêu thực trong tranh của cả ba họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Các họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng là những họa sĩ Việt Nam vẽ tranh Siêu thực hoặc có yếu tố Siêu thực Những sáng tác của họ đã tạo được dấu ấn nhất định nên ít nhiều đã gây được sự quan tâm của các chuyên gia, các nhà phê bình Mĩ thuật

Dưới đây là những nghiên cứu có liên quan đến đề tài của luận văn

Cuốn “Từ Điển Mỹ thuật” [11], của tác giả Lê Thanh Lộc, xuất bản năm

1998 Sách giải thích và cắt nghĩa khá đầy đủ những từ ngữ chuyên ngành rất

cụ thể, trong đó có dành khoảng hai trang giải thích về thuật ngữ siêu thực Nhưng sách không nói đến thuật ngữ yếu tố siêu thực trong tranh

Cuốn “Lịch sử Mĩ thuật thế giới” [3], của tác giả Phạm Thị Chỉnh, xuất

bản năm 2005 Đây là cuốn sách có mục đích như một giáo trình dành cho

giảng viên và sinh viên các trường Cao đẳng hoặc đào tạo trình độ Cao đẳng Sách chủ yếu giới thiệu về các giai đoạn, các loại hình mĩ thuật với các xu hướng, các trào lưu và trường phái nghệ thuật khác nhau Ngoài ra sách cũng

có đi sâu vào giới thiệu một số tác giả, tác phẩm tiêu biểu… Trong đó có đề cập đến quá trình hình thành, sự ra đời và những quan niệm sáng tạo của nghệ thuật siêu thực và một số họa sĩ Siêu thực tiêu biểu nhưng sách cũng không nói đến yếu tố siêu thực hay yếu tố siêu thực trong tranh

Những cuốn sách: “Giáo trình lịch sử mỹ thuật thế giới” [20], của PGS Nguyễn Trân biên sọan; hay cuốn “Các phong trào hội họa” [12], của P

Fride-R Carrasat-I Marcade’ Lê Thanh Lộc biên dịch Mỗi cuốn đều dành một phần nói về hội họa Siêu thực, giới thiệu một số bức tranh siêu thực nhưng không chỉ rõ thế nào là yếu tố Siêu thực trong tranh

Cuốn “Những trào lưu lớn của nghệ thuật tạo hình hiện đại” [1], tác giả

Lê Năng An biên dịch xuất bản 1998, đi sâu hơn trong việc tìm hiểu về Chủ nghĩa Siêu thực, nhưng chủ yếu vẫn là tìm hiểu về sự hình thành và phát triển từng giai đoạn của Chủ nghĩa siêu thực Tác giả cũng dành nhiều trang phân tích những các tác phẩm tiêu biểu của những họa sĩ nỗi tiếng khi hội họa siêu thực mới ra đời Tuy nhiên tác giả cũng không đề cập đến thế nào là yếu tố siêu thực trong tranh

Cuốn “Những khuynh hướng chủ yếu của Hội họa tư sản hiện đại”

[17], của tác giả Nguyễn Phúc, xuất bản năm 1978 viết về những khuynh hướng chủ yếu của hội họa tư sản hiện đại, có dành một phần nói về nguyên nhân sự ra đời và phát triển chủ nghĩa siêu thực Trong đó tác giả đã trích dẫn tuyên ngôn của Chủ nghĩa siêu thực và những quan điểm, định nghĩa về hội họa Siêu thực Tác giả cũng giới thiệu một số bức tranh siêu thực tiêu biểu và phân tích về ý tưởng, về đối tượng phản ánh và cách thức biểu đạt nhằm định hướng cho người xem về tranh siêu thực Nhưng tác giả không đi sâu vào việc

nghiên cứu về yếu tố Siêu thực trong tranh

Ngoài những tài liệu giới thiệu trên , người viết cũng tìm đọc thêm một

số tài liêu khác như cuốn “Lịch sử hội họa thế kỷ XX” [18], do tác giả Phạm Minh Thảo và Nguyễn Kim Loan biên dịch, xuất bản năm 2001 Cuốn “ Mỹ thuật và nghệ sĩ” [8], của tác giả Nguyễn Phi Hoanh…Nhưng không nói

nhiều đến những vấn đề tương tự như người viết đang nghiên cứu trong đề tài này

Khóa luận tốt nghiệp “Yếu tố siêu thực trong Mỹ thuật truyền thống Việt Nam” [9], của Hoàng Mạnh Hùng, năm 2007 Đây là một cuốn khóa luận trực

tiếp nói đến yếu tố Siêu thực ở Việt Nam trong đó người viết có nêu được thế nào là siêu Thực, chủ nghĩa siêu thực và yếu tố siêu thực, nhưng cách viết chưa mang tính khoa học cao Phần nội dung, người viết trực tiếp đi vào

nghiên cứu về Yếu tố siêu thực trong Mỹ thuật truyền thống Việt Nam như ở

trống đồng, ở chạm khắc đình làng và ở tranh dân gian Cái hay của khóa luận

là sự phát hiện khá mới mẻ về yếu tố siêu thực có trong Mĩ thuật truyền thống Việt Nam Tuy nhiên nội dung đề tài không hề liên quan đến ba họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

Cuốn “Mỹ thuật Bắc miền Trung” [5] của Hội Mĩ thuật Việt Nam, xuất

bản năm 2013 của NXB Mỹ thuật Ở phần tác giả được tặng giải thưởng nhà nước giới thiệu khá đầy đủ về cuộc đời, sự nghiệp sáng tác cũng như những đóng góp của họa sĩ Lê Huy Tiếp cho hội họa Việt Nam Trong đó sách cũng

có nhắc đến yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp vài dòng ngắn gọn

Cuốn “Tiếp xúc với nghệ thuật” [21] của Thái Bá Vân, xuất bản năm

1997, NXB Viện Mỹ thuật Việt Nam Tác giả dành một phần viết sơ qua về con đường nghệ thuật của Họa sĩ Lê Huy Tiếp, trong đó có những phân tích đánh giá về tranh Lê Huy Tiếp qua một số tác phẩm tiêu biểu Tuy nhiên tác giả chủ yếu nói đến nội dung tranh và cách diễn tả mang tính cực thực chứ chưa đề cập đến yếu tố siêu thực của họa sĩ này

Nguyễn Đình Đăng có bài viết về “Tân siêu thực ở Đông Nam Á: Cuộc đời và tác phẩm của Nguyễn Đình Đăng” [23] Giới thiệu khá đầy đủ về con

đường nghệ thuật, phong cách sáng tác của Nguyễn Đình Đăng Bài viết cũng nghiên cứu khá sâu về nhiều tác phẩm hội họa của Nguyễn Đình Đăng kể cả thời kì sống và làm việc ở Việt Nam cũng như khi sang Nhật Bản Tuy Nhiên tác giả cũng không đi sâu nghiên cứu riêng về yếu tố siêu thực trong tranh

Nguyễn Đình Đăng

Như vậy chưa tìm thấy một tài liệu nào đề cập đến yêu tố siêu thực trong tranh cả ba họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng Cũng chưa thấy bài viết nào chuyên sâu về yếu tố siêu thực trong tranh của từng họa sĩ Mà chỉ tìm thấy những Cuốn sách những bài nghiên cứu nói về vấn đề hội họa siêu thực, như sự hình thành và phát triển của hội họa siêu thực, hay sự giới thiệu và đi sâu phân tích những tác giả tác phẩm hội họa siêu thực nổi tiếng thế giới…

Nhưng những tài liệu nói trên đã giúp tôi có cái nhìn toàn diện hơn về hội họa siêu thực, hiểu sâu sắc hơn những giá trị nghệ thuật của nó, từ đó giúp tôi tìm ra những cơ sở lí thuyết, những dẫn chứng thuyết phục cho nghiên cứu

của mình

3 Mục đích của luận văn

- Nghiên cứu nhằm chỉ ra sự biểu hiện các yếu tố siêu thực trong tranh

ba họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

- So sánh để tìm ra sự tương đồng và khác biệt về yếu tố siêu thực trong tranh giữa ba họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

- Chỉ ra những thành công về yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

- Đánh giá về những đóng góp của các họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng đối với hội họa Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Một số tác phẩm hội họa có yếu tố siêu thực của các họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập và xử lý thông tin: Luận văn tổng hợp các tài

liệu, các tác phẩm nghệ thuật thông qua sách, báo, internet, phỏng vấn để tìm kiếm thông tin từ đó xử lý, tổng hợp, hệ thống nhằm làm sáng tỏ các yếu

tố Siêu thực trong tranh của Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

- Phương pháp phân tích so sánh được áp dụng nhằm nghiên cứu về đặc điểm của yếu tố Siêu thực trong tranh của Lê Huy Tiếp, Nguyễn Đình Đăng

và Nguyễn Trung Tín

- Phương pháp diễn dịch, tổng hợp được áp dụng để trình bày và làm rõ các vấn đề nghiên cứu

6 Đóng góp của luận văn

Nghiên cứu để góp phần làm rõ và chỉ ra yếu tố siêu thực biểu hiện trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

Nghiên cứu về khả năng sáng tạo và phong cách sáng tác của mỗi tác giả thông qua yếu tố siêu thực trong tranh

Luận văn góp phần làm phong phú thêm kho giữ liệu cho bạn đọc, giúp ích cho sinh viên có thêm cơ sở lý luận khi tìm hiểu về yếu tố siêu thực trong hội họa

7 Kết cấu của luận văn

Luận văn gồm (86 trang), phần mở đầu (9 trang), kết luận (02 trang),

phần nội dung gồm có ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận để nghiên cứu đề tài (14 trang)

Chương 2: Nghiên cứu yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng (25 trang)

Chương 3: Những điều rút ra từ việc nghiên cứu đề tài (10 trang)

Ngoài ra luận văn còn có tài liệu tham khảo (02 trang), phụ lục và ảnh minh họa (23 trang)

NỘI DUNG

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

1.1 Khái niệm “yếu tố siêu thực trong tranh”

Khái niệm “yếu tố”

