văn nghệ dân gian của người lô lô ở tỉnh hà giang

MỞ ĐẦUTôi là sinh viên chuyên ngành quản lý văn hóa, trong quá trình học tập tôiđược trang bị những kiến thức chuyên sâu và hiểu rõ về từng vấn đề của các dântộc thiểu số như: kinh tế, t

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG: 2

1.KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN , KINH TẾ XÃ HỘI,NGUỒN GỐC LỊCH SỦ CỦA NGƯỜI LÔ LÔ 2

1.1 Khái quát chung về nguồn gốc lịch sử điều kiện tự nhiên , kinh tế xá hội của người Lô Lô 2

1.1.1 Về nguồn gốc lịch sử 2

1.1.2 Ngôn ngữ 3

1.1.3 Kinh tế người Lô Lô 4

1.3 ĐẶC ĐIỂM VỀ ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA NGƯỜI LÔ LÔ 5

1.3.1.Văn hóa vật chất 5

1.3.2 Đời sống tinh thần 8

2 CÁC LOẠI HÌNH VĂN NGHỆ DÂN GIAN DÂN TỘC LÔ LÔ 11

2.1 Văn học dân gian 11

2.1.2.Truyện kể dân gian 12

2.2 Dân ca 13

2.3 Múa dân gian 17

2.4 Nhạc cụ dân gian 18

2.5 Các trò chơi dân gian 18

2.5.1 Đánh yến 18

2.5.2 Tung còn 18

5.2.3 Đánh quay 18

3 Giá trị các loại hình văn nghệ dân gian dân tộc Lô Lô 19

3.1 Văn học dân gian 19

3.1.1 Giá trị lịch sử 19

3.1.2 Giá trị nhân văn (Văn học dân gian người Lô Lô có giá trị giáo dục đạo làm người) 19

3.1.3 Văn học dân gian có người Lô Lô có giá trị thẩm mĩ to lớn, góp

phần quan trọng tạo nên bản sắc riêng cho nền văn học dân tộc 20

3.1.4 Giá trị nghệ thuật 20

3.1.5.Giá trị tinh thần 20

3.2.Giá trị múa dân gian dân tộc Lô Lô 20

3.2.1 Giá trị tín ngưỡng 21

3.2.2 Giá trị nhân văn 22

3.2.3 Giá trị liên kết cộng đồng 22

3.3.Giá trị trò chơi dân gian của dân tộc Lô Lô 23

3.3.1.Giá trị văn hóa 23

3.3.2.Gía trị lien kết cộng đồng 23

3.4.Giá trị của nhạc cụ dân gian dân tộc Lô Lô 24

4.MỘT SỐ GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ VĂN NGHỆ DÂN GIAN CỦA DÂN TỘC LÔ LÔ 24

4.1 Bảo tồn và phát huy trong môi trường dân gian 28

4.2 Bảo tồn và phát huy trong môi trường kỹ thuật hiện đại 29

4.3 Bảo tồn và phát huy kết hợp với sưu tầm lưu trữ 29

4.4 Bảo tồn và phát huy kết hợp với bồi dưỡng đào tạo 29

III.KẾT LUẬN 30

PHỤ LỤC 31

MỞ ĐẦU

Tôi là sinh viên chuyên ngành quản lý văn hóa, trong quá trình học tập tôiđược trang bị những kiến thức chuyên sâu và hiểu rõ về từng vấn đề của các dântộc thiểu số như: kinh tế, trang phục, nhà ở, ẩm thực, hôn nhân, ma chay, tínngưỡng, văn nghệ dân gian, lễ hội, thiết chế xã hội Nghiên cứu văn hóa, vănnghệ dân gian trước đây chủ yếu là nghiên cứu cơ bản, giới thiệu và sưu tầm các

