TRẮC NGHIỆM BỆNH CHÁY lá, BỆNH THỐI cổ BÔNG VÀNGHIÊN cứu ẢNH HƯỞNG của BỆNH lên NĂNG SUẤT các DÒNG lúa TRIỂN VỌNG tại đại học cần THƠ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ ------ DƯƠNG LIÊN KIỆT TRẮC NGHIỆM BỆNH CHÁY LÁ, BỆNH THỐI CỔ BÔNG VÀ NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA BỆNH LÊN NĂNG SUẤT CÁC DÒNG LÚA TRIỂN

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

- -

DƯƠNG LIÊN KIỆT

TRẮC NGHIỆM BỆNH CHÁY LÁ, BỆNH THỐI CỔ BÔNG

VÀ NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA BỆNH LÊN NĂNG SUẤT CÁC DÒNG LÚA TRIỂN VỌNG

TẠI ĐẠI HỌC CẦN THƠ

LUẬN VĂN KỸ SƯ NGÀNH TRỒNG TRỌT CHUYÊN NGÀNH CÔNG NGHỆ GIỐNG CÂY TRỒNG

Cần Thơ - 2011

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NN & SHƯD – VIỆN NCPT ĐBSCL

Hội đồng chấm luận văn tốt nghiệp đã chấp thuận luận văn tốt nghiệp Kỹ Sư ngành Trồng Trọt, chuyên ngành Công Nghệ Giống Cây Trồng với đề tài:

TRẮC NGHIỆM BỆNH CHÁY LÁ, BỆNH THỐI CỔ BÔNG VÀ NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA BỆNH LÊN NĂNG SUẤT CÁC DÒNG LÚA TRIỂN VỌNG TẠI ĐẠI HỌC CẦN THƠ

Do sinh viên Dương Liên Kiệt thực hiện

Kính trình lên Hội đồng chấm luận văn tốt nghiệp

Cần Thơ, ngày … tháng 12 năm 2011 Cán bộ hướng dẫn

Ths Ông Huỳnh Nguyệt Ánh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA NN & SHƯD – VIỆN NCPT ĐBSCL

Hội đồng chấm luận văn tốt nghiệp đã chấp thuận luận văn tốt nghiệp Kỹ Sư ngành Trồng Trọt, chuyên ngành Công Nghệ Giống Cây Trồng với đề tài:

TRẮC NGHIỆM BỆNH CHÁY LÁ, BỆNH THỐI CỔ BÔNG VÀ NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA BỆNH LÊN NĂNG SUẤT

CÁC DÒNG LÚA TRIỂN VỌNG TẠI ĐẠI HỌC CẦN THƠ

Do sinh viên Dương Liên Kiệt thực hiện và bảo vệ trước hội đồng

Ý kiến của Hội Đồng chấm luận văn tốt nghiệp:

Luận văn tốt nghiệp được Hội Đồng đánh giá ở mức: Cần Thơ, ngày … tháng 12 năm 2011 Hội đồng

DUYỆT KHOA Trưởng Khoa Nông Nghiệp

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản than Các số liệu, kết quả trình bày trong luận văn tốt nghiệp là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình luận văn nào trước đây

Tác giả luận văn

Dương Liên Kiệt

LỜI CẢM ƠN

Kính dâng

Cha, mẹ người cả đời vất vả vì con

Xin chân thành biết ơn đến

Cô Ông Huỳnh Nguyệt Ánh, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ em trong suốt thời gian thực hiện và hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Xin chân thành cảm ơn

Qúy thầy cô cà cán bộ thuộc Bô môn Tài Nguyên Cây Trồng, Viện Nghiên cứu và phát triển ĐBSCL-Đại học Cần Thơ đã nhiệt tình giúp đỡ em hoàn thành tốt luận văn tốt nghiệp

Quý thầy cô Khoa Nông Nghiệp và Sinh Học Ứng Dụng- Đại học Cần Thơ

đã truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm quý báo cho em suốt thời gian học tập ở trường

Thầy cố vấn Phạm Văn Phượng, các bạn sinh viên lớp Công nghệ giống cây trồng khóa 34 đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt khóa học

Xin chân thành cảm ơn!

Dương Liên Kiệt

QUÁ TRÌNH HỌC TẬP

1 SƠ YẾU LÝ LỊCH

Họ và tên: Dương Liên Kiệt Giới tính: Nam

Ngày/ tháng/ năm sinh: 01 /12 /1990 Dân tộc: Hoa

Nơi sinh: Vị Thanh- Hậu Giang

Địa chỉ liên lạc: 57/4 Trưng Nhị, Phường I, TP.Vị Thanh, Tỉnh Hậu Giang Điện thoại: 0932825524

Email : dlkiet12@student.ctu.edu.vn

2 QUÁ TRÌNH HỌC TẬP

2.1 Tiểu học:

Thời gian đào tạo từ năm 1997 đến năm 2001

Trường: Tiểu Học Phường I

Địa chỉ: Vị Thanh – Hậu Giang

2.2 Trung Học Cơ Sở

Thời gian đào tạo từ năm 2002 đến năm 2005

Trường: Trung Học Cơ Sở Phường III

Địa chỉ: Vị Thanh – Hậu Giang

2.3 Trung Học Phổ Thông

Thời gian đào tạo từ năm 2006 đến năm 2008

Trường: Trung Học Phổ Thông Vị Thanh

Địa chỉ: Vị Thanh – Hậu Giang

Dương Liên Kiệt, 2011 ‘‘Trắc nghiệm bệnh cháy lá, bệnh thối cổ bông và nghiên cứu ảnh hưởng của bệnh lên năng suất các dòng lúa triển vọng tại Đại học Cần Thơ” Luân văn Tốt nghiệp đại học, Khoa Nông Nghiệp và Sinh Học Ứng Dụng Trường Đại Học Cần Thơ 70 Trang

Người hướng dẫn khoa học: Ths Ông Huỳnh Nguyệt Ánh

TÓM LƯỢC

Trong chiến lược chọn lọc giống lúa chống chịu ổn định với sâu bệnh, đề

tài Trắc nghiệm bệnh cháy lá, bệnh thối cổ bông và nghiên cứu ảnh hưởng của

bệnh lên năng suất các dòng lúa triển vọng tại Đại học Cần Thơ được thực hiện

nhằm đánh giá tính chống chịu bệnh cháy lá và bệnh thối cổ bông của bộ giống lúa thí nghiệm, sự tương quan giữa hai loại bệnh và xác định ảnh hưởng của bệnh thối

cổ bông lên một số chỉ tiêu và năng suất phẩm chất giống lúa

Đề tài thực hiện trong năm 2011 tại Đại học Cần Thơ Các trắc nghiệm cháy lá và thối cổ bông được thực hiện và đánh giá chỉ tiêu theo phương pháp IRRI (1996) Thí nghiệm xác định ảnh hưởng của bệnh lên năng suất và phẩm chất được

bố trí khối hoàn toàn ngẫu nhiên, 3 lần lặp lại, 2 nghiệm thức (1) có xử lý thuốc Tilt

và (2) không xử lý thuốc với các chỉ tiêu thu thập là số bông bệnh, các thành phần năng suất, năng suất thực tế và độ bạc bụng của giống lúa

Kết quả cho thấy đối với bệnh cháy lá, bộ giống/dòng có 39% dòng kháng tốt, 36% dòng chống chịu bệnh, đối với bệnh thối cổ bông có 22% dòng kháng tốt, 42% dòng chống chịu bệnh Có sự tương quan rất thấp r2=11,7% của tính chống chịu giữa hai bệnh cháy lá và thối cổ bông Nhóm dòng kháng tốt bệnh cháy lá và thối cổ bông là L520-1-11-2-3-1 (số 2), L520-6-20-2-2-1-1 (số 5), L526-2-4-1-2-1 (số 1), L546-2-6-1-1-1 (số 3) Kết quả cũng cho thấy mỗi dòng lúa khác nhau có sự đáp ứng khác nhau đối với thiệt hai của bệnh Bệnh thối cổ bông với cấp đánh giá từ 7-9 làm năng suất thực tế giảm trung bình 33% và tỷ lệ bạc bụng của giống có khả năng cao trung bình hơn gấp 3,7 lần

Cần trắc nghiệm bệnh cháy lá và thối cổ bông ở nhiều vùng sinh thái khác nhau thuộc ĐBSCL để tìm giống chống chịu bệnh ổn định cho sản xuất

MỤC LỤC Chương Nội dung Trang

Tóm lược vii

Danh sách hình x

Danh sách bảng xi

Danh sách từ viết tắt xii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU 3

1.1 NGUỒN GỐC VÀ TÁC NHÂN GÂY BỆNH CHÁY LÁ VÀ THỐI CỔ BÔNG TRÊN CÂY LÚA 3

1.1.1 Nguồn gốc của bệnh cháy lá và bệnh thối cổ bông 3

1.1.2 Tác nhân gây bệnh 3

1.2 ĐẶC ĐIỂM SINH LÝ SINH THÁI CỦA NẤM BỆNH 4

1.2.1 Nòi gây bệnh và biến dị 4

1.2.2 Chu trình bệnh và sự xâm nhiễm 5

1.3 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT SINH PHÁT TRIỂN CỦA BỆNH 7