Theo từ điển Tiếng Việt, NXB Văn hóa thông tin giải thích, yếu tố là

“1 bộ phận cấu thành một sự vật, sự việc, hiện tượng 2 Như nhân tố” [4] Vậy, yếu tố có thể được hiểu là một mắt xích, một chi tiết, một đơn vị hay một thành phần trong một tổng thể nhất định của một sự vật, sự việc, hiện tượng nào đó Nói ngược lại thì mỗi sự vật, sự việc, hiện tượng đều được tạo thành bởi các yếu tố Ngoài ra yếu tố có khi đóng vai trò là nguyên nhân, là cơ

sở, là điều kiện cần có của một sự vật, sự việc hay hiện tượng, nên yếu tố được xem như nhân tố tạo thành Trong nghệ thuật hội họa, mỗi tác phẩm đều được tạo bởi nhiều yếu tố khác nhau, như yếu tố về đường nét, hình mảng, màu sắc hay yếu tố về kỹ thuật, về phong cách, về bút pháp thể hiện…

Khái niệm “siêu thực”

Theo từ điển Tiếng Việt của trung tâm từ điển học thì “siêu thực thuộc chủ nghĩa siêu thực, trường phái siêu thực, tranh siêu thực” [22] Như vậy, từ siêu thực ở đây bao hàm cho tên gọi thuộc nghệ thuật siêu thực

Từ siêu thực (Surrealism) được dùng như một thuật ngữ, lần đầu tiên được nhà thơ Apollinaire dùng trong tác phẩm của mình vào năm 1917 Sau tuyên ngôn Siêu thực năm 1924, thuật ngữ này được dùng rộng rãi trong văn học và nghệ thuật, [8, tr.73]

Từ điển Mỹ thuật của Lê Thanh Lộc dịch “Hiến chương Siêu thực” năm 1924 của André Breton, nhà lý thuyết chính của phong trào Siêu thực là

“ giải quyết tình trạng mâu thuẫn có sẵn giữa mộng và thực, đưa nó tới một

thực tế tuyệt đối, trạng thái siêu thực” Đặc trưng của phong trào Siêu thực là

sự say mê cái kỳ dị, cái phi lý, cái không tương hợp [11, tr.1047] Vậy có thể hiểu siêu thực là sự kết hợp giữa hai thế giới trái ngược nhau, thế giới thực tại thông thường và thế giới thực tại của những giấc mơ để đưa nó tới một thế giới mới, thế giới siêu thực tại

Breton định nghĩa siêu thực là “Tính tự động tâm thần thuần túy, qua

đó người ta nhằm biểu hiện, hoặc bằng lời nói , hoặc bằng chữ viết, hoặc bằng bất cứ phương tiện nào khác, sự vận hành thực sự của tư tưởng”, “Đấy là sự đọc của tư duy mà không có bất cứ sự kiềm chế nào của lí trí, đứng ngoài mọi thiển kiến thẩm mĩ hay đạo lý” [17, tr.40]

Không nên hiểu nhầm siêu thực là “bộc lộ tiềm thức mà không bị rào cản của lý trí”, mà siêu thực là chấp nhận các thông điệp từ vô thức chui vào

ý thức Đó là trạng thái tâm lý thuần túy vô-ý-thức mà Breton gọi là automatism Các thông điệp của vô thức được truyền đạt bằng các hình tượng,

ký hiệu, ý niệm, trong khi các thông điệp của ý thức được truyền đạt bằng ngôn ngữ [24]

Vậy siêu thực là một thuật ngữ được sử dụng ở lĩnh vực nghệ thuật, trong đó người nghệ sĩ bằng ngôn ngữ của mình thể hiện sự kết hợp giữa trạng thái tâm lý thực tại và trạng thái tâm lý phi thực tại vào trong cùng một tác phẩm nghệ thuật

Khái niệm yếu tố siêu thực trong tranh

Yếu tố siêu thực là nhân tố quan trọng hàng đầu để cấu thành một tác phẩm hội họa Siêu thực bên cạnh những yếu tố hội họa khác Ngoài hội họa siêu thực, nhiều họa sĩ cũng sử dụng yếu tố siêu thực như một phương tiên nghệ thuật nhằm truyền tải những ý tưởng và thông điệp của mình trong tranh

Vậy yếu tố siêu thực trong tranh là một bộ phận cấu thành nên bức tranh đó, được thể hiện bằng ngôn ngữ của nghệ thuật giá vẽ những đặc

trưng của siêu thực, như cái kỳ dị, sự phi lý, sự không tương hợp, không có trật tự lôgic, có khi là sự hư cấu, sự cường điệu, làm biến dạng so với hiện thực

Nội dung khái niệm này được sử dụng làm cơ sở trong phạm vi nghiên cứu về yếu tố siêu thực trong các tác phẩm hội họa của Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

1.2 Khái lược về hội họa siêu thực

Yếu tố siêu thực là một bộ phận, một thành phần rất quan trọng trong hội họa siêu thực Vì vậy để nghiên cứu được yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyên Đình Đăng, ta phải tìm hiểu sơ lược

về hội họa siêu thực

Sơ lược về trường phái hội họa siêu thực

Pa-ri thủ đô của nước Pháp là một trung tâm nghệ thuật hàng đầu thế giới, được xem là kinh đô của nghệ thuật Nơi đây, những thập niên đầu của thế kỉ XX đã chứng kiến sự xuất hiện của nhiều phong trào nghệ thuật, trong

đó có sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của hội họa Siêu thực, một trong những trường phái hội họa lớn có sự ảnh hưởng đến nhiều thế hệ họa sĩ ở nhiều nước trên thế giới

Siêu thực là một khuynh hướng nghệ thuật lớn với nhiều loại hình nghệ thuật khác nhau, bắt đầu từ thơ ca, hội họa rồi lan rộng sang các lĩnh vực nghệ thuật khác như điện ảnh, tiểu thuyết Sự ra đời của nghệ thuật siêu thực là sự tiếp nối nghệ thuật Dada, có nguyên nhân từ sự biến động của xã hội, từ chiến tranh, từ sự nhận thức về nỗi đau của cả thể xác lẫn tinh thần con người, và đặc biệt là bắt nguồn từ học thuyết phân tâm học của Freud

Học thuyết của Freud đã khai mở thế giới bí ẩn ấy trong con người, cái phần bóng đen khuất sau ý thức Hơn thế nữa, Simund Freud xác nhận vô thức có một sức mạnh khó kiểm soát nổi, không ngừng xen ngang vào các hoạt động có ý thức, biểu hiện qua chứng nói nhịu, chứng đãng trí vô cớ, mà

nhất là khi ý thức đã ngủ yên, vô thức hiển hiện dưới hình thức những giấc

mơ [25] Học thuyết của Freud đã góp phần rất quan trọng trong việc lý giải

và dẫn dắt các nhà siêu thực tìm ra một thế giới mới, thế giới của nghệ thuật Siêu thực

Trên quan điểm Phân tâm học của Simund Freud, Breton cho rằng ý thức của con người chịu sự tác động của ngoại cảnh, của hệ thống, do đó không phản ánh đúng bản chất của con người, thiếu đi tính “người”, và do đó,

nó không “thực” Chủ nghĩa Siêu thực, khi muốn giải thoát con người ra khỏi

sự ràng buộc của lý trí, của “hệ thống”, cần phải chấp nhận và tìm đủ mọi cách để đưa các thông điệp từ vô thức chui vào ý thức Đó là trạng thái tâm lý thuần túy vô-ý-thức mà Breton gọi là automatism [17]

Ngày 01/12/1924, tuyên ngôn Siêu thực, do Andre Breton soạn thảo, lần đầu tiên được đăng trên tạp chí Larevolution Surrealiste Kể từ thời điểm này, ngọn cờ Siêu thực đã được dương lên, tách khỏi tính chất tiền phong của Dada để gia nhập hệ thống các chủ nghĩa hiện đại, các nhà Siêu thực tự viết tuyên ngôn, minh định khái niệm Siêu thực, xác định các tiêu chí nghệ thuật Siêu thực song song với qua trình sáng tác Lý luận và sáng tác của Siêu thực gắn bó với nhau, thể hiện cao độ ý chí tìm đường, tự điều chỉnh và tác động vào tầm đón đợi của công chúng [25]

Chủ nghĩa Siêu thực đã đưa các nghệ sĩ đi đến đỉnh điểm của tự do, họ trút bỏ và tháo gỡ mọi vướng mắc của ý thức, tạo điều kiện cho vô thức trào dâng Các trạng thái mơ và thực, tâm giới và ngoại giới đan cài vào nhau, tương tác lẫn nhau thành một thế giới siêu thực vừa thấm đẫm những trải nghiệm cá nhân, vừa mang dấu vết của cuộc đời thật Từ sự đan cài tự nhiên

và lồng ghép phức tạp nhiều khi không để lại một chút dấu vết nào đã tạo ra cái phi lí dưới góc nhìn thông thường đối với nghệ thuật Siêu thực

Hội họa Siêu thực chú trọng khai thác những ý nghĩ bật ra từ tự do, khai thác các trạng thái của những giấc mơ, khai thác những quyến rũ tự

nhiên, từ giới tính…họa sĩ xem đó là những nơi biểu hiện mạnh mẽ của vô thức mà chưa bị kiểm duyệt bởi lý trí, định kiến hay đạo đức, thẩm mỹ

Hội họa Siêu thực có ba cách sáng tạo khác nhau Các họa sĩ như Ernst, Masson và Miró và một số họa sĩ khác thì thống nhất với nhau bằng các kĩ thuật như chà xát, kì cọ để cố gắng loại trừ sự kiểm soát của ý thức Họa sĩ Dali, Magritte và rất nhiều họa sĩ nữa thì biểu hiện bằng cách vẽ chi tiết, tỉ mỉ, nhằm đưa những gì không hợp lý trở nên ảo mộng so với thực tế Những người còn lại sáng tạo bằng việc lắp ghép các đối tượng không liên quan cạnh nhau, tạo ra một cảm giác không có thật nhưng nó buộc người ta phải nhìn nhận một thực tại ra ngoài phạm vi thế giới thường nhật Phương pháp này thoát khỏi những cấu trúc quen thuộc về văn hóa để tuân theo sự ngẫu nhiên

và vô thức

Năm 1925 triển lãm tranh Siêu thực lần đầu tiên được tổ chức Sự thành công của triển lảm đã thôi thúc các họa sĩ càng tích cực sáng tác và chỉ hai năm sau đó, năm 1927 triển lãm lần thứ hai lại mở ra Đến năm 1936, triển lãm tranh Siêu thực được tổ chức một cách quy mô ở London do Breton đứng đầu, đây được xem là triển lãm quan trọng nhất của hội họa Siêu thực