di sản văn hóa truyền thống Nhưng hiện nay, với quan điểm phát triển bền vữngthì văn hóa, văn nghệ dân gian nghiên cứu các vấn đề phát triển đang là yêu cầucấp bách của cuộc sống.Càng cấp bách hơn, khi trong quá trình công nghiệphóa, hiện đại hóa đất nước đã nảy sinh nhiều vấn đề đòi hỏi phải có sự tham giacủa văn hóa dân gian như vấn đề tuy tăng trưởng kinh tế nhưng nếp sống, đạođức lại đi xuống, đô thị hóa lại dẫn đến nguy cơ suy tàn của nông nghiệp vànông thôn, tăng trưởng kinh tế nhưng lại làm môi trường tự nhiên bị suy thoái,vấn đề xóa đói giảm nghèo càng cấp thiết… Vì vậy cần nghiên cứu sự tác độngcủa văn hóa dân gian – một thành tố của văn hóa với các trụ cột chính của pháttriển bền vững là tăng trưởng kinh tế gắn liền với công bằng xã hội và bảo vệmôi trường Từ nghiên cứu sự tác động này gợi mở điểm nhìn mới với vấn đềphát triển, về vai trò của văn hóa văn nghệ dân gian trong nghiên cứu phát triểnbền vững

Người Lô Lô là một trong số 54 dân tộc ở Việt Nam dân tộc có dân số ítnhất của Việt Nam , cũng là một trong số các dân tộc thiểu số ở Thái Lan, Lào

và Trung Quốc Tên gọi Lô Lô (Lolo) ở Trung Quốc có khi được coi là mangsắc thái không hay, nhưng lại là tên tự gọi ở Việt Nam và Thái Lan.Họ cư chúchủ yếu ở tỉnh Hà Giang và tỉnh Cao Bằng

Trong bài tiểu luận của tôi tập chung nghiên cứu văn nghệ dân giancủa người Lô Lô ở tỉnh Hà giang

NỘI DUNG:

1.KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN , KINH TẾ XÃ

HỘI,NGUỒN GỐC LỊCH SỦ CỦA NGƯỜI LÔ LÔ

1.1 Khái quát chung về nguồn gốc lịch sử điều kiện tự nhiên , kinh tế

xá hội của người Lô Lô

Nguồn sống chủ yếu của người Lô Lô là trồng ngô hoặc lúa nương Người

Lô Lô có nhiều dòng họ Người trong dòng họ thường cộng cư với nhau thànhmột làng Có hai nhóm: Lô Lô hoa hay Di trắng (bình dân) và Lô Lô đen hay Diđen (quý tộc)

Tại Trung Quốc

Ở Trung Quốc, với số dân 7.762.286 người, người Di (tên tự gọi theophiên tự: Nuosu) là dân tộc đông thứ 7 trong số 56 dân tộc được công nhậnchính thức của Trung Quốc Họ sống chủ yếu ở các vùng nông thôn, vùng núithuộc các tỉnh Tứ Xuyên, Vân Nam, Quý Châu và Khu tự trị dân tộc ChoangQuảng Tây

Tại Việt Nam

Ở Việt Nam, năm 1999 có 3.307 người Lô Lô, cư trú chủ yếu ở các huyệnĐồng Văn, Mèo Vạc (tỉnh Hà Giang), Bảo Lạc(tỉnh Cao Bằng), Mường Khương(Lào Cai)

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Lô Lô ở Việt Nam

có dân số 4.541 người, cư trú tại 30 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố Người Lô

Lô cư trú tập trung tại các tỉnh: Cao Bằng (2.373 người, chiếm 52,3% tổng sốngười Lô Lô tại Việt Nam), Hà Giang (1.426 người), Lai Châu (617 người)

1.1.2 Ngôn ngữ

Người Lô Lô nói tiếng Lô Lô (hay tiếng Di), là một ngôn ngữ thuộc ngữtộc Tạng-Miến trong ngữ hệ Hán-Tạng Tiếng Lô Lô có chữ viết riêng theo vần(âm tiết) Chữ viết của người Lô Lô trước kia là chữ tượng hình, nhưng hiện naykhông dùng nữa Theo Ethnologue, nhóm các ngôn ngữ Di tại Trung Quốc baogồm 29 ngôn ngữ có quan hệ gần gũi với nhau