1.3.1 Ảnh hưởng của thời tiết khí hậu tới bệnh 7

1.3.2 Ảnh hưởng của đất đai, phân bón tới bệnh 8

1.3.3 Ảnh hưởng của giống lúa tới bệnh 9

1.4 TRIỆU CHỨNG CỦA BỆNH CHÁY LÁ VÀ THỐI CỔ BÔNG 10

1.4.1 Bệnh trên lá ở giai mạ 10

1.4.2 Bệnh trên cổ bông, cổ gié 11

1.5 CÁC HÌNH THỨC KHÁNG BỆNH 12

1.5.1 Kháng ngang hay kháng bệnh ngoài đồng 12

1.5.2 Tính kháng hàng dọc phổ biến 12

1.6 SỰ THIỆT HẠI DO BỆNH GÂY RA 13

1.7 MỘT SỐ CHỈ TIÊU VỀ NĂNG SUẤT VÀ PHẨM CHẤT LÚA 14

1.7.1 Các chỉ tiêu về năng suất 14

1.7.2 Một số chỉ tiêu về phẩm chất hạt gạo 17

1.8 NHỮNG NGHIÊN CỨU VỀ BỆNH CHÁY LÁ VÀ THỐI CỔ BÔNG 19

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP THÍ NGHIỆM 21

2.1 PHƯƠNG TIỆN THÍ NGHIỆM 21

2.2.1 Thời gian và địa điểm 21

2.2.2 Vật liệu thí nghiệm 22

2.2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 23

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 23

2.3.1 Phương pháp đánh giá cháy lá trên nương mạ 23

2.3.2 Đánh giá thối cổ bông ngoài đồng 25

2.3.3 Phân tích ảnh hưởng bệnh thối cổ bông lên chỉ tiêu năng suất hạt 26

2.3.4 Phương pháp phân tích số liệu 28

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 29

3.1 TÌNH HÌNH TỔNG QUÁT 29

3.2 KẾT QUẢ THỬ CHÁY LÁ TRÊN NƯƠNG MẠ 30

3.2.1 Kết quả tổng quả 31

3.2.2 Phản ứng với bệnh của các dòng lúa trắc nghiệm thuộc tổ hợp lai khác nhau 33

3.3 KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ BỆNH THỐI CỔ BÔNG NGOÀI ĐỒNG 39

3.3.1 Kết quả tổng quả 39

3.3.2 Phản ứng đối với bệnh của các dòng lúa trắc nghiệm 40

3.3.3 Tính tương quan giữa bệnh cháy lá và thối cổ bông 43

3.4 ẢNH HƯỞNG BỆNH THỐI CỔ BÔNG LÊN MỘT SỐ CHỈ TIÊU NĂNG SUẤT PHẨM CHẤT HẠT 47

3.4.1 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên tỷ lệ bông bệnh 47

3.4.2 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên số bông/m2 48

3.4.3 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên hạt chắc/bông 49

3.4.4 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên tỷ lệ hạt chắc 50

3.4.5 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên trọng lượng 1000 hạt 51

3.4.6 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên năng suất thực tế 53

3.4.7 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên tỷ lệ bạc bụng 54

3.5 NHẬN XÉT CHUNG 55

CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 57

4.1 KẾT LUẬN 57

4.2 ĐỀ NGHỊ 58

TÀI LIỆU THAM KHẢO 59

PHỤ CHƯƠNG 65

DANH SÁCH HÌNH Hình Tựa Trang

Hình 1.1 Bào tử nấm Pyricularia grisea 4

Hình 1.1 Bệnh cháy lá ở giai đoạn mạ 11

Hình 1.2 Bệnh thối cổ bông trên lúa 12

Hình 2.1 Lô thí nghiệm bệnh cháy lá 23

Hình 2.2 Mô tả vết bệnh thối cổ bông 26

Hình 3.1 Giống chuẩn nhiễm bị cháy rụi 31

Hình 3.2 Nương mạ thí nghiệm thời điểm đánh giá bệnh 31

Hình 3.3 Tỷ lệ các dòng lúa phản ứng khác nhau với bệnh cháy lá 33

Hình 3.4 Tỷ lệ các dòng lúa thuộc L518 phản ứng khác nhau với bệnh cháy lá 34

Hình 3.5 Tỷ lệ các dòng lúa thuộc L520 phản ứng khác nhau với bệnh cháy lá 35

Hình 3.6 Tỷ lệ các dòng lúa thuộc L526 phản ứng khác nhau với bệnh cháy lá 37

Hình 3.7 Tỷ lệ các dòng lúa thuộc L550 phản ứng khác nhau với bệnh cháy lá 39

Hình 3.8 Tỷ lệ các dòng lúa thuộc L518 phản ứng khác nhau với bệnh thối cổ bông 41

Hình 3.9 Tỷ lệ các dòng lúa thuộc L520 phản ứng khác nhau với bệnh thối cổ bông 41

Hình 3.10 Tỷ lệ các dòng lúa thuộc L526 phản ứng khác nhau với bệnh thối cổ bông 42

Hình 3.11 Tỷ lệ các dòng lúa thuộc L550 phản ứng khác nhau với bệnh thối cổ bông 43

Hình 3.12 Tỷ lệ % dòng lúa phản ứng khác nhau với bệnh cháy lá và thối cổ bông 44

Hình 3.13 Mô hình tương quan giữa cấp bệnh cháy lá và cấp bệnh thối cổ bông 46

DANH SÁCH BẢNG

Bảng Tựa Trang

Bảng 2.1 Danh sách các giống/dòng làm thí nghiệm trong nghiên cứu 21

Bảng 2.2 Bộ giống định dòng Nhật Bản và gen tương ứng 22

Bảng 2.3 Phân cấp và mô tả vết bệnh cháy lá của IRRI (1996) 25

Bảng 2.4 Phân cấp và mô tả khả năng phục hồi bệnh cháy lá IRRI (1996) 25

Bảng 2.5 Phân cấp và mô tả vết bệnh thối cổ bông IRRI (1996) 26

Bảng 2.6 Danh sách 10 giống làm thí nghiệm ảnh hưởng bệnh thối cổ bông lên năng suất hạt 27

Bảng 2.7 Đánh giá và phân cấp độ bạc bụng theo FAO (1990) 28

Bảng 3.1 Nhiệt độ, ẩm độ không khí và lượng mưa trong thời gian thí nghiệm 29

Bảng 3.2 Phản ứng đối với bệnh cháy lá của các dòng lúa trắc nghiệm thuộc các tổ hợp lai khác nhau……… 32

Bảng 3.3 Phản ứng đối với bệnh cháy lá của các dòng lúa trắc nghiệm thuộc tổ hợp lai L518……… 34

Bảng 3.4 Phản ứng đối với bệnh cháy lá của các dòng lúa trắc nghiệm thuộc tổ hợp lai L520……… 35

Bảng 3.5 Phản ứng đối với bệnh cháy lá của các dòng lúa trắc nghiệm thuộc tổ hợp lai L526……… 36

Bảng 3.6 Phản ứng đối với bệnh cháy lá của các dòng lúa trắc nghiệm thuộc tổ hợp lai L545 và L546……… 37

Bảng 3.7 Phản ứng đối với bệnh cháy lá của các dòng lúa trắc nghiệm thuộc tổ hợp lai L550……… 38

Bảng 3.8 Phản ứng đối với bệnh thối cổ bông của các dòng lúa trắc nghiệm thuộc các tổ hợp lai khác nhau……… 40

Bảng 3.9 Kết quả bệnh cháy lá và thối cổ bông của giống/dòng thử nghiệm 45

Bảng 3.10 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên tỷ lệ bông bệnh 48

Bảng 3.11 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên số bông/m2 49

Bảng 3.12 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên hạt chắc/bông 50

Bảng 3.13 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên tỷ lệ hạt chắc 51

Bảng 3.14 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên trọng lượng 1000 hạt 52

Bảng 3.15 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên năng suất thực tế 54

Bảng 3.16 Ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên tỷ lệ bạc bụng 55

DANH SÁCH TỪ VIẾT TẮT

ĐBSCL: Đồng bằng sông Cửu Long NT1: Nghiệm thức có xử lý thuốc Tilt NT2: Nghiệm thức không xử lý thuốc STT: Số thứ tự

NC: Nghiên cứu

Bệnh cháy lá lúa do nấm Pyricularia grisea gây ra là một trong những bệnh

hại phổ biến và nguy hiểm gây thiệt hại năng suất lúa ở ĐBSCL (Phạm Minh Sang

và ctv, 1996) Theo số liệu của Cục Bảo Vệ Thực Vật phía Nam cho biết vào năm

1990, miền Bắc bị nhiễm cháy lá 632.000 ha, còn ở miền Nam thì hầu như tỉnh nào cũng có bệnh xuất hiện và gây thiệt hại, nặng nhất là tỉnh Long An với 33.000 ha, An giang với 88.981 ha trong đó vụ Đông Xuân 2001 là 76.765 ha (Chi cục Bảo vệ Thực vật An Giang 2001) Bệnh gây hại nặng ở vụ Đông Xuân và nhẹ hơn ở vụ Hè Thu những lúc nào bệnh cũng xuất hiện do vài thập niên gần đây do nông dân sử dụng giống lúa cao sản và thâm canh tăng vụ Cây lúa hiện diện quanh năm tạo điều kiện cho bệnh lưu tồn và phát triển Để phòng trị bệnh này, cho đến nay biện pháp hóa học vẫn là phổ biến Tuy nhiên, biện pháp này vẫn còn nhiều hạn chế, một mặt do đặc điểm phát triển nòi mới của nấm bệnh, mặt khác nông dân chỉ

sử dụng thuốc khi bệnh đã quá nặng và gây ô nhiễm môi trường

Mặt khác, với tình hình biến đổi khí hậu hiện nay thì việc thâm canh tăng vụ

sẽ tạo điều kiện cho sâu bệnh phát triển, rất có khả năng bùng phát thành dịch Do