Những người đầu tiên đến với hội họa Siêu thực như: Andre Masson; Hans Arp; Giorgio De Chirico; Paul Delvau, Salvador Dali… là những họa sĩ tiêu biểu của trường phái hội họa này Trong đó Giorgio De Chirico được xem

là tiên phong nhất, bởi ông là người khởi xướng cho hội họa Siêu thực Sự phát triển của hội họa siêu thực là rất nhanh, chỉ trong một thời gian ngắn nhiều nước ở Châu Âu đã có các đại diện tiêu biểu cho cho trường phái hội họa này

Tại pháp: Họa sĩ André Masson (1896 – 1987) là người vẽ theo phương pháp tự động đạt tới sự biểu hiện trữ tình Ông vạch lên nền cát nhiều đường ngoằn nghèo khác nhau, mỗi đường vạch là một màu sắc để gây hiệu ứng và làm cho nền cát có một hình thể khác lạ

Còn họa sĩ Hans Arp (1887 – 1966) lại có sự thể nghiệm cả ba trường phái nghệ thuật là Dada, Siêu thực và trừu tượng Đặc biệt tranh ông có sự kết hợp giữa hội họa siêu thực và hội họa trừu tượng trong nhiều tác phẩm

Họa sĩ Max Ernst (1891-1976) là một họa sĩ Pháp gốc Đức Từ kỹ thuật chà xát, ông áp dụng với sơn và gọi là “kỹ thuật cào nạo” Bằng cách thể hiện đó ông đã đưa những truyền thuyết hư ảo Đức thành những tác phẩm hội họa siêu thực của mình đầy hoang tưởng

Ở Tây Ban Nha, Joan Miró (1893- 1983) là một trong những họa sĩ đầu tiên của trường phái hội họa Siêu thực Ông tham gia trường phái này từ những năm 1924, tác phẩm của ông là sự thể hiện một thế giới tưởng tượng rất riêng với một bảng màu tươi sáng và bỏ qua đường nét một cách tự động;

Với họa sĩ Salvador Dali (1904-1989), ông không thuộc nhóm những họa sĩ đầu tiên tham gia trường phái hội họa Siêu thực nhưng mỗi khi nói đến hội họa Siêu thực không thể không nhắc đến ông bởi sự nổi tiếng của mình Bắt đầu vẽ Siêu thực từ năm 1929 bằng bút pháp tỉ mỉ, chi tiết với kỹ thuật chín chắn Dali đã cho ra đời nhiều tác phẩm, chủ yếu là đề tài tôn giáo Ông khẳng định tài năng của mình bằng các tác phẩm “Sự dai dẳng của kí ức” (1931), tác phẩm “Đứa trẻ đang xem sự ra đời của con người” (1943) hay tác phẩm “Sự bùng nổ của cái đầu” (1951)… đều là những tác phẩm nổi tiếng thế giới, có giá trị nghệ thuật cao

Ở Bỉ, Họa sĩ René Magritte (1898) là một nhân vật rất quan trọng, có tầm ảnh hưởng lớn đến trào lưu Siêu thực ở nước này Ông thường xuyên tham gia các hoạt động nghệ thuật do André Breton khởi xướng Tác phẩm tranh Siêu thực của ông thường tập trung nhấn mạnh vào tính chất phi thường, tương ứng giữa quá trình tư duy và quá trình nhìn, nó được xem như những ví

dụ điển hình của triết lí tranh Siêu thực

Không kém phần nổi tiếng so với René Magritte, họa sĩ Paul Delvaux (1897) là tác giả của những bức tranh mang hơi thở của hội họa Siêu thực

Ông vẽ những cô gái khỏa thân nhìn chăm chăm như bị thôi miên, cử chỉ bí

ẩn đi lang thang trong những tòa nhà cổ điển, có khi bên các cô gái là những

bộ xương người như vẫn còn hoạt động

Ngoài ra còn nhiều họa sĩ nữa đến từ những đất nước khác như họa sĩ người Mĩ gốc Pháp Yvex Tanguy đến với Siêu thực bằng cách gợi sự mơ hồ cho hình thể với một không gian trống rỗng vô hình Ở Tiệp Khắc cũng đóng góp hai họa sĩ nổi bật cho hội họa Siêu thực đó là Adolf Hoffmeister và Josef Sima Đất nước Nam Tư có họa sĩ Miodrag Djuric với những bức tranh quái

dị về những con người như bị lột da và nhuốm bởi màu lam huyền hoặc

Hội họa Siêu thực là điểm nhấn quan trọng trong lịch sử hội họa nửa đầu thế kỉ XX, một giai đoạn mà xuất hiện nhiều trào lưu và trường phái nghệ thuật Các họa sĩ siêu thực đã làm nên một cuộc cách mạng thực sự trong tư duy hội họa, mở ra một thế giới hoàn toàn mới lạ, thế giới của vô thức của những giấc mơ được tái hiện thông qua các tác phẩm nghệ thuật Sự thay đổi căn bản từ nội dung đến hình thức biểu đạt làm thay đổi nhận thức của công chúng về thế giới, về nghệ thuật và hội họa, cuốn hút sự quan tâm của đông đảo họa sĩ và những người yêu nghệ thuật Các tác phẩm hội họa Siêu thực đến nay vẫn nguyên giá trị, nhiều họa sĩ hiện nay vẫn tiếp tục tìm tòi, sáng tạo trên tinh thần của hội họa siêu thực

Hội họa có yếu tố siêu thực ở Việt Nam

Khi hội họa Siêu thực hình thành và phát triển ở Pháp rồi lan dần ra các nước Châu Âu và nhiều nước trên thế giới, thì ở Viêt Nam sau đó một năm, năm 1925 Trường Cao Đẳng Mĩ Thuật Đông Dương mới được thành lập Các họa sĩ Việt Nam mới bắt đầu được đào tạo một cách chính quy Ra trường trong hoàn cảnh đất nước trải qua hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm kéo dài, nên những sáng tác của họ thời kì này chủ yếu được vẽ theo phong cách hiện thực và hiện thực xã hội chủ nghĩa, đề tài thường xoay quanh việc ca

ngợi anh bộ đội Cụ Hồ, ca ngợi tinh thần chiến đấu và lao động sản xuất của quân và dân Việt Nam

Đến năm 1975 khi đất nước hết chiến tranh, hai miền thống nhất, mĩ thuật Việt nam mới bắt đầu hội nhập quốc tế Bằng nhiều con đường khác nhau, các họa sĩ không ngừng tìm tòi học tập từ bên ngoài Các danh họa thế giới là những tấm gương có tầm ảnh hưởng lớn đến các họa sĩ Nhiều cách vẽ khác nhau lấy cơ sở từ những học thuyết, những trường phái hội họa lớn làm

cơ sở tạo hình dần dần xuất hiện ở các triển lãm Trong đó hội họa Siêu thực

có sự ảnh hưởng rất lớn đến nhiều họa sĩ Bởi ở hội họa Siêu thực họ tìm thấy một hướng mở về một thế giới mà trước kia chỉ có trong tiềm thức, cũng ở hội họa Siêu thực họ như có thêm phương tiện để bộc lộ những suy tư, mơ mộng của mình, điều mà các khuynh hướng hội họa khác khó thực hiện

Ngoài ba họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng được nghiên cứu trong đề tài này, ở Việt Nam, các họa sĩ: Lê Anh Vân;

Hà Trí Hiếu; Lê Huy Hòa; Đào quốc Huy; Trần Xuân Bình; Mai Duy Minh…

là những họa sĩ đã khẳng định được tên tuổi của mình ở Việt Nam mà trong tranh họ thường sử dụng các yếu tố siêu thực

1.3 Khái quát về sự nghiệp sáng tác của các họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

Khái quát về sự nghiệp sáng tác của họa sỹ Lê Huy Tiếp

Họa sĩ Lê Huy Tiếp sinh ngày 17, tháng 4, năm1951, quê ở xã Nghi Long, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An Năm 1966, ông bắt đầu học tại trường

Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội Đến năm 1969, ông được cử sang Liên Xô (cũ) đi du học và học tại Khoa Đồ họa trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Matxcơva Sau khi tốt nghiệp ông về làm giảng viên ở ngành đồ họa và hội họa tranh tường tại trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội (1975-2002) Ông từng giữ chức Ủy viên hội đồng nghệ thuật chuyên ngành hội họa

Hội Mĩ thuật Việt Nam khóa V (1999-2004) Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật Hội Mỹ thuật Việt Nam khóa VI (2004-2009)

Năm 1976 họa sĩ Lê Huy Tiếp ra mắt công chúng tại triển lãm mỹ thuật toàn quốc với tác phẩm tranh sơn dầu "Cô gái và con chó trắng", Tác phẩm như dấu ấn khởi đầu cho những sáng tạo nghệ thuật hội họa tranh sơn dầu của ông Tuy có nhiều cách nhìn trái chiều nhau lúc bấy giờ, nhưng bức tranh này

đã gây được tiếng vang lớn bởi kĩ thuật sơn dầu vững chắc và cách nhìn hoàn toàn mới lạ ở Việt Nam vào thời điểm đó