Khoảng thế kỷ 14 người Lô Lô đã có chữ tượng hình với 140 bộ thủ.Người ta dùng phương pháp ghép bộ thủ để diễn đạt nghĩa Chữ được ghi trêncác tấm gỗ mỏng, trên da thú hoặc loại giấy dày, thô Tới nay chỉ có một số giađình còn giữ lại được một vài mảnh có ghi lại loại chữ đó mà ít ai đọc được

Lớp cư dân Lô Lô đầu tiên có mặt tại Việt Nam khá sớm, nhưng hiện nayngười ta vẫn chưa biết chắc chắn thời điểm cụ thể

Người Lô Lô có truyền thuyết: có 7 anh em trai, trong đó có 3 người từVân Nam (Trung Quốc) đi sang Việt Nam tìm nơi làm ăn sinh sống Trênđường đi có một người bị lạc, còn lại hai người đến đất Đồng văn đầu tiên (trướcđây Mèo Vạc thuộc huyện Đồng Văn) Ngươi anh ở lại Đồng Văn, còn người

em đi tiếp sang vùng Tây Nam Bảo Lạc Ngày nay, tuy vùng Tây Nam Bảo Lạckhông còn người Lô Lô cư trú , nhưng vùng này vẫn còn những mộ tang người

Lô Lô, có địa danh gắn với tên dân tộc Lô Lô như Pác Mìa Một truyền thuyếtkhác kể rằng , ngày xửa ngày xưa có một đôi vợ chồng người Lô Lô đi tìm đấthoang vu để kha khẩn làm ăn Họ đi mãi từ ngày này qua ngày khác, từ miền đất

nọ đến miền đất kia Họ đến một vùng núi đá ngủ đêm tại đó Đêm ngủ, người

vợ nằm mơ thấy 1 cụ gì hiện ra và bảo rằng, đây là nơi đất lành, làm ăn ở đây sẽ

có cuộc sống lo đủ và hạnh phúc Các con hãy dừng chân tại đây đi hai chiếcgiày này, giẫm đến đau sẽ thành ruộng đến đó.Nói rồi ông già biến mất Hômsau tỉnh dậy, thấy hai chiếc giày một chiếc to một chiếc nhỏ đặt ngay dưới chânhai vợ chồng.Người vợ kể chuyện giấc mơ cho chồng nghe.Người chồng nửatin, nửa ngờ, nhưng cũng làm theo lời vợ xỏ chân vào giày.Họ dẵm chân khắpthung lũng Mèo Vạc, những nơi mà hai bàn chân của vợ chồng giẫm đến đã trởthành những thửa ruộgn nhỏ, to khác nhau Có chỗ người vợ giẫm mạnh tạo

thành ao to áo nhỏ.Ao to nhất là ao cạnh cây đa thuộc xóm chúng pả, mà người

Lô Lô gọi là Mà Vàng(tên hai vợ chồng khai khẩn đất này đặt cho)

Các nhà sử học, dân tộc học đã khẳng định dân tộc Lô Lô và một số dântộc khác là ở Vân Nam ( Trung Quốc) vào thế kỉ thứ 8 đã sang lập ra nước NamChiếu, mà trước đó một thời kì dài, nhiều học giả vẫn cho rằng chủ nhân củanhà nước Nam Chiếu là người Thái.Năm 937, nhà nước Nam Chiếu bị nhómngười Bạch, một trong những bộ phận củ cư dân Nam Chiếu, do Đoàn Tử Bìnhcầm đầu đã đánh chiếm nhà Nước Nam Chiếu.Những người Lô Lô không chấpnhận sự đánh chiếm của người Bạch đã chạy xuống phía nam đến Việt Nam từthời kì đó Sử sách ghi lại rằng, một tướng quân người Lô Lô là Lu Ngô Quânthời đó đã dân hơn một vạn quân dân Lô Lô đi về phía nam, tới đất Đồng Vănkhai phá đất đai lập trại làm ăn Vào thế kỉ thứ 17, thủ lĩnh Khổng Mìn ( hay còngọi là Quan Hoàng ) đã dẫn năm, sáu ngàn người từ phương bắc tìm đường vượtnúi cao hiểm trở đến Mèo Vạc để sinh sống Từ Mèo Vạc họ di cư sang Bảo Lạc(tỉnh Cao Bằng) Ngày nay người Tày, người Gíay, người Mông ở Đồng Văn ,Mèo Vạc vẫn còn tục cúng ma Lô Lô người có công khai phá đất đai mỗi khicày cấy xong hoặc mỗi khi lúc bị sâu bệnh cắn phá.Trong ngày hội lung tùngcủa người Tày ở Bảo Lạc (Cao Bằng), có mâm cúng ma Lô Lô người chủ đấtđầu tiên Ở làng Lô Lô chải thuộc xã lũng cú huyện đồng văn tỉnh hà giang trong