đó việc sử dụng giống chống chịu được bệnh và hiểu rõ mối quan hệ giữa bệnh với

các giai đoạn cây lúa là yếu tố rất cần thiết trong sản xuất Đề tài Trắc nghiệm

bệnh cháy lá, bệnh thối cổ bông và nghiên cứu ảnh hưởng của bệnh lên năng suất các dòng lúa triển vọng tại Đại học Cần Thơ được thực hiện nhằm chọn ra

những giống lúa chống chịu bệnh tốt ở cả giai đoạn mạ và giai đoạn trổ-chín để bảo toàn năng suất và phẩm chất của giống khi thu hoạch

CHƯƠNG 1 LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU

1.1 NGUỒN GỐC VÀ TÁC NHÂN GÂY BỆNH CHÁY LÁ VÀ THỐI CỔ BÔNG TRÊN CÂY LÚA

1.1.1 Nguồn gốc của bệnh cháy lá và bệnh thối cổ bông

Bệnh cháy lá lúa là bệnh gây hại quan trọng nhất trên cây lúa, còn được gọi

là bệnh đạo ôn Khi dịch cháy lá xảy ra trên diện rộng thì thiệt hại đến năng suất và sản lượng sẽ thấy rất rõ nét và có ý nghĩa quan trọng đến kinh tế Tác nhân gây bệnh

có thể tấn công mọi giai đoạn của cây lúa; bắt đầu từ giai đoạn mạ hoặc sau khi gieo

sạ cho đến trước trổ thì gọi là bệnh cháy lá Bệnh có thể gây hại trên cổ lá nên gọi là thối cổ lá, hoặc gây hại trên cổ bông nên được gọi là thối cổ bông làm lép hạt

Bệnh được phát hiện rất sớm ở Trung Quốc vào 1673, ở Nhật năm 1704, Ý năm 1828, Mỹ năm 1876 và 1913 ở Ấn Độ địa bàn phân bố bệnh rộng khắp 85 nước trên thế giới, từ Trung Đông đến Tây Bán Cầu Bệnh gây tác hại nghiêm trọng đến năng suất vì bệnh có thể xuất hiện ở giai đoạn mạ cho đến giai đoạn trổ bông và

có thể làm thất thu hoàn toàn Theo Padmanabhan (1965) khi lúa bị đạo ôn 1% thì năng suất có thể giảm từ 0,7-17,4 % tùy thuôc vào các yếu tố liên quan

Tại Đồng Bằng Sông Cửu Long, hàng năm thường có hai cao điểm của bệnh cháy lá vào các tháng 11-12 dương lịch và tháng 5-6 dương lịch Các huyện Châu Thành, Cai Lậy, Chợ Gạo tỉnh Tiền Giang; huyện Phú Tân, Chợ Mới tỉnh An Giang; huyện Thạnh Trị tỉnh Cần Thơ là những nơi thường có bệnh (Võ Thanh Hoàng, 1993)

1.1.2 Tác nhân gây bệnh

Bệnh do nấm Pyricularia grisea (cooke) Sacc gây ra, nấm thuộc họ

Moniliaceae, bộ Moniliales, lớp Seuteromycetes (lớp nấm bất toàn) (Phạm Văn Kim, 2000)

Bào tử nấm gây bệnh rất nhỏ, mắt thường không nhìn thấy được có rất nhiều trong không khí, theo gió bay đi khắp nơi và làm lây lan bệnh (Phạm Văn Kim và Lê Thị Sen, 1993)

Bào tử và khuẩn ty phát triển tốt ở nhất ở nhiệt độ 280C, ẩm độ không khí 93% (Abe 1991, Konishi 1993) phạm vi nhiệt độ nấm sinh bào tử từ 10-300C Ở 280C cường độ sinh bào tử nhanh và mạnh nhưng sức sinh sản giảm sau 9 ngày, trong khi

đó ở 16-240C sự sinh sản bào tử tăng và kéo dài đến 15 ngày sau đó mới giảm xuống (Henry và Anderson, 1948)

a Đài và đính bào tử b.Bào tử nấm

Hình 1.1 Bào tử nấm Pyricularia grisea

1.2 ĐẶC ĐIỂM SINH LÝ SINH THÁI CỦA NẤM BỆNH

1.2.1 Nòi gây bệnh và biến dị

Sasaki (1922) là người đầu tiên chú ý đến sự tồn tại của các dòng P oryzae

với độc tính gây bệnh khác nhau khi ông thấy có những giống lúa kháng với dòng A lại rất nhiễm với dòng B Tuy nhiên phải cho đến 1950, khi một vài giống lai như Futaba, được biết là giống kháng bệnh hơn 10 năm, lại bắt ngờ nhiễm bệnh một cách nghiêm trọng, do đó các nghiên cứu về nòi gây bệnh bắt đầu được đẩy mạnh ở Nhật Vào khoảng năm 1960, dựa trên phản ứng của 12 giống lúa, gồm 2 giống lúa

có nguồn gốc nhiệt đới, 4 giống ở Trung Quốc và 6 giống có nguồn gốc Nhật Bản; các nhà nghiên cứu đã xác định được 13 nòi gây bệnh

Bào tử

Đĩa áp

Nấm gây bệnh cháy lá là nấm rất dễ biến dị, có khả năng tạo ra rất nhiều nòi gây bệnh Giữa các địa phương khác nhau hay giữa các mùa vụ trong cùng 1 địa phương, do đó sự khác nhau về giống canh tác, điều kiện môi trường nòi gây bệnh cũng sẽ khác nhau Hơn nữa, từ một vết bệnh hay thậm chí từ một đính bào tử, khi nuôi cấy, thì ở các thế hệ sau người ta thấy nấm lại là hỗn hợp nhiều nòi bệnh khác nhau Nguyên nhân quan trọng là do sự phát triển các nòi mới của nấm bệnh cháy lá lúa (Ou, 1983) Các dòng nấm Pyriculia oryzae rất dễ bị biến dị và tạo ra nòi nấm mới, sinh ra các độc tính và khả năng xâm nhiễm khác trên cây lúa (Lê Xuân Cuộc, 1994)(trích dẫn từ Hoàng Đình Định, 1998)

Có nhiều nguyên nhân làm nấm thay đổi độc tính gây bệnh Chủ yếu là do các tế bào của bào tử, sợi nấm và đĩa bám có nhân mang những đặc tính di truyền khác nhau Đa nhân cũng là nguyên nhân gây biến dị

1.2.2 Chu trình bệnh và sự xâm nhiễm

a Sinh và phát tán bào tử

Trên vết bệnh, nấm bắt đầu sinh giao tử vào 6 ngày sau khi chủng Tốc độ sinh sản gia tăng khi ẩm độ không khí gia tăng, nếu ẩm độ không khí dưới 93%, nấm sẽ không sinh bào tử được Một vết bệnh điển hình (mắt én) có thể sinh 2000-

6000 bào tử/ngày, trong thời gian 14 ngày, cao điểm ở ngày 3-8 sau khi lộ vết bệnh cháy lá và vào 10-20 ngày sau khi lộ vết bệnh ở gié Bào tử sinh ra từ các lá bên trên có thể lây nhiễm vào các gié ở giai đoạn trổ

Đại bộ phận bào tử sinh sản và giải phóng vào ban đêm, nhất là từ 2-6 giờ sáng (Barksdale và Asai, 1961) Bào tử muốn phóng thích được phải có nước hay

có sương Càng có nhiều giọt nước mưa trên lá bệnh hay khi thời gian sương mù càng kéo dài thì lượng bào tử được phóng thích càng cao (Hozumi, 1969)

Bào tử nấm có thể phát tán và bay cao đến 24 m, thậm chí đến 1000 m để lây lan nhưng khi không có gió, phần lớn bào tử ở gần mặt đất (Ou, 1983; Trần Văn Hai, 2006)

Gió mạnh cũng làm phát tán bào tử tuy có thể chỉ trong một phạm vi hẹp Gió càng mạnh, bào tử phát tán càng xa và càng cao Mưa làm giảm khả năng phát tán của bào tử (Ou, 1983)

Trong tự nhiên, phần lớn bào tử phát tán dưới độ cao 1m kể từ mặt đất, do

đó lây lan chủ yếu xảy ra ở quanh nguồn bệnh Trên cây lúa những lá mọc ngang (từ

lá thứ 3 trở xuống) hay những giống lúa có lá mọc ngang dễ bắt bào tử hơn (Suzuki, 1961; Ono, 1965)

Ở vùng nhiệt đới, bào tử có thể tồn tại quanh năm đồng thời nấm cũng chuyển ký chủ từ cây lúa bị bệnh sang các ký chủ phụ sinh trưởng phát triển quanh năm Khi trên đồng ruộng không có lúa thì nấm sẽ sống trên các loại cỏ lồng vực,

cỏ đuôi phụng, cỏ môi, cỏ túc bình (Phạm Văn Kim và Lê Thị Sen, 1993) Từ kết quả nghiên cứu, Nguyễn Thanh Hoàng (1979), Trần Thị Thu Thủy (1980), Nguyễn

Bá Hoài (1981) cho biết ngoài cây lúa, nấm gây bệnh cháy lá còn có 10 loài ký chủ phụ Các loài ký chủ phụ này giúp cho nấm có khả năng lưu tồn cao

b Nảy mầm và xâm nhiễm

Bào tử nảy mầm tạo đĩa bám và vòi xâm nhiểm, sẽ xâm nhiễm trực tiếp qua cutin và biểu bì, khuẩn ty nấm cũng có thể xâm nhiễm qua khí khổng Vòi xâm nhiễm phát triển từ đĩa bám, sau khi xâm nhập vào tế bào sẽ thành lập một túi và từ