Với sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực lãng mạn pha lẫn những yếu tố siêu thực trong tranh, Lê Huy Tiếp đã cho ra đời nhiều tác phẩm

tranh sơn dầu có giá trị: Sáng tác, 1978, sơn dầu; Miền Trung, 1980, sơn dầu; Nghề Biển,1980, sơn dầu; Chiến tranh, 1986, sơn dầu; Hoà Bình, 1986, sơn dầu; Cái bàn của người trực ca, 1987, sơn dầu; Quê hương1980, sơn dầu; Đợi, 1977, sơn dầu; Chân dung nhà phê bình Mỹ thuật Thái Bá Vân, 1998, sơn dầu; Trời và đất, 2003, sơn dầu; Trông ra biển, 2008, sơn dầu; Kỷ vật,

2009, sơn dầu Trong đó có nhiều bức hiện đang được trưng bày và lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam

Tranh Lê Huy Tiếp thể hiện những suy nghĩ về cuộc đời mà chủ yếu là hình ảnh con người sống và chết, tình yêu và chiến tranh, con người với thiên nhiên Mỗi bức tranh đều là câu chuyện gắn bó với cuộc sống của ông

Lê Huy Tiếp diễn tả con người và cảnh vật trong tranh với những bố cục thoáng đạt, không gian rộng nhưng vô cùng chặt chẽ Không chỉ để ghi lại chính xác cái đẹp của sự vật mà quan trọng hơn tác giả muốn gửi gắm những

tư tưởng kín đáo bằng con mắt quan sát tinh tế, từ đó cuốn hút người xem, đưa họ tiếp cận với chủ đề tác phẩm

Sự kết hợp hài hòa giữa chủ nghĩa hiện thực với chủ nghĩa tượng trưng siêu thực xuyên suốt các tác phẩm của họa sĩ Tranh Lê Huy Tiếp đã vượt khỏi hiện thực của thị giác, đánh thức những rung động sâu thẳm trong lòng

người xem Vẻ đẹp của con người và cuộc sống được tôn lên nhờ ánh sáng và bóng tối, nhờ ngày và đêm, quá khứ và hiện tại, cái thiện và cái ác, cũng như những giá trị tư tưởng được nhận ra giữa ranh giới chiến tranh và hòa bình

Không chỉ thành công ở mảng tranh sơn dầu, họa sỹ Lê Huy Tiếp còn thành công cả ở lĩnh vực đồ họa với dòng tranh in khắc, một trong những loại hình nghệ thuật tồn tại lâu đời trên thế giới Lê Huy Tiếp được xem là người đầu tiên đưa tranh độc bản vào Việt Nam, có nhiều đóng góp trong việc đào tạo thế hệ họa sĩ đồ họa trẻ và vực dậy phong trào sáng tác tranh in khắc do Hội Mỹ thuật Việt Nam tổ chức Điển hình là bộ tranh "Môi trường biển" (In độc bản - 2001), họa sĩ đã sử dụng phối hợp nhiều kỹ thuật và đưa vào tranh không ít vật phẩm có sẵn trong tự nhiên để tạo nên chiều sâu, sự phong phú

về không gian và màu sắc cho tác phẩm

Thành công của họa sĩ Lê Huy Tiếp đã được ghi nhận qua nhiều giải thưởng: Giải nhì Triển lảm Mĩ thuật toàn quốc năm 1990; Giải ba Hội Mĩ thuật Việt Nam năm 1997 Giải thưởng triển mĩ thuật khu vực I (Hà Nội): Giải A năm 2003; Giải B năm 2001 và Tặng thưởng năm 2006 Năm 2012 họa sĩ Lê Huy Tiếp được Chủ tịch nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam tặng Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật cho các tác phẩm:

Chiến tranh,1986, sơn dầu; Đợi, 1996, sơn dầu; Eva trở về, 1997, sơn dầu

và bộ 4 tranh in độc bản Môi trường biển 2001 Ngoài ra trong quá trình công

tác, ông còn được tặng Huy chương vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam; Huy chương vì sự nghiệp văn hóa thông tin

Họa sĩ Lê Huy Tiếp là người đã cần mẫn lao động, suốt đời tìm tòi sáng tạo để cho ra nhiều tác phẩm nghệ thuật tạo hình độc đáo Tên tuổi ông đã có chỗ trong lòng người yêu mỹ thuật Việt Nam Và lịch sử mỹ thuật hiện đại nước nhà đã dành cho ông những vị trí trang trọng trong Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam với những tác phẩm mỹ thuật nổi tiếng thành công ở cả chất liệu sơn dầu và đồ họa [5, tr.315-319]

Khái quát về sự nghiệp sáng tác của họa sĩ Nguyễn Trung Tín

Họa sĩ Nguyễn Trung Tín sinh năm 1955 tại Hà nội, quê gốc ở tỉnh Quảng Ngãi Từ năm 1983 đến năm 2015 ông làm việc tại trường Đại học Mĩ thuật thành phố Hồ Chí Minh Sau khi nghỉ hưu ông ở lại thành phố này sống

và tiếp tục công việc sáng tác nghệ thuật

Tranh Nguyễn Trung Tín có sự kết hợp một cách nhuần nhuyễn hài hòa giữa các yếu tố hiện thực, siêu thực và đồng hiện Một sự kết hợp khéo léo giữa những cái thực tinh túy của cuộc sống với cái ảo của thị giác, cái mà người ta thường bắt gặp trong những giấc mơ Bề mặt trong tranh thường được ông chia thành nhiều không gian, thời gian khác nhau mang tính đồng hiện nhằm đạt hiệu quả cao nhất cho ý tưởng Trong tác phẩm ông dành sự quan tâm đến hiện thực là nhiều nhất Ông đi sâu vào diễn tả kĩ nhân vật, đặc biệt là khuôn mặt và đôi bàn tay, nhằm muốn khắc họa một cách chân thực nhất đặc điểm và sự biểu cảm của nhân vật

Đời sống là mảng đề tài chính với Nguyễn Trung Tín Trong sáng tác ông luôn nắm bắt, gạn lọc để cho ra đời các tác phẩm có giá trị Ông thường

vẽ những gì thân quen nhất đó là những con người, những ban công, những ô cửa, hay những ngõ phố thân thuộc, ngoài ra đề tài về cuộc sống của người dân đồng bằng sông Cửu Long cũng được ông quan tâm khai thác

Nguyễn Trung Tín thường vẽ nhiều tranh khổ lớn, vẽ kĩ, vẽ chi tiết, có

thể thấy ở các bức “ Ban công và sen”, “Nữ họa sĩ”, “Ký ức đường phố”,

“Chân dung trong mưa”, “Bên một chiến tích”, “Buổi chiều”, “Hà Nôi 1972”…thể hiện một phong cách làm việc nghiêm túc và chuyên nghiệp Ông

cũng thường vẽ với mẫu thật để có sự rung cảm mạnh, làm cho bức tranh có hồn, kỹ thuật sơn dầu dày dặn có sức nặng và chiều sâu không gian tinh tế

Họa sĩ Nguyễn Trung Tín có sự thành công rất sớm Năm mới mười tám tuổi (năm 1974) ông đã có tác phẩm “Bên suối” được sưu tập tại Bảo tàng

Mĩ thuật Việt Nam Có lẽ đó là một tài năng bẩm sinh, tài năng đó khi được

lĩnh hội đầy đủ những kiến thức hội họa sâu rộng, kĩ thuật sơn dầu vững vàng, cảm xúc tinh tế cùng những trãi nghiệm cuộc sống phong phú, Nguyễn Trung Tín đã có những bước tiến vững vàng trong nghề nghiệp, gặt hái nhiều thành công đáng kể trong sự nghiệp Những giải thưởng Mĩ thuật của Hội Mỹ thuật Việt Nam khá đều đặn, giải nhất năm 1995, giải nhì năm1997, giải ba năm

1999 cùng huy chương bạc ở triển lãm toàn quốc năm 2000 với tác phẩm Bên một chiến tích , huy chương đồng năm 2010 với tác phẩm Buổi chiều

Những thành công đạt được đã chứng minh Nguyễn Trung Tín là một họa sĩ tài năng có nhiều đóng góp cho nền mĩ thuật Việt Nam, được công chúng, những người yêu nghệ thuật đón nhận một cách tích cực [4]

Khái quát về sự nghiệp sáng tác hội họa của họa sĩ Nguyễn Đình Đăng

Họa sĩ Nguyễn Đình Đăng sinh năm 1958 tại Hà Nội, ông còn là một nhà khoa học với hai bằng tiến sĩ về vật lí hạt nhân, nhưng ông lại luôn có một niềm đam mê cháy bỏng với Hội họa Đặc biệt ông không học tại một trường mĩ thuật nào mà hoàn toàn tự học ở sách báo, tự mày mò từ các bậc tiền bối và tự thể nghiệm Ông vẽ trực tiếp từ tĩnh vật, thiên nhiên, chân dung những người thân quen bên cạnh Thời kỳ ở Mátxcơva, thủ đô của nước Nga, ông thường hay tới xem và chép tranh tượng tại Bảo tàng Mỹ thuật Puskin để học tập, nghiên cứu Lúc này ông rất thích tranh các họa sĩ ấn tượng và ông đã dành hàng chục năm theo đuổi phương pháp vẽ này

Về Việt Nam từ năm 1985, Nguyễn Đình Đăng tham gia sáng tác tại

Hà Nội, rồi được hai họa sĩ Mai Văn Hiến và Bùi Xuân Phái giới thiệu vào Hội Nghệ sĩ Tạo Hình Việt nam (hiện là Hội Mỹ Thuật Việt Nam) Ông trở thành hội viên Hội Mỹ thuật Việt Năm vào năm 1987 Sau đó ông gia nhập Hội viên hội Mỹ thuật Hà Nội (năm 1990) và Hội viên hội Nghệ thuật quốc tế (1997 – 1999)

Nguyễn Đình Đăng được công chúng ngưỡng mộ bởi các tác phẩm tranh siêu thực, thể hiện bằng kỹ thuật vẽ nhiều lớp, các nét vẽ tinh tế, trau chuốt, gọn gàng, bay bổng mang những nét lãng mạn và ngẫu hứng của một tâm hồn nghệ sĩ Phong cách nghệ thuật có sự ảnh hưởng của danh họa Leonardo da vinci, Salvador Dali kết hợp với cách vẽ cực thực và đồng thời là

sự kết hợp giữa văn hóa Đông, Tây trong tác phẩm (văn hóa phương Đông chủ yếu là văn hóa Việt Nam và văn hóa Nhật Bản; Văn hóa phương Tây, đặc biệt là văn hóa Pháp)