kí ức của người dân trong chuyện cổ trong các bai ca bài cúng đưa hồn nguoèichết đều cho rằng lũng cú là nơi đầu tiên họ đặt chân đến việt nam

1.1.3 Kinh tế người Lô Lô

Kinh tế của người Lô Lô cũng như các dân tộc khác trong vùng Cơ bản làkinh tế tự túc, tự cấp Tuy nhiên họ cũng có nhu cầutrao đổi buôn bán , một sốmặt hang phục vụ nhu cầu thiết yếu Họ bán một số mặt hang thủ công đan lát,bán lâm sản như mật ong , mục nhĩ … và mua muối , dầu thắp sang, kim khâu ,chỉ thêu , công cụ sản xuất

Người Lô Lô có 3 nghề thủ công được nhiều người biết đến đó là đan lát,làm ngói , nghề thêu

Sống trong môi trường rừng núi làm ăn gặp muôn vàn khó khăn, viẹctrồng chọt chỉ có thể đáp ứng đc phần nào nhu cầu cuộc sống, cơ bản là đáp ứngnhu cầu lương thực, còn nhu cầu thực phẩm thì đồng bào tận dụng nguồn khaithác lâm thổ sản: Rau rừng thú rừng để bổ sung cho nguồn thực phẩm trồngtrong vườn nhà

1.3 ĐẶC ĐIỂM VỀ ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỦA NGƯỜI LÔ LÔ 1.3.1.Văn hóa vật chất

Những ngôi nhà trình tường của đồng bào Lô Lô (Hà Giang) không chỉmang lại nét đẹp cho vùng cao nguyên vốn chỉ có đá núi chập chùng mà còn thểhiện kỹ thuật làm nhà đơn giản nhưng không kém phần tinh xảo của người vùngcao

Con đường dẫn vào bản nhỏ xíu thoai thoải dốc như bị che khuất bởinhững ruộng ngô, Lô Lô Chải hiện ra với những căn nhà trình tường lợp ngói

âm dương ba gian đã trải qua hàng trăm năm tuổi

Nhà của người Lô Lô thường có hai cửa ra vào, cửa chính ở gian giữa vàmột cửa phụ ở gian bên trái để đi ra vườn Trên mỗi cánh cửa đều dán những lábùa với ký tự và hình vẽ lạ trên giấy hồng điều để trừ tà Trong nhà không cóvách ngăn các phòng mà người dân thường dùng những tấm vải để ngăn

Kiến trúc nhà ở của người Lô Lô khá đơn giản, thường chỉ làm ba gian,không có trái và chỉ có hai vì kèo gỗ, hai đầu hồi trốn cột, kèo gác ngay lêntường Gỗ làm nhà thường là các loại gỗ tốt, chắc và bền như thông đá, sa mộc

Ngày xưa hầu hết nhà được lợp bằng cỏ tranh, những nhà khá giả thì lợpngói âm dương Từ xà ngang lên mái được bố trí thành không gian riêng để làmkho chứa lương thực và đồ dùng gia đình Gian giữa, đối diện với cửa chính làbàn thờ tổ tiên Buồng ngủ của vợ chồng ở bên trái gần cửa phụ, buồng ngủ củacon cái ở gian bên phải Trước buồng ngủ của vợ chồng là bếp nấu ăn, nấu rượu.Buồng của vợ chồng cũng là nơi cất giữ các đồ dùng quý giá của gia đình Trướcbuồng ngủ của con cái là bếp sưởi và cầu thang lên trên gác Cầu thang làm rấtđơn giản, đóng bằng gỗ hoặc bằng tre, có từ 9-11 bậc