đó phát triển khuẩn ty lan vào tế bào cây (Võ Thanh Hoàng, 1993)

Theo Hashioka thời gian cần thiết để bào tử xâm nhập vào tế bào ký chủ thay đổi theo nhiệt độ 10 giờ ở 32oC, 8 giờ ở 28oC, 6 giờ ở 24oC Trên cây, nhiễm bệnh nặng nhất khi nhiệt đọ 24-28oC và có 16-24 giờ liên tục (Kahn và Jones, 1965) Barksdale và Jones (1965) phát hiện nước tự do cần cho bào tử nảy mầm và

ẩm độ không khí gần bảo hòa cần cho sự xâm nhiễm Thời gian lá bị ướt ảnh hưởng rất rõ rệt đến sự xâm nhiễm bệnh, lá bị ướt lâu, nhiễm bệnh càng nhiều

Thời gian ủ bệnh thay đổi theo nhiệt độ tối ưu cho việc ủ bệnh xảy ra nhanh 4-5 ngày là vào khoảng 26-28oC Mặc dù nấm xâm nhiễm chủ yếu về đêm, nhưng việc xen kẻ sáng tối (ngày đêm) làm cho bệnh thêm nghiêm trọng (Hemmi và CTV, 1936)

c Khả năng lưu tồn của nấm bệnh

Nấm gây bệnh lưu tồn chủ yếu trong rơm lúa và hạt nhiễm bệnh, nấm có khả năng lưu tồn rất cao (Kuribayashi, 1923) Ở các vùng ôn đới, ở nhiệt độ phòng

và không khí khô, khuẩn ty có thể sống được 3 năm, bào tử sống được 1 năm, nhưng trong điều kiện ẩm ướt, chúng không sống được vụ sau (Ou, 1983; Vũ Triệu Mân và Lê Lương Tề, 1998) Và theo trích dẫn từ Dương Chí Linh (2001) thì Sundararam và Thomas cho rằng đính bào tử có thể sống từ vụ này sang vụ khác trong điều kiện môi trường khô

Ở hạt, nấm lưu tồn trong phôi, phôi nhủ, vỏ hạt và có khi ở lớp giữa vỏ và hạt Nấm cũng lưu tồn trên nhiều loại cây trồng và cỏ dại khác Có đến 38 loại cỏ dại thuộc 23 giống nhiễm với nấm này (Iwata và Yamanuki, 1956)

1.3 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÁT SINH PHÁT TRIỂN CỦA BỆNH

Sự phát sinh và phát tán của bệnh phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố ngoại cảnh

và mức độ nhiễm bệnh của các giống

1.3.1 Ảnh hưởng của thời tiết khí hậu tới bệnh

Nấm đạo ôn ưa nhiệt độ tương đối thấp, điều kiện nhiệt độ 20-280C, ẩm độ không khí bão hòa và thời tiết âm u trong vụ Đông Xuân là rất thích hợp cho bệnh phát sinh gây hại nặng nhất Tuy vậy tương tác của nhiệt độ trước khi nhiễm bệnh

và ký chủ, cũng thay đổi theo mức nhiệt độ, theo sự phối hợp giữa nhiệt độ của không khí của đất hay của nước ruộng Nói chung nhiệt độ thấp ở giai đoạn trước khi nhiễm bệnh ảnh hưởng nhiều trên những giống lúa ôn đới hơn là trên các giống nhiệt đới

Nhiệt độ ảnh hưởng đến kích thước vết bệnh và khả năng sinh bào tử Vết bệnh có kích thước to nhất ở 250C (Võ Thanh Hoàng, 1993)

Độ ẩm không khí và ẩm độ đất có tác dụng lớn tới tính mẫn cảm của cây đối với sự lây lan và phát triển của nấm bệnh Trong điều kiện khô hạn, ẩm độ đất thấp hoặc ở điều kiện úng ngập kéo dài cây lúa dễ bị nhiễm bệnh, ẩm độ không khí cao thuận lợi cho vết bệnh phát triển Ở các vùng nhiệt đới có mưa thường xuyên

kéo dài tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh gây hại nghiêm trọng (Ou, 1983; Võ Thanh Hoàng, 1993; Vũ Triều Mân và Lê Lương Tề, 1998)

Trời mát thích hợp cho sự phát triển vết bệnh ở giai đoạn đầu, nhưng giai đoạn sau thì sự phát triển của vết bệnh sẽ được kích thích nếu có một ít nắng Khi không có đủ ánh sáng do mây mù, lá lúa sẽ tập trung nhiều asparagine, glutamine và nhiều amino acid khác nên sẽ tăng tính nhiễm của cây Ngoài ra gió cũng góp phần làm tăng tính nhiễm của cây

Ở vùng ôn đới, mưa thường làm giảm nhiệt độ còn khoảng 26–280C Theo Đường Hồng Dật (1963) mưa nhiều thiếu ánh sáng môi trường tạo ẩm độ cao làm cho bệnh lây lan mạnh Cùng với ý kiến trên theo Vũ Triệu Mân và Lê Lương Tề (1998) mưa thường xuyên kéo dài tạo điều kiện thuận lợi cho bệnh gây hại nghiệm trọng Ou (1983) và Võ Thanh Hoàng (1998) cho rằng điều kiện 24-280C thì từ 16-

24 giờ ướt liên tục lúa sẽ bệnh rất nặng

Mật độ gieo sạ cũng có liên quan đến khả năng phát triển của bệnh Gieo sạ càng dầy, tán lá lúa càng nhiều, khả năng che khuất càng lớn, ẩm độ dưới tán lá càng cao, điều kiện vi khí hậu càng thuận lợi cho nấm cháy lá phát triển (Trần Văn Hai, 2006)

1.3.2 Ảnh hưởng của đất đai, phân bón đến bệnh

Những chân ruộng nhiều mùn, trũng ẩm, khó thoát nước, những vùng đất mới vỡ hoang, đất nhẹ, giữ nước kém, khô hạn và những chân ruộng có lớp sét nông rất phù hợp cho nấm bệnh phát triển và gây hại

Phân bón giữ vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát sinh phát triển bệnh cháy lá ngay cả ở những năm tuy thời tiết không thuận lợi cho nấm phát triển nhưng

do bón phân không hợp lý tạo điều kiện thúc đẩy bệnh phát sinh và gây hại mạnh Theo Lương Minh Châu và ctv (2003), thì hàm lượng đạm và lân trong lá lúa có tương quan thuận với bón phân đạm trong đất, và không có tương quan với kali trong lá lúa Một kết quả nghiên cứu tương tự của Lương Minh Châu và ctv, (2003)

đã chứng minh rằng trong ruộng lúa bón càng nhiều phân đạm thì mức độ thiệt hại

do sâu, bệnh gây ra càng nặng, cụ thể là rầy nâu, sâu đục thân, sâu cuốn lá, bệnh

đạo ôn và bệnh vàng lá Ruộng lúa bón đạm cao (200 kg N/ha) bị rầy nâu gây hại ở mật số cao, tỷ lệ thiệt hại do sâu cuốn lá, sâu đục thân và bệnh đạo ôn gia tăng

Theo Castilla (2001) ruộng lúa bón thừa đạm sẽ làm giảm độ dai cơ học của

mô cây lúa, làm giảm lượng cellulose cấu tạo các lớp tế bào của mô cây và làm tăng tính nhiễm bệnh của cây lúa bởi vì vi sinh vật gây bệnh thường tấn công vào các tế bào mô cây xốp, mọng nước Và tác giả cũng có đánh giá về ảnh hưởng tương tác giữa phân N, P, K với mức độ nhiễm một số loại bệnh phổ biến cho cây lúa như phân đạm có tác động tích cực đến mức độ nhiễm bệnh lúa von, đốm nâu, đốm vằn, cháy lá vi khuẩn, than, đạo ôn lá, thối bẹ, thối thân và vàng lụi (Tungro), trong khi

đó phân kali và phân lân có tác động ngược lại

1.3.3 Ảnh hưởng của giống lúa đến bệnh

Ngoài các yếu tố khí hậu thời tiết, đất đai và phân bón thì đặc tính giống có ảnh hưởng rất lớn tới mức độ phát triển của bệnh trên đồng ruộng Những giống nhiễm bệnh nặng (giống mẫn cảm) không những là điểm bệnh phát sinh ban đầu cho bệnh dễ dàng lây lan hàng loạt hình thành nên dịch bệnh trên đồng ruộng

Cơ chế kháng bệnh này do nhiều cơ chế khác nhau, trong đó có thể do cây tiết ra các chất chống lại sự xâm nhiễm của mầm bệnh hoặc do phản ứng tự chết của mô cây, do đó cây không bị mầm bệnh gây hại (Phạm Văn Kim, 2000)

Thông thường các giống lúa cao sản ngắn ngày khi được phóng thích đưa vào sản xuất đại trà thì đã được các nhà khoa học lai tạo, tuyển chọn để cây lúa có khả năng ít nhiều mang gen có thể kháng hay chống chịu lại bệnh cháy lá Trồng các giống lúa nhiễm bệnh, khi gặp điều kiện thời tiết thuận lợi cho mầm bệnh, áp lực nguồn bệnh trong khu vực cao thì cây lúa dễ bị cháy rụi nhanh rồi chết Ngược lại, nếu trồng giống lúa kháng bệnh kết hợp với việc áp dụng IPM thì cây lúa sẽ đứng vững và tiếp tục cho năng suất Khả năng kháng lại bệnh của giống lúa chỉ có thể tồn tại trong một thời gian nhất định do nấm gây bệnh cháy lá thường xuyên thay đổi tính chất gây bệnh để phù hợp với sự tấn công vào giống lúa Ngoài ra, tính chất gây bệnh của các nòi nấm cũng thay đổi theo khu vực, thường được các nhà khoa học gọi là "nòi hay dòng nấm địa phương" Tại Sóc Trăng có 4 nòi, Tiền