Các tác phẩm hội họa tiêu biểu trong thời gian sáng tác ở Việt Nam có

thể kể: “Khai bút” (1986); “Sự xuất hiện của hình tượng trên hoang mạc” (1986); “Cái chết của hoạ sĩ” (1987); “Tiếng kèn thứ năm” (1990); “Giấc mơ nghệ sĩ (Chân dung nhà văn Nguyễn Huy Thiệp)”

Sau một thời giạn hoạt động Mĩ thuật tại Việt Nam, ông đã đạt được những thành công nhất định trên con đường nghệ thuật Từ năm 1994, ông đến Nhật Bản để tiếp tục sự nghiệp nghiện cứu khoa học vật lý hạt nhân và khẳng định tài năng hội họa xuất sắc bằng nguồn năng lượng sáng tác dồi dào

ở một đất nước có nên nghệ thuật rất phát triển

Đến Nhật, phong cách hội họa của Nguyễn Đình Đăng thay đổi không nhiều so với thời kỳ còn ở Việt Nam Ông vẫn giữ cách vẽ sơn dầu nhiều lớp trên canvas hình chữ nhật, cách phối màu mềm mại, mặt tranh nhẵn Ông chủ yếu thay đổi một số điểm như: từ gam màu vàng đất, nâu, sắc ấm thường dùng được chuyền dần sang hòa sắc lạnh, cách xử lý sáng tối đề cập nhiều hơn và đặc biệt tại đây bút pháp diễn tả có sự ảnh hưởng của hội họa cường thực, nội dung đề tài cũng có thay đổi do sự ảnh hưởng của văn hóa Nhật Bản

Năm 2005 Nguyễn Đình Đăng trở thành hội viên hội Mỹ thuật Chủ Thể của Nhật Bản Từ năm 1978 tới nay ông đã có nhiều cuộc triển lãm tranh lớn (triển lãm cá nhân, triển lãm nhóm và triển lãm có hội đồng duyệt) tại

nhiều nước: Việt Nam, Nga, Nhật Bản và Ý và đã giành được nhiều giải thưởng uy tín về nghệ thuật ở cả Nhật và Việt Nam Đặc biệt năm 2003 ông được tặng thưởng Huy chương Vì sự nghiệp mỹ thuật Việt Nam Ông cũng thường được mời thuyết trình về Kỹ thuật vẽ sơn dầu tại Đại học Mĩ thuật Việt Nam, Bảo tàng Mĩ thuật thành phố Hồ Chí Minh, Trung tâm cộng đồng thành phố Wako, Nhật Bản; thuyết trình về tranh của mình tại Ý, Bồ Đào Nha, Mỹ [26]

Tiểu kết

Chương một đã xác định được khái niệm yếu tố siêu thực trong tranh thông qua tổng hợp các diễn giải về siêu thực và yếu tố siêu thực Chương này cũng đã nêu khái lược về hội họa Siêu thực, trong đó người viết chủ yếu nói

sơ lược về sự ra đời và quan niệm sáng tác của hội họa Siêu thực, giới thiệu ngắn gọn một số họa sĩ tiêu biểu của trường phái hội họa Siêu thực cũng như

sơ qua về hội họa có yếu tố Siêu thực ở Việt Nam nhằm đưa ra cơ sở lý thuyết làm nền tảng cho việc nghiên cứu đề tài này Ngoài ra ở phần này của luận văn cũng nêu khái quát về sự nghiệp sáng tác của các họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng để có cái nhìn tổng thể nhất về con đường nghệ thuật của từng họa sĩ, tạo cơ sở trực tiếp để nghiên cứu về yếu tố siêu thực trong tranh của họ

Những nội dung của chương một đã xây dựng là cơ sở mang tính lý thuyết để luận văn tiếp tục đi vào chương hai nghiên cứu những biểu hiện của yếu tố siêu thực trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín Và Nguyễn Đình Đăng

Chương 2

NGHIÊN CỨU YẾU TỐ SIÊU THỰC TRONG TRANH LÊ HUY TIẾP,

NGUYỄN TRUNG TÍN VÀ NGUYỄN ĐÌNH ĐĂNG

2.1 Yếu tố siêu thực biểu hiện trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng

Nghiên cứu nhằm chỉ ra sự biểu hiện về yếu tố siêu thực trong các tác phẩm hội họa của Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và nguyễn Đình Đăng nhằm chỉ ra sự biểu hiện của yếu tố siêu thực thông qua những đặc điểm của hội họa có yếu tố siêu thực Đồng thời so sánh sự tương đồng và khác biệt về yếu tố siêu thực trong tranh giữa ba họa sĩ, để có cái nhìn vừa tổng quát, vừa

cụ thể về yếu tố siêu thực trong tranh mỗi họa sĩ

2.1.1 Yếu tố siêu thực biểu hiện qua sự phi lí

Phi lý là không hợp với lẽ phải, không có cơ sở thực tại và trái với quy luật tự nhiên Trong Hội họa Siêu thực, phi lí luôn là một đặc trưng, dù người nghệ sĩ biểu hiện bằng cách tự động cào nạo hay cố gắng vẽ chi tiết, tỉ mỉ những gì không hợp lí để tạo hiệu quả nghệ thuật, thì cuối cùng vẫn là tạo ra

sự phi lí mang tính siêu thực trong tác phẩm

Xem các tác phẩm hội họa của Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng, yếu tố siêu thực được biểu hiện ở nhiều khía cạnh, nhiều goc độ, với nhiều ý nghĩa khác nhau trong các tác phẩm của mỗi họa sĩ Sự phi lý như là dấu hiệu nhận biết những biểu hiện của yếu tố siêu thực trong tranh họ, bởi sự phi lí trong tác phẩm hội họa thường có biểu hiện trái ngược với các yếu tố hội họa khác

Tác phẩm Cô gái và con chó trắng, sơn dầu, [Phụ lục 1.1 ] của họa sĩ

Lê Huy Tiếp, ra mắt lần đầu tiên vào năm 1976 tại Triển lãm Mĩ thuật toàn quốc, làm người ta phải ngỡ ngàng, bàn tán bởi những triết lý của hội họa siêu thực đã được đưa vào thể hiện Những thứ trái ngược với quy luật tự nhiên đã

làm người xem không thể nào không đặt ra những câu hỏi về sự phi lí biểu hiện trong bức tranh đó Vì trong hoàn cảnh bấy giờ, khi đất nước mới thống nhất đa số công chúng và nhiều họa sĩ ít ai biết đến hội họa Siêu thực, nên việc vẽ tranh có yếu tố siêu thực như Lê Huy Tiếp là rất mới lạ và thậm chí còn khó chấp nhận với nhiều người, kể cả những người trong cuộc Ở Việt Nam lúc này, người ta hiếm khi tiếp cận các bức tranh mà trong đó có yếu tố tạo thành lại vượt ra bên ngoài thế giới tự nhiên như vậy

Thoạt nhìn, bức tranh được diễn tả khá kỹ lưỡng Hình ảnh chính là một cô gái lộ rõ khuôn mặt đượm buồn với chiếc áo màu vàng có sọc óng ánh, ngồi ngay sát bờ tường, ở chính giữa bố cục Phía dưới là sàn gạch hoa nâu - đỏ, còn bên ngoài có một chú chó trắng đang nằm bên cạnh luống hoa màu phớt tím Xa hơn là đôi trai gái mặc đồ bơi, nắm tay chạy đùa trên bãi biển làm cho không gian tranh càng trở nên lãng mạn Bầu trời xanh trong với những đụn mây màu trắng lững lờ Trong khoảng tối xẩm cạnh cô gái ngồi có những cây xương rồng là ẩn dụ về sự nguy hại Những cánh bướm đen sẫm, theo họa sĩ là sự ẩn ý về nỗi ám ảnh của cái chết luôn rình rập xung quanh Khi quan sát thật kĩ, mọi thứ sẽ trở nên thú vị hơn bởi có những đám mây trắng bay lạc vào không gian một cách bất thường và phi lí Hầu như tất cả mọi thứ trong tranh đều thực, không gian thực, con người thực, cảnh vật thực, nhưng trong cái thực đó đã xẩy ra một sự đảo lộn không gian bất thường Một áng mây bay lơ lững lạc vào bên trong nhà ngay trên đầu cô gái Những cây xương rồng, những con bươm bướm đen bay lượn làm cho không gian không

rõ trong – ngoài Vị trí mọi vật thể như bị đảo lộn một cách phi lí Có thể đó

là ý đồ của tác giả nhằm muốn gây hiệu quả tốt hơn trong việc thể hiện tâm trạng của cô gái, nhân vật chính của bức tranh trong sự cô đơn, sự mỏng manh của cuộc sống

Đặt giả thuyết, nếu không có một áng mây phi lý mang biểu tượng của hội họa siêu thực bay ngang vào không gian bên trong, thì cạnh của bức tường

phía sau, trên đầu cô gái dễ bị cứng nhắc, bố cục dễ bị chia thành hai phần trong ngoài rõ rệt, kém hấp dẫn, làm giảm đi rất nhiều vẽ đẹp của tạo hình trong tổng thể bố cục Sự xuất hiện của một áng mây phi lí, đã thay đổi hoàn toàn không gian tranh, làm cho không gian bên ngoài và bên trong được kết nối, tổng thể tranh được thống nhất, tạo được nhiều giá trị thẩm mỹ và quan trọng hơn là góp phần làm rõ ý đồ của tác giả nhằm biểu đạt tâm trạng của nhân vật chính trong tranh