Giang 3 nòi, Vĩnh Long có 2 nòi (Teraoka và Phạm Văn Kim, 2002) Thành phần các nòi nấm này ở từng địa phương cũng thay đổi theo từng mùa vụ khác nhau

Theo Hoàng Đình Định (1998) giống NN3A, NN7A, MTL32, MTL36 bị bệnh cháy lá gây thiệt hại nặng về năng suất Vũ Triều Mân và Lê Lương Tề (1998) cho biết nhiều giống lúa đã khảo nghiệm và đánh giá là những giống có năng suất cao và chống chiu bệnh cháy lá như IR1820, IR17494, C70, C71, X20, X21, V14, V15 Một số giống lúa nếp hoặc NN8, CR203 là giống mẫn cảm bệnh cháy lá

Kết quả nghiên cứu của Ông Huỳnh Nguyệt Ánh (2004) đã chọn được một

số giống lúa triển vọng chống chịu bệnh cháy lá như MTL384, MTL366, MTL367, MTL368, MTL371, MTL352, MTL409, MTL216, MTL83, MTL378 Và một số giống mẫn cảm với bệnh như Jasmine85, MTL250, IR64, MTL119, MTL567

1.4 TRIỆU CHỨNG CỦA BỆNH CHÁY LÁ VÀ THỐI CỔ BÔNG

Bệnh cháy lá có thể phát sinh từ thời kỳ mạ đến lúa chín và có thể gây hại ở

bẹ lá, lá, lóng thân, cổ bông, gié và hạt Nhìn chung đặc điểm của vết bệnh có thể thay đổi theo tuổi cây, điều kiện thời tiết và tính nhiễm của giống

1.4.1 Bệnh cháy lá ở giai đoạn mạ

Vết bệnh trên mạ lúc đầu hình bầu dục sau tạo thành hình thoi nhỏ hoặc dạng tương tự hình thoi, màu nâu hồng hoặc nâu vàng Khi bệnh nặng thành từng đám vết bệnh kế tiếp nhau làm cho cây mạ có thể héo khô hoặc chết (Mai Quốc Việt, 1984; Đinh Thái Thuận và Nguyễn Mạnh Chinh, 1986; Vũ Triều Mân và Lê Lương Tề, 1998)

Nấm tấn công ở mọi bộ phận của lúa nhưng nhiều nhất là ở phiến lá (Nguyễn Ngọc Đệ, 1998) Bệnh xâm nhập khi lá lúa vừa xòe Trên lá, đặc điểm của vết bệnh có thể thay đổi theo tuổi, điều kiện thời tiết và mức độ mẫn cảm của giống lúa Thông thường vết bệnh lúc đầu là những chấm nhỏ màu xanh da trời hoặc xám nhạt, sao đó phát triển nhanh thành vết bệnh điển hình, hai đầu nhọn ít hoặc nhiều

và giữa phình ra Trung tâm vết bệnh thường màu xám hay trắng nhạt và mép viền thường nâu hoặc nâu đỏ nhạt

Trên các giống nhiễm, vết bệnh ban đầu chỉ là đốm úng nước nhỏ, màu xám xanh Vết bệnh sau đó lan ra, tạo vết hình mắt én, hai đầu hơi nhọn, tâm xám trắng, viền nâu hay đỏ, dài 1-1,5 cm và rộng 0,3-0,5 cm Nếu trời ẩm và giống có tính kháng nhiễm cao, vết bệnh sẽ có màu xám xanh do đài và bào tử nấm phát triển trên

đó, viền nâu hẹp hay mờ có quầng màu vàng quanh vết bệnh (Ou, 1983)

Trên các giống kháng mạnh, đốm bệnh là những đốm nâu nhỏ từ bằng đầu kim đến 1-2 mm hình dạng không đặc trưng (Ou, 1983; Vũ Triệu Mân và Lê Lương

Tề, 1998) Ở các giống kháng vừa, vết bệnh có hình tròn hay hình trứng, tâm sáng trắng, viền nâu, 2-3 mm (Vũ Triệu Mân và Lê Lương Tề, 1998)

Nhìn chung, vết bệnh trên lá non và giống nhiễm bệnh thường to, vết bệnh trên lá già và giống chống chịu bệnh thường nhỏ Trường hợp bệnh nặng các vết bệnh thường nối liền nhau tạo thành các vết bệnh lớn làm cả lá bị cháy khô (Nguyễn Ngọc Đệ, 1998) Ou (1983) cho rằng ở vùng ôn đới thường có thời kỳ dài mưa phùn hoặc mưa nhẹ, bệnh đạo ôn trên lá vào lúc đẻ nhánh thường nghiêm trọng và có thể làm chết cây hoàn toàn

Hình 1.2 Bệnh cháy lá ở giai đoạn mạ

1.4.2 Bệnh thối cổ bông, cổ gié

Các vị trí khác nhau trên bông lúa đều có thể bị bệnh với triệu chứng các vết màu nâu xám hơi teo thắt lại Trời ẩm, vết bệnh ướt và có mốc xám xanh Trời khô, vết bệnh bị nhăn lại Vết bệnh trên cổ bông xuất hiện sớm thì bông lúa bị lép, bạc bụng, nếu bệnh xuất hiện muộn khi hạt đã chắc thì gây hiện tượng gẫy cổ bông Khi cổ bông lúa bị bệnh, nấm tấn công và chặn ngang cổ bông làm tắt nghẽn mạch dẫn nhựa nên chất dinh dưỡng từ thân lá không đến được hạt lúa

Hình 1.3 Bệnh thối cổ bông trên lúa

Vết bệnh ở hạt không định hình thường đốm tròn có màu nâu xám hoặc nâu đen, đường kính 1-2mm Nấm ký sinh ở vỏ trấu và có thể ở bên trong hạt Hạt giống

bị bệnh là nguồn truyền bệnh từ vụ này qua vụ khác (Võ Thanh Hoàng,1993)

1.5 CÁC HÌNH THỨC KHÁNG BỆNH

Tính kháng bệnh của các giống lúa đối với bệnh cháy lá thường không bền,

do bị bẻ gãy bởi các dòng gây bệnh mới của nấm bệnh Vì vậy, người ta cố gắng tìm các kiểu kháng mới bền vững hơn

1.5.1 Kháng ngang hay kháng bệnh ngoại đồng

Van De Plank (1975) cho việc xác định tính kháng hàng ngang giống như việc xác định tính kháng ngoài đồng Do đó, phương pháp là đưa các dòng lúa để thử nghiệm, nếu giống nào tồn tại là giống kháng hàng ngang Tuy nhiên nhiều giống, dòng lúa được cho là có tính kháng bệnh ngoài đồng cao, lại rất nhiễm bệnh khi được trắc nghiệm lại

Thật ra ý tưởng về kháng bệnh ngoài đồng này cũng giống như ý tưởng kháng bệnh hàng ngang của Van De Plank và khi các giống có gen kháng bệnh hàng dọc, gặp các dòng gây bệnh mới ngoài đồng, nếu tồn tại được, chính là các giống kháng hàng ngang

1.5.2 Tính kháng hàng dọc phổ rộng

Người ta thấy những giống có tính phổ kháng rộng, kháng được nhiều dòng gây bệnh của nấm trên thế giới, thì kháng bệnh bền Thoạt nhìn thì tưởng như kháng

hàng ngang, nhưng phản ứng cơ bản là kháng dọc Giống có phổ kháng càng rộng thì càng ít bị thiệt hại

Người ta thấy là số vết bệnh trên lá của các giống kháng phổ rộng này có tương quan nghịch chặt (r = -0,92) với tỷ lệ (%) số dòng gây bệnh của nấm mà các giống đó kháng được hay nói khác hơn là tình kháng của một giống tỷ lệ thuận với

tỷ lệ số dòng gây bệnh mà giống đó kháng dọc được Giống càng kháng dọc được với nhiều dòng gây bệnh của nấm, thì càng ít bệnh

1.6 SỰ THIỆT HẠI DO BỆNH GÂY RA

Bệnh có thể làm cho lúa bị cháy rụi hoàn toàn nếu bị nhiễm bệnh sớm ở giai đoạn mạ hay giai đoạn nhảy chồi, nhất là khi có điều kiện thời tiết thuận lợi Nếu nhiễm trễ ở giai đoạn trổ, bệnh làm thối đốt thân, thối cổ gié nên làm đổ gãy, làm hạt lép hay làm giảm trọng lượng hạt

Đối với bệnh thối cổ gié, người ta ước tính cứ 10% gié bị nhiễm bệnh thì năng suất thất thu 6% và tỷ lệ hạt kém phẩm chất tăng 5% Khi dịch cháy lá xảy ra trên diện rộng thì sự thiệt hại đến năng suất và sản lượng sẽ thấy rất rõ nét và có ý nghĩa quan trọng đến kinh tế Tác nhân gây bệnh có thể tấn công mọi giai đoạn của cây lúa Bệnh nặng sẽ làm mất trắng năng suất nếu không phát hiện sớm và phòng trị kịp thời (Trần Văn Hai, 2006)