Hình ảnh một áng mây bay lạc vào không gian khác một cách phi lý, hay được Lê Huy Tiếp tâm đắc ưa dùng, vì vậy nó còn được lặp lại trong tác

phẩm Sáng tác, 1978, sơn dầu, [Phụ lục 1.2] của họa sĩ này

Tác phẩm Hòa Bình, 1986, sơn dầu, [Phụ lục 1.4] Lê Huy Tiếp biểu

hiện rất rõ đặc trưng của hội họa mang phong cách siêu thực Bức tranh có bố cục chính là một cô gái và quả địa cầu Cô gái khỏa thân nằm nghiêng mình, giáng uyển chuyển rất đẹp trên bãi cát rộng mênh mông của bờ biển, tay cầm một chiếc bình bông Đặc biệt trong tác phẩm đã xuất hiện một điều không bao giờ có thực ở ngoài đời làm cho người xem phải nhìn nhận tác phẩm từ nhiều chiều mới có thể cảm nhận được dụng ý của họa sĩ Cụ thể trong cái không gian tương đối tĩnh lặng và lãng mạn đó, họa sĩ đã vẽ ra một quả địa cầu nhỏ bay lơ lửng phía trên cô gái và một điều phi lí đã diễn ra Một chi tiết làm người ta phải suy ngẫm, phải đặt ra câu hỏi cho những biểu hiện trong bức họa

Biểu hiện của yếu tố siêu thực qua sự phi lý trong tranh Nguyễn Trung Tín cũng được thể hiện một cách chủ động và sáng tạo Tranh ông thường được vẽ về cuộc sống xung quanh, thường nhật và gần gũi như những ô cửa

sổ, ban công, ngõ phố, những đứa trẻ ngây thơ, hay những thiếu nữ trẻ trung luôn sẵn sàng làm mẫu mỗi khi họa sĩ cần, tất cả trở thành nguồn cảm hứng bất tận để sáng tác Tuy nhân vật và vật thể trong tranh thường được vẽ từ hiện thực cuộc sống, nhưng họa sĩ không đơn thuần sử dụng phong cách hiện

thực để biểu đạt trong tranh mà kết hợp cả hiện thực, siêu thực và đồng hiện trong nhiều tác phẩm tạo ra sự thú vị và hấp dẫn cho người xem

Tác phẩm Nhảy dây, sơn dầu, [Phụ lục 2.6] được Nguyễn Trung Tín

thể hiện về những đứa trẻ chơi trò nhảy dây trong ngõ phố, một trò chơi dân gian quen thuộc của trẻ em Việt Nam Bằng phương pháp đồng hiện ông đưa hai không gian hoàn toàn khác nhau tạo thành một bố cục cân đối giữa hai bên Và hai không gian tưởng như tách biệt đó lại có một mối quan hệ gắn kết với nhau bằng việc thể hiện những liên tưởng của họa sĩ Các em nhỏ ở hai không gian khác nhau nhưng lại chơi được với nhau cùng một trò chơi, sử dụng cùng một sợi dây để nhảy nhót, đúng là một sự phi lí mang tính siêu thực trong tác phẩm này Sự kết nối các không gian, kết nối các em nhỏ ở nhiều ngõ ngách của những góc phố khác nhau chỉ bằng một sợi dây của trò chơi quen thuộc Cách giải quyết của họa sĩ thể hiện sự tinh tế và khả năng liên tưởng, sáng tạo tuyệt vời

Vẫn là cách thể hiện quen thuộc đã trở thành phong cách riêng của họa

sĩ bằng sự đan xen, lồng ghép giữa hiện thực, siêu thực và đồng hiện với nhau

một cách hài hòa, hợp lí Trong tác phẩm Buổi chiều, sơn dầu, [Phụ lục 2.1],

ra mắt tại triển lãm Mĩ thuật toàn quốc 2010, Nguyễn Trung Tín thể hiện một

sự vững vàng trong kĩ thuật sơn dầu với khả năng diễn tả nhân vật rất tốt Tác phẩm được hội Đồng nghệ thuật và công chúng yêu mĩ thuật đánh giá rất cao

về tính nghệ thuật được thể hiện Vì vậy họa sĩ đã được trao tặng huy chương đồng trong triển lãm lần này Đó là một tác phẩm tràn đầy cảm xúc, có chiều sâu cả về nội dung và cách thể hiện Yếu tố siêu thực được họa sĩ đưa vào một cách tinh tế thông qua sự phi lý của ánh sáng, phi lí của không gian và phi lí

về tỉ lệ giữa hai nhân vật trong tác phẩm Những sự phi lý cố tình và chủ động làm cho bức tranh càng trở nên hấp dẫn, giúp tác giả gửi tới người xem một thông điệp về cuộc sống và triết lí của quy luật Những sự không hợp lý làm cho người xem suy ngẫm sâu sắc hơn về buổi chiều của một ngày nắng sắp

tàn liên tưởng với buổi chiều của tuổi tác, buổi chiều của thời gian, hay buổi chiều của một đời người

Trong hội họa Nguyễn Đình Đăng hầu như tác phẩm nào cũng có sự phi lý, bởi những sáng tác của ông đều mang đậm giấu ấn của hội họa siêu thực Có khi là sự cường điệu làm thay đổi kích thước, không gian hình thể một cách bất thường, có khi là sự bóp méo làm biến dạng các sự vật, cũng có khi là sự lắp ghép kì quặc bất hợp lý các vật thể trong tranh

Sự phi lý trong tranh Nguyễn Đình Đăng thể hiện rất rõ ở nhiều tác

phẩm khác nhau Trong đó tác phẩm Tam vị nhất thể, 1997, sơn dầu, [Phụ lục

3.2], là một một ví dụ Đây là một tác phẩm hiếm hoi của ông về đề tài tôn giáo trong giai đoạn 1994 đến 2000

Tác phẩm “Tam vị nhất thể” (1997) có nội dung Cơ-đốc rõ rệt, trong

đó Nguyễn Đình Đăng vẽ mình như Chúa Jesus, bên cạnh Chúa Thánh Linh, được tượng trưng bởi con bồ câu, và Chúa Cha, xuất hiện trên trời, không có

mặt vì không phải là người Miếng bánh mì ám chỉ cơ thể của Chúa Jesus”

[23]

Nội dung của tác phẩm là vậy, còn hình thức thể hiện có sự tương đồng với phong cách của hội họa Siêu thực do họa sĩ sử dụng nhiều yếu tố của trường phái hội họa này Sự phi lí bộc lộ thông qua hình ảnh nhân vật chính trong tranh, đó chính là Nguyễn Đình Đăng đang ngồi hai chân xếp chéo nhau, hai tay giang rộng cao ngang bờ vài, bay lơ lửng trên không trung, tách rời khỏi mặt đất Phi lí hơn, ở đằng xa khuất phía sau, xuất hiện một hình ảnh tương tự như nhân vật ở phía trước nhưng to hơn và chỉ có phần thân, không đầu, không chân, không mặt mũi in hình lên không trung như bị mây trời che

khuất nhiều bộ phận

Ở Tác phẩm Truyền thuyết ngọc trai, 2000, sơn dầu, [Phụ lục 3.9] được

Nguyễn Đình Đăng lấy cảm hứng từ câu chuyện truyền thuyết về “Mỵ Châu, Trọng Thủy” Trong tác phẩm, các nhân vật được họa sĩ thể hiện như không

có trọng lượng, bay lơ lửng giữa không gian Những kiến trúc được chạm khắc đầu rồng thường có ở đình, đền cũng bay lơ lửng cùng hai nhân vật gây cảm giác huyền bí về một câu chuyện thực hư trong lịch sử Sự kết hợp nhiều yếu tố phi lý tạo nên một không gian vừa huyền hoặc thần thoại, vừa phi lí, siêu thực trong bức tranh

Còn tác phẩm Ảo giác sau lễ hội, 2013, sơn dầu, [Phụ lục 3.12] được

Nguyễn Đình Đăng thể hiên sự phi lý thông qua hình ảnh về một con ngựa có

ba chân đang bốc cháy, còn con rắn có đuôi là một đôi dép, khối hình chữ nhật dưới chân ngựa thì dài đến tận chân trời Tất cả những sự biểu hiện đó đều mang tính phi lí trong tác phẩm

Sự phi lý trong tranh Nguyễn Đình Đăng biểu hiện khả năng tưởng

tượng vô cùng của tác giả Trong tác phẩm Phản ánh, 2012, sơn dầu, [Phụ lục

3.11] là một ví dụ điển hình Bố cục tranh được họa sĩ thể hiện gồm có một tấm gương nằm gần sát mặt tranh phản chiếu cảnh đêm tối bằng hình ảnh của một người phụ nữ đang cầm cây nến trên tay, tay kia che chắn gió Màn đêm trở nên tối tăm và huyền bí hơn khi xuất hiện một đàn dơi đang bay lượn trên không Phía dưới là những mảnh kính vỡ và chiếc ô rách nát bên cạnh người phụ nữ Sự phi lý và huyền bí hơn khi họa sĩ diễn tả hình bóng phản chiếu người phụ nữ của ánh đèn ở trong gương trải dài trên bãi biển đến tận chân trời và in hình lớn lên tận trời xa Dù là ảnh trong gương thì hình phản chiếu

đó cũng không thể có thật mà hoàn toàn phi lí, một sự biểu hiện của yếu tố siêu thực

Tác phẩm duy nhất thuần túy về thần thoại của họa sĩ Nguyễn Đình

Đăng là tác phẩm Nàng Âu Cơ mới, 1996, sơn dầu [Phụ lục 3.3] Theo truyền

thuyết, Âu Cơ là một trong hai nhân vật chính trong câu chuyện Lạc Long Quân Đó là câu chuyện kể về sự ra đời của triều đại đầu tiên của Việt Nam, triều đại các vua Hùng Trong truyện, Âu Cơ là một nàng tiên, tượng trưng cho đất Sự kết giao giữa nàng Âu Cơ và Lạc Long Quân đã sinh ra dân tộc