Tại ĐBSCL, dịch cháy lá lúa đã gây hại nặng ở huyện Thạnh Trị (Sóc Trăng) vào năm 1978 Trong những năm 1980-1982, dịch cháy lá xuất hiện ở các tỉnh Tiền Giang, Bến Tre, Đồng Tháp, An Giang thiệt hại về năng suất ước tính khoảng 40% Năm 1992, khoảng 10 ngàn hecta lúa ở các tỉnh Long An, Tiền Giang, Hậu Giang bị thiệt hại Năm 1994, dịch bộc phát trên diện rộng với hơn 77 ngàn hecta lúa đã bị nhiễm cháy lá Năm 1995, hơn 200 ngàn hecta lúa ở các tỉnh ĐBSCL

bị nhiễm cháy lá, mức độ thiệt hại 10-15% (kết quả nghiên cứu khoa học

1977-1997, trích dẫn từ Dương Chí Linh, 2001) Riêng bệnh thối cổ bông giảm 40% năng suất (Phạm Văn Dư và ctv, 2002)

Theo thống kê của Trung tâm Bảo vệ thực vật phía Nam, diện tích lúa Đông Xuân ĐBSCL có 29.215 ha bị nhiễm bệnh cháy lá, tập trung tại các địa phương như

Đồng Tháp, Long An, Tiền Giang, Sóc Trăng, Kiên Giang, Cần Thơ, Bạc Liêu Ở ĐBSCL hầu như tỉnh nào cũng có xuất hiện bệnh, nặng nhất là Long An có 33.000

ha, An Giang có 88.890 ha (Nguyễn Bé Sáu, 2006)

Theo Cục Bảo vệ thực vật (2006) tổng diện tích bị nhiễm bệnh đạo ôn lá là 38.346 ha, tỷ lệ nhiễm bệnh trung bình từ 10-15% và khoảng 1.753 ha có tỷ lệ nhiễm bệnh từ 25-40% tại ĐBSCL

Theo Phạm Văn Kim và Lê Thị Sen (1993) cho rằng bệnh cháy lá lúa gây hại ít nghiêm trọng hơn bệnh thối cổ bông vì lúa cháy lá có thể phun thuốc kịp thời

và lúa có khả năng phục hồi, còn bệnh thối cổ bông thì khi phun thuốc cũng không còn hiệu quả Do đó, bệnh thối cổ bông gây tổn thất nặng nề về năng suất và phẩm chất Phạm Văn Dư (2002) cho rằng bệnh thối cổ bông nặng có thể làm giảm 40% năng suất

Theo số liệu báo cáo của trung tâm bảo vệ thực vật phía nam trong 3 năm

2002, 2003 và 2004, diện tích gieo trồng lúa của các tỉnh phía Nam lần lượt là 3,84 triệu hecta, 3,67 triệu hecta và 4,08 triệu hecta; diện tích lúa bị bệnh cháy lá gây hại trong ba năm này chiếm 5,19%, 7,36% và 5,76% diện tích gieo trồng Tuy nhiên, diện tích bị thiệt hại nặng do bệnh cháy lá chỉ ở mức thấp: 1.11 ha, 1.084 ha và 2.858 ha

1.7.1 Các chỉ tiêu về năng suất

Năng suất lúa được hình thành và chịu ảnh hưởng trực tiếp của bốn yếu tố, gọi là thành phần năng suất lúa Đó là số bông/đơn vị diện tích, số hạt chắc/bông, tỷ

lệ hạt chắc và trọng lượng 1000 hạt (Nguyễn Ngọc Đệ, 2008)

Các thành phần năng suất có liên quan chặt chẽ với nhau Trong phạm vi giới hạn, bốn thành phần này càng gia tăng thì năng suất lúa càng cao, cho đến lúc bốn thành phần năng suất này đạt được cân bằng tối hảo thì năng suất lúa sẽ tối đa Vượt trên mức cân bằng này, nếu một trong bốn thành phần năng suất tăng lên nữa

sẽ ảnh hưởng xấu đến các thành phần còn lại, làm giảm năng suất (Nguyễn Ngọc

Đệ, 2008) Các điều kiện thời tiết, canh tác và nguồn cung cấp dinh dưỡng ảnh

hưởng nhiều đến mỗi thành phần năng suất Việc hiểu rõ sự liên hệ giữa chúng là

chìa khóa cho sự cải tiến năng suất (Shouichi Yoshida, 1981)

a Số bông trên m 2

Theo Nguyễn Ngọc Đệ (2008), số bông/m2 được quyết định vào giai đoạn sinh trưởng ban đầu của cây lúa từ gieo cấy đến 10 ngày trước khi có chồi tối đa Yếu tố này tùy thuộc vào mật độ sạ cấy và khả năng nở bụi của lúa thay đổi tùy thuộc theo giống lúa, điều kiện đất đai, thời tiết, lượng phân bón, nhất là phân đạm

và chế độ nước Đối với lúa sạ phải đạt 500-600 bông/m2, lúa cấy phải đạt 350-450

số bông/m2 Cây lúa chỉ cần có số bông vừa phải, gia tăng số hạt chắc trên bông thì tốt hơn là gia tăng số bông/m2 (Lê Xuân Thái, 2003)

Ở canh tác lúa cấy, số bông/m2 tùy thuộc vào sự đâm chồi Tuy nhiên, ở hệ thống sạ thẳng số bông/m2 tùy thuộc nhiều vào lượng giống để sạ và phần trăm nảy mầm (Shouichi Yoshida, 1981) Theo Bùi Chí Bửu và ctv (1998), những giống lúa

có sức chứa lớn thì thường kéo theo đặc tính đẻ nhánh yếu Các giống lúa cải tiến hiện nay có thể đẻ nhánh tới 20-25 nhánh trong điều kiện dinh dưỡng đầy đủ nhưng chỉ khoảng 14-15 nhánh cho bông hữu hiệu, còn lại là nhánh vô hiệu hoặc bông rất

nhỏ

b Số hạt chắc trên bông

Đặc tính số hạt trên bông chịu tác động rất lớn của điều kiện môi trường, số hạt trên bông nhiều hay ít tùy thuộc vào gié hoa phân hóa và số gié hoa không phân

hóa (Shouichi Yosshida, 1981)

Nguyễn Ngọc Đệ (2008) cho rằng lúa sạ có trung bình từ 80-100 hạt trên bông và 100-120 hạt trên bông đối với lúa cấy là tốt trong điều kiện ở ĐBSCL Trên cùng một cây lúa những bông chính thường có nhiều hạt, những bông phụ phát triển

sau nên ít hạt hơn

Theo Nguyễn Thạch Cân (1997) và Lê Thị Dự (2000), tùy thuộc vào số hoa trên bông, đặc tính sinh lý của cây lúa và ảnh hưởng của điều kiện ngoại cảnh mà tỷ

lệ hạt chắc cao hay thấp Số hoa trên bông quá nhiều dẫn đến tỷ lệ hạt chắc thấp

c Tỷ lệ hạt chắc

Tỷ lệ hạt chắc được quyết định từ đầu thời kỳ phân hoá đòng đến khi lúa vào chắc nhưng quan trọng nhất là các thời kỳ phân bào giảm nhiễm, trổ bông, phơi

màu, thụ phấn, thụ tinh và vào chắc (Nguyễn Ngọc Đệ, 2008)

Những yếu tố như thời tiết, sự bón đạm, sâu bệnh ảnh hưởng đến tỷ lệ hạt chắc hoặc hạt lép lửng Ngoài ra, trên lúa còn có những hạt bất thụ do yếu tố sinh lý của cây hoặc do điều kiện thời tiết quá bất lợi (Yoshida, 1981) Các giống lúa có khả năng quang hợp, tích lũy và chuyển vị các chất mạnh, cộng với cấu tạo mô cơ giới vững chắc không đổ ngã sớm, lại trổ và tạo hạt trong điều kiện thời tiết tốt, dinh dưỡng đầy đủ thì tỉ lệ hạt chắc sẽ cao và ngược lại Muốn có năng suất cao, tỷ

lệ hạt chắc phải đạt trên 80 % (Nguyễn Ngọc Đệ 2008)

Để tăng tỷ lệ hạt chắc, Đinh Văn Lữ (1978) cho rằng phải cấy đúng thời vụ, đúng tuổi mạ bảo đảm điều kiện ngoại cảnh thuận lợi để cây sinh trưởng tốt từ khi bắt đầu phân hóa đòng đến khi trổ đều không nên tăng số hạt trên cây quá nhiều, giữ cho cây khỏe, thời kỳ trổ bông bón đạm sau khi lúa trổ đều, phòng trừ sâu bệnh sau

khi trổ, phòng đổ ngã, chọn những giống có tỷ lệ hạt chắc cao

d Trọng lượng 1000 hạt

Shouichi Yoshida (1981) cho rằng trọng lượng 1000 hạt là đặc tính ổn định của giống vì kích thước hạt bị kiểm tra chặt chẽ bởi vỏ trấu Do đó, hạt không thể sinh trưởng lớn hơn khả năng của vỏ trấu dù các điều kiện thời tiết thuận lợi và

nguồn cung cấp chất dinh dưỡng thế nào

Trọng lượng 1000 hạt được quyết định ngay từ thời kỳ phân hóa mầm hoa đến khi lúa chín, nhưng quan trọng nhất là các thời kỳ giảm nhiễm tích cực và vào chắc rộ Yếu tố này còn phụ thuộc vào cỡ hạt và độ no đầy của hạt, trọng lượng

1000 hạt thường biến thiên tập trung trong khoảng 20-30 gam (Nguyễn Ngọc Đệ, 2008)

Tính trạng trọng lượng 1000 hạt có hệ số di truyền cao và ít chịu ảnh hưởng của môi trường nên việc chọn giống có trọng lượng 1000 hạt cao là rất cần thiết (Lê Xuân Thái, 2003) Trọng lượng hạt do hai yếu tố cấu thành, khối lượng vỏ trấu

chiếm 20%, khối lượng hạt gạo chiếm 80% (Nguyễn Đình Giao và ctv, 1997) Vì vậy cần chọn ra những giống có trọng lượng hạt cao để gia tăng năng suất Tuy nhiên, không chọn hạt quá to vì hạt to thường kéo theo bạc bụng, giá trị xuất khẩu

sẽ giảm Bệnh thối cổ bông làm giảm tỷ trọng hạt, tăng hạt bạc bụng, hạt gãy và đã làm giảm đến 12% gạo nguyên (Candole và ctv, 1999) (trích dẫn Lê Hữu Hải, 2008)

1.7.2 Một số chỉ tiêu về phẩm chất hạt gạo

Theo Nguyễn Ngọc Đệ (2008) phẩm chất hạt tùy thuộc vào người tiêu dùng

và tùy vào mục đích sử dụng Theo truyền thống, các nhà chọn tạo giống tập trung vào việc lai tạo theo hướng năng suất cao và kháng sâu bệnh và gần đây, xu hướng chọn tạo giống đã thay đổi để kết hợp với các đặc tính phẩm chất hạt ưa thích bởi người tiêu dùng để gia tăng tổng giá trị kinh tế của lúa gạo Phẩm chất hạt không chỉ phụ thuộc vào giống lúa, mà còn tùy thuộc vào môi trường sản xuất, hệ thống thu hoạch, sau thu hoạch và chế biến Ngô Văn Phiếu (1988) cũng đã cho rằng phẩm chất hạt gạo do nhiều yếu tố quyết định như: giống, môi trường sản xuất, kỹ thuật canh tác, công nghệ chế biến,…nhưng giống là yếu tố cơ bản và quyết định

kỳ hạt chín, kéo dài đến sau thu hoạch (Khush et al, 1979)

Những nghiên cứu của Bùi Chí Bửu và ctv (1996 và 1999) cho thấy tỷ lệ gạo nguyên cao nhất khi thu hoạch vào lúc lúa chín 28-30 ngày sau trổ Ngược lại, thu sớm sau khi lúa trổ 20 ngày, thu muộn sau khi lúa chín 35 ngày thì tỷ lệ gạo

nguyên thấp

Nghiên cứu của Yadav (1989) cho thấy trong các chỉ tiêu về chất lượng xay xát thì tỷ lệ gạo nguyên tăng so với tỷ lệ giảm dài/rộng của hạt, nghĩa là hạt càng dài thì tỷ lệ gạo nguyên càng thấp (trích dẫn bởi Nguyễn Thành Phước, 2003) Những hạt đã khô nếu đột ngột bị ẩm cũng có thể tạo ra các vết rạn trong hạt và gây ra những mảnh nhỏ khi xay xát, hạt càng khô khi ẩm trở lại càng vỡ nhiều (Bhattacharya, 1980; Kunzer, 1985; Srinivas, 1985) (trích dẫn bởi Nguyễn Thành

Phước, 2003)

Theo kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Lang và ctv (2002) phẩm chất xay chà trên vụ Đông Xuân có tỷ lệ gạo nguyên cao gấp đôi tỷ lệ gạo nguyên vụ Hè Thu Điều này chú ý đến lượng mưa kéo dài trong vụ Hè Thu dẫn đến chất lượng kém

b Kích thước hạt gạo

Dạng hạt gạo và kích thước hạt gạo là do yếu tố di truyền của giống lúa

quyết định (Bùi Chí Bửu và Nguyễn Thị Lang, 2000)

Jennings và ctv (1979) cho rằng kích thước hạt và hình dáng hạt có liên quan chặt chẽ đến năng suất gạo nguyên Kích thước và dạng hạt (tỷ lệ dài/ngang) khác nhau tùy thuộc vào đặc tính giống Hạt thon dài thường dễ nứt gãy hơn hạt tròn và do đó, tỷ lệ xay xát thấp hơn Kích thước và dạng hạt cũng ảnh hưởng đến

kiểu thiết bị xay xát (Nguyễn Ngọc Đệ, 2008)

Chiều dài hạt gạo là tính trạng ổn định nhất, nó ít bị ảnh hưởng của điều kiện môi trường và được điều khiển bởi đơn gen hay hai gen (Bollich và ctv., 1992) Tuy nhiên, theo Sormith (1979) chiều dài hạt gạo do đa gen điều khiển Thứ tự tính

trội được ghi nhận như sau: hạt dài > hạt trung bình > hạt ngắn > hạt rất ngắn

d Độ bạc bụng

Người tiêu dùng thích loại gạo có độ bạc bụng thấp và trắng trong, do đó đây cũng là một trong các mục tiêu quan trọng để chọn giống (Nguyễn Song Hà, 2009) Độ bạc bụng ảnh hưởng rất lớn đến khả năng xuất khẩu và nhu cầu thị hiếu của người tiêu dùng đồng thời nó còn ảnh hưởng đến tỷ lệ xay chà, do đó vấn đề này đòi hỏi các nhà chọn giống phải đặc biệt chú ý

Theo Trần Thị Đông (1989), điều kiện môi trường ảnh hưởng đến độ đục, đặc biệt là nhiệt độ sau khi trổ, nhiệt độ cao làm gia tăng độ đục và ngược lại Ngoài

ra độ bạc bụng còn bị ảnh hưởng bởi độ phì của đất và điều khiển mực nước (trích Nguyễn Đình Huy, 2008)

Sự xuất hiện và mức độ bạc bụng là do di truyền Mặc dù một số yếu tố môi trường có ảnh hưởng tới mức độ bạc bụng, những hạt riêng lẽ trên cùng một bông lúa cúng khác nhau về độ bạc bụng (Jennings và ctv.,1979)

Del Rosario et al (1968) (được trích dẫn bởi Nguyễn Nhật Nam, 2010) cho rằng, độ bạc bụng xảy ra trong suốt quá trình thủy phân và tốc độ chín của hạt, thiếu nước ở giai đoạn làm đòng đến lúc trổ, bệnh đạo ôn cổ bông, bọ xít hôi giai đoạn lúa ngậm sữa đều làm tăng tỷ lệ bạc bụng (Bùi Chí Bửu và Nguyễn Thị Lang, 2000)

1.8 NHỮNG NGHIÊN CỨU VỀ BỆNH CHÁY LÁ VÀ THỐI CỔ BÔNG

Theo PGS.Ts Phạm Văn Kim, 2010 nấm bệnh cháy lá đã thích hợp với điều kiện thời tiết hiện nay và điều kiện canh tác cũng đã góp phần làm cho bệnh phát triển liên tục Không giống như những năm trước, bệnh cháy lá chỉ gây hại nặng trong vụ Đông Xuân mà trong vòng 2-3 năm trở lại đây, bệnh xuất hiện rất nặng ngay cả trong vụ Hè Thu và Thu Đông Có nơi cháy lá xuất hiện rất sớm khi lúa vừa mới hai tuần tuổi đã thấy có dấu chấm kim

Để giải quyết bệnh cháy lá, PGS.TS Phạm Văn Kim nhấn mạnh nên chọn giống ít nhiễm đến kháng bệnh, bón phân đạm vừa đủ theo nhu cầu cây lúa không quá 90 N/ha Đồng thời nên dùng biện pháp kích kháng tức là dùng thuốc để kích thích tính kháng bệnh cho cây lúa, hay nói khác hơn là chủng ngừa bệnh cho cây lúa

để giúp cho cây lúa chống chịu với bệnh cháy lá

Việc sử dụng chất kích kháng lưu dẫn giúp cây có phản ứng tự bảo vệ khi được chủng trước vi sinh vật và sau đó lây nhiễm với cùng hoặc khác chủng vi sinh vật gây bệnh đã được nghiên cứu nhiều và cho kết quả khả quan (Sticher et al, 1997) Theo các nghiên cứu trong nhà lưới tại trường Đại học Cần Thơ của Lê Thanh Phong, Trịnh Ngọc Thuý, Diệp Đông Tùng và Phạm Văn Kim (1999) cũng

cho thấy các hoá chất K2HP04, Na2Si03, Acid Benzoid, CuCl2. có hiệu quả kích kháng bệnh cháy lá lúa Vì vậy việc tìm ra biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả phòng trừ bệnh cũng như bảo vệ môi trường là điều cần thiết, trong đó kích kháng

có thể được xem như là biện pháp có triển vọng

Nghiên cứu chất kích kháng và khả năng ứng dụng trong quản lý tổng hợp bệnh cháy lá lúa của Viện Nghiên cứu Lúa ĐBSCL đã nghiên cứu sử dụng chất kích thích tính kháng đối với bệnh cháy lá lúa như dipotassium hydrogen phosphat (K2HPO4), oxalic acid (C2H2O4), natritetraborac (Na2B4O7) dùng xử lý hạt giống trước khi sạ hàng giúp giảm bệnh cháy lá, tăng cường lực mạ, tăng số hạt chắc và năng suất

Quản lý tính kháng cháy lá của Viện Nghiên Cứu Lúa ĐBSCL đã cho thấy bao gồm việc đa dạng hoá nguồn gen trong sản xuất, lai tạo gen kháng cháy lá từ lúa hoang, chọn tạo giống lúa kháng ngang và ứng dụng quy trình thâm canh tổng hợp

CHƯƠNG II PHƯƠNG PHÁP VÀ PHƯƠNG TIỆN THÍ NGHIỆM 2.1 PHƯƠNG TIỆN THÍ NGHIỆM

2.1.1 Vật liệu thí nghiệm

a Giống lúa thử nghiệm

Nguồn vật liệu thí nghiệm là 36 giống/dòng lúa triển vọng có đặc điểm hình thái tốt, năng suất cao và phẩm chất tốt, có thời gian sinh trưởng tương đương OMCS2000, thuộc các tổ hợp lai L518 (MTL250/MTL463), L520 (MTL145/MTL250), L526 (IR50404/MTL372), L545 (AS996/IR42), L546 (MTL145/IR42), L550 (MTL250/JASMINE) (Bảng 2.1)