Việt Nam bắt đầu từ 100 người con, một nửa lên rừng sống với mẹ, nửa kia theo cha xuống biển Trong tranh, họa sĩ Nguyễn Đình Đăng đã vẽ cả hai nhân vật, trong đó Lạc Long Quân đã hóa thân thành rồng, bay từ biển lên bao quanh Âu Cơ Một hình tượng mang tính thần thoại được thể hiện bằng ngôn ngữ tạo hình, một sự biến hóa không có thực trong đời sống thực tại nên phi

lí Còn nàng Âu Cơ được diễn tả rất tự nhiên như một thiếu nữ ở ngoài đời, nàng bay lơ lửng, vẻ mặt điềm tĩnh, nàng cưỡi trên mình rồng Vị trí của nàng

ở giữa bố cục, chia bức tranh thành hai phần đối xứng Phần trời và biển cũng được phân chia tương tự, trong khi các đám mây được tạo hình xoáy theo đường bay của rồng Nếu câu chuyện thần thoại là phi lí là siêu thực thì tác phẩm hội họa này của Nguyễn Đình Đăng cũng có sự phi lý và siêu thực tương ứng

Qua những phân tích trên ta thấy, trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng đều có nhiều biểu hiện của các yếu tố siêu thực thông qua sự phi lí Mỗi họa sĩ có một phương thức biểu đạt riêng mang đậm dấu ấn cá nhân, nhằm gây hiệu quả thẩm mĩ và truyền đạt những ý tưởng nghệ thuật qua tác phẩm

2.1.2 Yếu tố siêu thực biểu hiện qua sự hư cấu hình thể

Trong hội họa siêu thực cũng như hội họa có yếu tố siêu thực, họa sĩ thường thể hiện các vật thể không giống như ngoài đời, thể hiện những không gian phi lí, hay những con người kì dị, nhưng hầu như vẫn còn những dấu vết của hiện thực Hình thể đó, không gian đó không có cách nào khác ngoài sự

hư cấu hình thể trong tác phẩm

Hư cấu là phương thức xây dựng hình tượng điển hình qua việc sáng tạo ra những giá trị mới, những yếu tố mới, cảnh vật, nhân vật trong một tác

phẩm theo sự tưởng tượng của tác giả Còn hình thể là toàn thể nói chung

những đường nét bên ngoài của một vật thể Hình thể là những yếu tố dễ nhận thấy nhất trong một tác phẩm [1, Tr.426]

Vậy hư cấu hình thể là thể hiện trên mức sự thật toàn bộ hay một phần không gian, kết cấu của sự vật hiện tượng Hư cấu trong phạm vi một hình thể

là sự thay đổi chu vi, đường nét bao quanh bên ngoài vật thể, làm cho hình thể

bị thay đổi về kích thước, cấu trúc hay hình dáng so với nguyên bản

Hư cấu trong hội họa là sản phẩm của trí tưởng tượng, dựa trên cơ sở

có thật của một sự vật, một hình thể nào đó Hư cấu hình thể là làm cho hình thể bị biến dạng không còn như ban đầu Có nhiều hình thức khác nhau khi hư cấu hình thể Trong hôi họa siêu thực, các họa sĩ thường làm thay đổi trật tự không gian vốn có của các vật thể Cũng có khi hư cấu chỉ trong phạm vi kết cấu của một hình thể bằng cách phóng đại hình thể, thu nhỏ hình thể, thay đổi cấu trúc vốn có của hình thể hay sự cường điệu về màu sắc, đường nét, không gian, làm cho hình thể biến dạng như trong trí tưởng tượng phiêu lưu và phong phú của họa sĩ

Hư cấu hình thể trong tranh Lê Huy Tiếp được thể hiện một cách đầy

lãng mạn qua tác phẩm Cơn bão đi qua, 2007, sơn dầu, [Phụ lục 1.7] Đây là

một bức tranh được Lê Huy Tiếp mất chín năm để thể hiện Bức tranh có không gian rất chân thực, các vật thể nằm trong một bối cảnh như vốn có ngoài đời, ở những vùng quê ven biển sau khi giông bão đi qua Yếu tố siêu thực trong tranh thể hiện tinh thần lạc quan của tác giả Bút pháp diễn tả tinh

tế, tỉ mỉ như muốn ghi lại một cách thực tế nhất về cảnh tượng hoang tàn do bão gây ra Các vật thể trong tranh rất lộn xộn, ngổn ngang, đổ nát, có lẽ bởi

sự tàn phá dữ dội của một cơn bão phải lớn lắm vừa đi qua Cái hay trong tác phẩm là họa sĩ đã thể hiện một nhân vật duy nhất đang ngồi quay mặt ra biển với dáng vẻ lạc quan, đối lập hoàn toàn với bối cảnh những ngổn ngang Nhân vật đó cũng chính là tác giả của bức tranh, họa sĩ Lê Huy Tiếp Để thể hiện tinh thần lạc quan, tác giả đã hư cấu lại hình thể, biến một đám mây màu trắng phía bầu trời xa theo hướng mắt nhìn của nhân vật trong tranh thành một thiếu nữ khỏa thân mềm mại đang uốn mình trong làn mây trắng với

những đường cong đầy gợi cảm Mây là người, người là mây, rất đẹp và tinh

tế Một phút thả hồn, một sự liên tưởng chợt thoáng qua trong tâm hồn người họa sĩ đã được tái hiện lại trong không gian hiện thực của bức tranh, làm cho không gian đang từ hiện thực trở nên siêu thực hơn Ngôn ngữ siêu thực trở nên đặc biệt hiệu quả để họa sĩ thể hiện những hình tượng có từ tiềm thức con người Chỉ có sự biểu hiện của yếu tố siêu thực mới bộc lộ được đời sống nội tâm đầy lãng mạn của họa sĩ Sự kết hợp giữa khả năng tưởng tượng với kỹ thuật, kỹ năng mô phỏng, diện tả bằng ngôn ngữ hội họa với chất liệu sơn dầu, họa sĩ Lê Huy Tiếp mới vẽ lại hiện thực của nội tâm, một hiện thực bất chợt bật ra từ tâm hồn, nhưng khi đi vào trong tranh lại biểu hiện một cấu trúc hình thể hoàn toàn mới lạ Những đám mây dù đa hình, đa khối, đa dạng đến đâu, dù mềm mại đến đâu cũng không bao giờ có hình hài như một thiếu nữ khỏa thân như vậy Hình ảnh đám mây biến thành thiếu nữ biểu hiện trên mây trời, ở trong tác phẩm do tác giả tưởng tượng ra Đúng siêu thực là sự kết hợp giữa hiện thực vốn có ngoài đời với thế giới hiện thực chỉ có trong sự bay bổng của tâm hồn người nghệ sĩ và quy tụ trong tác phẩm bằng ngôn ngữ của nghệ thuật

Mỗi tác phẩm hội họa, Lê Huy Tiếp lại có một cách biểu hiện về yếu tố siêu thực riêng Thông thường yếu tố siêu thực được biểu hiện bằng việc đảo lộn trật tự các sự vật trong không gian Nhưng cũng có khi họa sĩ lại hư cấu hình thể, làm thay đổi kích thước chúng một cách bất thường, không gian tranh như bị đảo lộn hay phá vỡ, khác hẳn với thường nhật, tạo nên một cảm

quan thẩm mỹ mới lạ và thú vị cho người xem Trong tác phẩm Kỷ vật, 2009,

sơn dầu, [Phụ lục 1.8] được họa sĩ Lê Huy Tiếp vẽ về đôi dép cao su, một đôi dép đã đồng hành với Bác Hồ trên những chặng đường Người đã đi qua và nay đã trở thành một kỉ vật đặt biệt Trong tranh, họa sĩ đã phóng đại đôi dép lên to gấp nhiều lần tạo ra sự phi lý, bất thường, đôi dép trở nên khổng lồ và không gian như bị thu hẹp lại Nếu đôi dép không được đặt trong mối quan hệ

với không gian xung quanh thì khó có ai nhận ra nó được phóng đại lên nhiều lần Ở đây cả bãi biển mênh mông mà đôi dép gần như chiếm trọn diện tích Nhưng người ta vẫn có thể đật câu hỏi rằng, đôi dép được hư cấu, cường điệu bằng cách phóng đại, hay không gian và mọi vật khác trong tác phẩm hội họa này bị thu nhỏ Giả sử chúng ta có thể đưa đôi dép ra khỏi không gian đó thì các sự vật khác và không gian đều trở nên hợp lí lẽ tự nhiên Vậy chắc chắn là đôi dép đã được phóng đại lên nhiều lần

Cũng trong bức tranh Kỷ vật, ngoài biểu hiện của yếu tố siêu thực qua

sự phóng đại hình thể, tác giả còn cường điệu về màu sắc trong không gian tranh Do tác động của khí hậu của thời tiết, hay sự tác động của ánh sáng mặt trời những đám mây có thể chuyển đổi màu sắc, có khi có màu vàng, có khi

là màu trắng, màu da cam, và thậm chí có khi mây là màu đỏ Nhưng xét tương quan màu sắc trong cả bức tranh thì màu đỏ như huyết kia của những đám mây là hoàn toàn phi lý, như một sự ám ảnh về những chặng đường lịch

sử đầy máu và nước mắt mà chủ nhân của đôi dép kỉ vật đã trải qua và chứng kiến Họa sĩ đã hư cấu bằng cách cường điệu màu đỏ của đám mây trong tranh lên, gây cảm giác bất thường trong bối cảnh đó Có thể do đôi dép ở đây

là một kỷ vật đã cùng chủ nhân đi vào lịch sử, nên nó còn có nhiều giá trị phi vật thể khác nên tác giả đã sử dụng phương pháp hư cấu hình thể và màu sắc lên nhiều lần để gây ra một hiệu ứng về tâm lý cho người xem