Bảng 2.1 Danh sách các giống/dòng làm thí nghiệm trong nghiên cứu

b Giống lúa đối chứng và định dòng

Sử dụng bộ giống chuẩn nòi của Nhật gồm 12 giống với gen kháng và mã

số gen được trình bày như Bảng 2.2

Bảng 2.2 Bộ giống định dòng Nhật Bản và gen tương ứng

STT Tên giống Gen kháng Mã số gen

6 Ishikari Shiroke Pi-i 4

Nguồn: Phạm Văn Dư, 2002

Cách tính mã nòi: Mỗi giống trong bộ định dòng có cấp nhiễm 5 -9 sẽ được

đánh giá bằng mã số gen Tổng tất cả các mã số gen trong thời vụ đánh giá được xem là mã số nòi của thời vụ đó Mã số gen càng cao thành phần nòi nấm càng có tính độc cao

c Mầm bệnh

Sử dụng mầm bệnh cháy lá ngoài đồng ruộng tự nhiên tại địa phương

2.1.2 Thời gian và địa điểm thực hiện

Đề tài được thực hiện tại Nông trại Khu II-Đại học Cần Thơ qua hai mùa vụ Đông Xuân và Hè Thu 2011

2.2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

Đề tài được thực hiện với các nội dung như sau:

- Trắc nghiệm bệnh cháy lá trên nương mạ 36 giống/dòng lúa triển vọng

- Đánh giá bệnh thối cổ bông ngoài đồng 36 giống/dòng lúa triển vọng

- Phân tích sự tương quan giữa bệnh cháy lá và bệnh thối cổ bông

- Xác định ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên năng suất và phẩm chất của 10 giống/dòng lúa triển vọng

2.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.3.1 Phương pháp trắc nghiệm cháy lá trên nương mạ

a Thiết kế thí nghiệm

- Thí nghiệm được bố trí hoàn toàn ngẫu nhiên theo bộ giống, 2 lần lặp lại theo phương pháp nương mạ khô IRRI Sử dụng giống Tẻ Tép làm chuẩn kháng, giống OM1490 làm chuẩn nhiễm

- Giống chuẩn kháng và chuẩn nhiễm được gieo xen vào bộ giống thử nghiệm Xung quanh mỗi liếp được bao bọc bởi hai hàng giống chuẩn nhiễm OM1490, quanh thí nghiệm được bao nilon tránh chuột, khi gieo xong đậy lưới trên hàng tránh chim

- Các thí nghiệm được bố trí vuông góc với hướng gió để đảm bảo sự phát tán của bào tử được tối ưu (Hình 2.1)

Hình 2.1 Lô thí nghiệm bệnh cháy lá

b Chăm sóc quản lý thí nghiệm cháy lá trên nương mạ

Quản lý nước Nước được tưới mỗi ngày đẫm nương mạ sao cho đảm bảo

đủ ẩm độ khu vực thí nghiệm để tạo điều kiện cho sự sản sinh và lây lan của bào tử nấm bệnh

Phân bón Sử dụng phân ure với công thức phân 300-0-0 Phân bón được

chia làm ba đợt tưới là 9, 15, 20 ngày sau khi gieo

Làm cỏ và chăm sóc Các liếp mạ trước khi đánh giá cấp bệnh không làm

cỏ nhằm mục đích giữ ẩm độ tốt cho lúa đồng thời cỏ cũng là nơi cư trú phát triển

và lây lan của mầm bệnh khi điều kiện thích hợp Không sử dụng thuốc phòng trừ sâu bệnh trên nương mạ

c Phương pháp chủng bệnh

Bệnh được chủng vào các liếp mạ lúc được 15 ngày sau khi gieo Lá lúa bị bệnh cháy lá (mầm bệnh) được cắt thành các đoạn ngắn 4-5 cm, rải đều trên các hàng giống chuẩn nhiễm của lô thí nghiệm nhằm cung cấp mầm bệnh để chúng tự phát triển và sau đó tấn công giống thử nghiệm và gây bệnh

d Phương pháp lấy chỉ tiêu bệnh cháy lá

- Định dòng dựa theo phương pháp chuẩn nòi của Nhật

- Chỉ tiêu bệnh trên giống thí nghiệm được ghi nhận 2 lần Lần thứ nhất: 25 ngày sau khi gieo, tương đương lúc giống chuẩn nhiễm cháy lá cấp 9 Lần thứ hai:

30 ngày sau khi gieo, đánh giá khả năng phục hồi của giống

- Lấy cấp bệnh cao nhất của những lần lặp lại và của hai lần đánh giá Đánh giá phản ứng của giống lúa được căn cứ vào Bảng 2.3 phân cấp của IRRI (1996)

- Tính phục hồi của giống được đánh giá theo Bảng 2.4 của IRRI (1996)

Bảng 2.3 Phân cấp và mô tả vết bệnh cháy lá của IRRI (1996)

1 Các vết bệnh màu nâu hình kim châm ở giữa, chưa

xuất hiện vùng sản sinh bào tử Kháng

Hơi kháng

5 Vết bệnh điển hình chiếm 4 – 10% diện tích trên lá Hơi nhiễm

6 Vết bệnh điển hình chiếm 11 – 25 diện tích trên lá Nhiễm

7 Vết bệnh điển hình chiếm 26 – 50% diện tích trên lá Nhiễm

8 Vết bệnh điển hình chiếm 51 – 75% diện tích trên lá Rất nhiễm

9 Hơn 75% diện tích lá bị bệnh, giống cháy rụi Rất nhiễm

Bảng 2.4 Phân cấp và mô tả khả năng phục hồi bệnh cháy lá của IRRI (1996)

++++ Sinh trưởng giống không bị ảnh hưởng Rất tốt

+++ Giống sinh trưởng gần như bình thường Tốt

++ Giống sinh trưởng bình thường sau 4 ngày Khá

+ Giống sinh trưởng bình thường sau 8 ngày Trung bình

- Giống sinh trưởng bình thường sau 12 ngày Kém

Giống chết khô hoặc sinh trưởng 1-2 chồi Không phục hồi

2.3.2 Đánh giá thối cổ bông ngoài đồng

Đánh giá thối cổ bông được thực hiện trên 36 giống/dòng như trên Ruộng thí nghiệm được cấy một tép khoảng cách 15  20 cm, công thức phân bón 80-60-

60, canh tác theo IRRI (1996)

Chỉ tiêu bệnh thối cổ bông được ghi nhận trước khi lúa thu hoạch 7 ngày Tính số bông mang vết bệnh bao hoàn toàn lóng, cổ, hoặc phần dưới của trục bông

Tỷ lệ chồi bệnh được tính như sau:

Tổng chồi bệnh

Tỷ lệ chồi bệnh = x 100

Hình 2.2 Mô tả vết bệnh thối cổ bông

Tỷ lệ bông bệnh và phân cấp thối cổ bông được đánh giá ngoài đồng theo Bảng phân cấp bệnh của IRRI (1996)

Bảng 2.5 Phân cấp bệnh thối cổ bông theo IRRI (1996)

Tổng chồi quan sát

Bảng 2.6 Danh sách 10 giống làm thí nghiệm ảnh hưởng bệnh thối cổ bông lên năng suất hạt

Gặt 5m2 giữa lô, ra hạt phơi khô giê sạch cân trọng lượng và đo ẩm độ ngay

khi cân rồi quy về trọng lượng và ẩm độ chuẩn theo công thức (1)

Năng suất thực tế được tính như sau:

NSTT (tấn/ha) = W14%(kg)  2

* Các thành phần năng suất

Gặt 12 bụi lúa lấy chỉ tiêu, chọn ngẫu nhiên 10 bông để đo chiều dài bông Đếm tổng số bông của 12 bụi (P)

Tuốt tất cả các hạt chắc và lép của 12 bụi

Cân trọng lượng hạt chắc (W), đơn vị là gam

Đếm tổng số hạt lép của 12 bụi (U)

Đếm ngẫu nhiên 1000 hạt trong số hạt chắc, cân (w), đơn vị gam

Tất cả trọng lượng đều quy về ẩm độ 14% theo công thức như sau:

W14%

86

)100

W 0 : Trọng lượng mẫu lúc cân

H 0 : Ẩm độ lúc cân

Số bông/m2

) 2 0 15 0 (

 P (2)

Hạt chắc/ bông

P w

% 14

1000

(3)

1000 1000

% 14

% 14

% 14

% 14

W

w W

(4)

Trọng lượng 1000 hạt = w14%

* Độ bạc bụng

Lấy ngẫu nhiên 300 hạt gạo (3 lần lặp lại/mẫu) Tính phần trăm bạc bụng

dựa vào phần trăm diện tích bị bạc bụng của gạo trắng

Bảng 2.7 Đánh giá phân cấp độ bạc bụng (FAO, 1990)

2.3.4 Phương pháp phân tích số liệu

- Sử dụng công cụ là phần mềm Exel để xử lý số liệu thô và phần mềm SPSS để phân tích thống kê số liệu thí nghiệm

- Sử dụng phương pháp thống kê mô tả và tính chỉ số tương quan r2 đối với việc đo lường bệnh cháy lá và bệnh thối cổ bông

- Sử dụng phương pháp so sánh trung bình hai tổng thể, độ chênh lệch và tỷ

lệ % để xác định sự khác biệt và mức độ ảnh hưởng của bệnh thối cổ bông lên năng suất lúa