Hư cấu hình thể thường được họa sĩ Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng sử dụng nhiều trong tranh Theo đó, hư cấu hình thể là việc tạo ra cái mới bằng trí tưởng tượng, liên tưởng, sáng tạo trong nghệ thuật Hình thể

hư cấu không tồn tại ngoài đời, mà họa sĩ bằng khả năng của mình sẽ cảm nhận, tưởng tượng và suy diễn ra Trong tranh có yếu tố siêu thực, họa sĩ không phải chép lại thiên nhiên, chép lại con người như ngoài đời thực, mà bằng liên tưởng, sáng tạo rồi biến đổi nó thông qua cảm quan của người họa

sĩ, bằng sự cường điệu thông qua hư cấu hình thể làm cho mọi thứ vừa giống

thực, vừa không giống thực, vừa vô hình, vừa hữu hình, có khi cụ thể nhưng lại mơ hồ, có khi là nó nhưng không phải là nó, như ảo như mộng, như những

giấc mơ

Nguyễn Trung Tín đặc biệt chú ý biểu hiện yếu tố siêu thực qua sự hư cấu hình thể và coi việc hư cấu hình thể là một đặc trưng trong tranh ông, như các tác phẩm “Ban công và sen” , “Ban công 2” “ Sống ở côn đảo”, “Hà Nội 1972”, “ Cửa sổ nhìn ra phố”…

Trong tác phẩm Ban công và sen, sơn dầu, [Phụ lục 2.7] Nguyễn Trung

Tín đã hư cấu hình thể một vài bộ phận trong tác phẩm, làm cho mọi thứ trở nên vừa thực vừa hư Bức tranh có sự xuất hiện của hai cô gái được hư cấu trong một không gian siêu thực của ban công, của sen và những mảng tường nhà Hai cô gái, một cô với trang phục truyền thống tay cầm cành sen bên cạnh một cô gái bán khỏa thân bên ban công mang phong cách hiện đại Biểu hiện của yếu tố siêu thực qua sự hư cấu hình thể trong tác phẩm này là sự đan xen giữa cô gái với ban công và những nhành lá sen xen kẻ vào nhau, làm cho cấu trúc hình thể bị thay đổi Cô gái, ban công và cả lá sen được đan cài vào nhau, phá vỡ nhau rồi kết cấu với nhau tạo thành một hình thể mới, hình thể vừa thực vừa hư, vừa giống ngoài đời vừa lại khác Đó là hình thể của sự cường điệu, hình thể của sự hư cấu, hình thể đó chỉ có trong tác phẩm hội họa

có yếu tố siêu thực của Nguyễn Trung Tín

Với cách thể hiện tương tự, họa sĩ Nguyễn Trung Tín khá thành công ở

tác phẩm Ban công 2, sơn dầu, [Phụ lục 2.8] Bức tranh được thể hiện một

cách rất tỉ mỉ, giàu yếu tố trang trí và đầy gợi cảm Đối tượng vẫn là ban công với kiến trúc cổ, Hai cô gái bán khỏa thân hiện ra được diễn tả giống nhau như là một, chỉ khác nhau một chút về thế dáng, giữa đứng thẳng và nghiêng Toàn bộ bức tranh được hư cấu một cách chủ động giữa hai nhân vật và bối cảnh ban công, hoa, cột bê tông, mọi thứ đan xen vào nhau được hư cấu như vẫn thường thấy trong tranh ông Có những vị trí trong tranh giống như ảo

ảnh, do một phần thân hình của cô gái không phải là sự diễn tả chất da thịt thông thường mà thay vào đó họa sĩ đã diễn tả trong suốt như một tấm kính để

có thể nhìn xuyên qua thấy trời mây Nếu như không có phần đường viền xung quanh phần cơ thể đó, có lẽ nó đã biến mất để lẩn trốn vào không gian Một sự tưởng tượng và sáng tạo tuyệt vời thể hiện khả năng biểu hiện sự hư cấu hình thể linh hoạt Sự hư cấu tài tình của họa sĩ đã làm các vật thể và không gian trong tranh thay đổi một cách bất thường, như thực mà như ảo, tạo nên hiệu quả thẩm mỹ về sự biểu hiện của yếu tố siêu thực trong tranh, thu hút sự chú ý của người thưởng thức

Biểu hiện của yếu tố siêu thực qua sự hư cấu hình thể được thể hiện đa dạng hơn trong tranh có yếu tố siêu thực của họa sĩ Nguyễn Đình Đăng Sự

hư cấu có khi được diễn ra trong phạm vi một hình thể, có khi là sự hư cấu làm thay đổi trật tự cả một không gian rộng lớn với nhiều vật thể khác nhau trong một bức tranh

Xem tác phẩm Phù Đổng Thiên Vương, 2002, sơn dầu, [Phụ lục 3.7]

được Nguyễn Đình Đăng hư cấu hình thể bằng cách phóng đại và thay đổi cấu trúc, tỉ lệ các hình thể trong tranh dựa vào nội dung câu chuyện truyền thuyết

về Thánh Gióng Chỉ trong một bức tranh, cả câu chuyện dường như đã được thuật lại đầy đủ qua nét vẽ của hoạ sĩ Nội dung của câu chuyện được biểu hiện bằng các hình ảnh người đàn bà ướm chân trần vào vết chân để lại trên mặt đất, đến cậu bé Gióng to lớn, khoẻ mạnh oai hùng ngồi trên ngựa sắt Truyện mang tính thần thoại, siêu thực nên khi họa sĩ thể hiện nội dung đó lên tranh thì yếu tố thần thoại, siêu thực cũng được biểu hiện Sự khác nhau giữa truyện và tranh là tính thần thoại, siêu thực ở câu chuyện được thể hiện bằng ngôn từ, ngôn ngữ của văn chương Còn khi nội dung đó đi vào tranh thì được thể hiện bằng ngôn ngữ của nghệ thuật tạo hình, cụ thể ở đây là ngôn ngữ của hội họa, ngôn ngữ của hình, mảng, đường nét và màu sắc Một điểm khác nữa

là câu chuyện truyền thuyết này khi đi vào tranh đã được tác giả chủ thể hóa

đi phần nào, đó là sự hư cấu về thời gian khi xuất hiện hình ảnh một chiếc máy bay của thời kì hiện đại trong không gian cổ tích thần thoại Sự xuất hiện của chiếc máy bay đó làm cho bức tranh không còn đơn thuần là sự minh họa cho câu chuyện và người ta sẽ suy nghĩ về những tư tưởng mới mẻ hơn mà tác giả muốn gửi gắm

Bằng cách phóng đại, nhân vật trong tranh, làm cho nhân vật có một hình thể to khác thường, trời đất trở nên không còn rộng lớn so với nhân vật

Có lẽ Nguyễn Đình Đăng muốn thể hiện nhân vật là những con người vô thường, là người của trời đất nên thân hình đó sẽ có lý như trong truyền thuyết Để tương xứng với hai nhân vật, hình tượng con ngựa trong bức tranh này cũng được phóng đại lên gấp rất nhiều lần, làm cho hình thể nó không còn nhỏ bé trong khoảng không gian của trời đất Sự hư cấu được thể hiện bằng cách phóng đại hình thể, tạo những đám mây bay cắt ngang che đi nhiều

bộ phận của thân hình con ngựa, làm cho người xem có cảm giác giữa phần chân sau, chân trước và cả phần đầu ngựa cách nhau một quảng trời bao la với tầng tầng lớp lớp mây trời Sự hư cấu về không gian biểu hiện trong tác phẩm rất rõ ràng, chính là sự biểu hiện của các yếu tố siêu thực

Sự hư cấu hình thể trong tranh Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung Tín và Nguyễn Đình Đăng, đã làm cho cấu trúc hình thể thể bị biến dạng, không gian

bị thay đổi mang tính siêu thực theo cảm quan của họa sĩ, giúp tạo hình trong tranh các họa sĩ đa dạng hơn, nội dung truyền tải phong phú hơn

2.1.3 Yếu tố siêu thực biểu hiện qua sự không tương hợp giữa các vật thể

Việc bố trí các vật thể không liên quan cạnh nhau một cách không tương hợp được xem là một trong những cách biểu hiện của hội họa Siêu thực Từ điển mỹ thuật của Lê Thanh Lộc có đoạn viết:

“Nói khái quát thì có ba phương pháp tương phản Có một số nghệ sĩ như Ernst, Masson và Miró đã trao đổi được những kĩ thuật tự phát khác nhau như chà xát (x FROTTAGE) trong cố gắng loại trừ sự kiểm soát của ý thức Mặt khác, Dali, Magritte và nhiều người khác vẽ tỉ mỉ, chi tiết, để cho những cảm quan không hợp lý có một cảm giác ảo về thực tại Cuối cùng các hình thức sáng tạo và lắp ghép (x ASSEMBLAGE), cũng như trong một số bức tranh, số bố trí cạnh nhau một cách bất ngờ quái lạ của những vật không liên hệ gì với nhau, đã được sử dụng để tạo ra một cảm giác không đến nỗi quái dị về một cái

gì không có thật nhưng nó buộc người ta phải nhìn nhận một thực tại ra ngoài phạm vi thế giới thường nhật nhà thơ Lautréamont (1846 – 70) được các nghệ sĩ siêu thực coi như một trong những tiền bối của họ và

họ thường trích câu sau đây để biện hộ cho việc tìm tòi sự phối hợp của

những cái không tương hợp: “Đẹp như sự gặp gỡ tình cờ của chiếc máy bay và chiếc dù trên một bàn mổ”.” [11, tr.1048]

“Để nói về phương pháp siêu thực, Breton trích dẫn Pierre Reverdy: Hình tượng (image) là sáng tạo thuần túy của tâm trí (mind) Nó không thể sinh ra từ sự so sánh, mà sinh ra từ việc đặt cạnh nhau hai thực tại ít nhiều cách biệt nhau Mối liên hệ giữa hai thực tại này mà càng cách biệt và càng thực thì hình tượng sẽ càng mạnh, thực tại thi vị và sức mạnh cảm xúc của nó càng lớn.” [24]

Vậy việc sáng tạo bằng cách lắp ghép một cách bất ngờ các vật thể không liên quan hoặc ít nhiều cách biệt cạnh nhau là một phương pháp trong sáng tác tranh siêu thực Sự không tương hợp ở đây được hiểu không chỉ ở các vật thể với nhau mà nên hiểu rộng hơn, có thể giữa vật thể với không gian, thời gian, hay sự không tương hợp về hình thể, về cấu trúc không gian… Phương pháp này cũng thường được các họa sĩ Lê Huy Tiếp, Nguyễn Trung