Dân tộc Lô Lô chia ra làm ba nhóm dân tộc nhỏ là nhóm Lô Lô Hoa,nhóm Lô Lô Trắng và nhóm Lô Lô Đen Điểm khác biệt giữa các nhóm nhỏ nàykhông quá nhiều Trong đó nhóm người Lô Lô Hoa có sự tạo hình đặc sắc hơn

so với hai nhóm còn lại

Người nam và người nữ của dân tộc Lô Lô đã có nhiều nét đặc trưng khácbiệt Nam giới của nhóm Lô Lô Đen thì kiểu áo của họ 5 thân, bên nách xẻ vàcài cúc, họ chit khăn chàm dắt mối ở sau gáy, khăn trơn không trang trí họa tiết.Nam giới Lô Lô Trắng thì cầu kỳ hơn Áo của nam giới thường xẻ ngực, cánhtay áo của họ ngắn và được may hai lớp Lớp ngoài của tay áo rộng phủ tớikhuỷu tay, còn lớp trong thì hẹp và dài tới cổ tay Thân và tay áo đều dùng vảimàu chắp và thêu những hoa văn sặc sỡ, cầu kỳ Thắt lưng buộc bên ngoài haivạt áo và có màu trắng

Phụ nữ Lô Lô theo truyền thống mặc áo cổ tròn, xẻ ngực Họ mặc quầnquấn váy lửng Áo có thể mặc áo cổ vuông và áo chui đầu Để tóc không rơi xõa

ra ngoài, phụ nữ Lô Lô thường chải tóc rồi quấn quanh đầu Họ chít tóc bằngkhăn vuông hoặc khăn dài Người Lô Lô Hoa có sự sáng tạo độc đáo ra hai loạikhăn Khăn mỏ quạ làm bằng vải tự dệt màu đen hoặc xanh chàm, ở đầu có tuamàu sắc khác với khăn và thường sặc sỡ hơn như màu đỏ, cam, vàng… Hoa vănđược thêu hoặc đính cườm tỉ mỉ để khi quấn quanh đầu thì hoa văn và cườmkhéo léo lộ ra bên ngoài

Để tạo nét rực rỡ hơn người Lô Lô Hoa chuẩn bị một bộ trang phục đủ cả

áo, khăn, quần hoặc váy Quần của phụ nữ Lô Lô cũng được trang trí bằng hoavăn Những họa tiết tỉ mỉ, cầu kỳ này được thêu dọc theo ống quần và gần gấu

Để bộ trang phục hoàn thiện hơn họ dùng thắt lưng khi thắt để thong 2 đầu raphía trước tạo vẻ duyên dáng Sự đẹp, xấu là do khiếu thẩm mỹ của cô gái khichọn phối trang phục, màu sắc giữa áo, quần, khăn, thắt lưng nhằm tạo một tổngthể hài hòa, xinh xắn

Điểm qua một chút trang phục của người Lô Lô ở Hà Giang, hẳn bạncũng có thể hình dung phần nào nét đẹp phong phú trong đời sống văn hóa, nghệthuật và ăn mặc của họ Chính vì thế, nói văn hóa của người Lô Lô là một phần

hình thành nên nét quyến rũ rất riêng cho những hành trình khám phá du lịch Hà

Hà Giang, quả không sai chút nào

Có dịp đi tour du lịch Hà Giang, chắc chắn bạn sẽ bị thu hút bởi nhữngkiểu dáng cũng như sắc màu của các nhóm dân tộc Lô Lô Sự phong phú trongtrang phục, thể hiện phần nào đời sống văn hóa của dân tộc này Biết về trangphục họ mặc, cũng như biết về một cánh cửa để từ đó có thể khám phá đời sốngđậm bản sắc của người Hà Giang Đương nhiên sự khám này, sẽ mang lại chobạn những kỷ niệm khó quên về một vùng đất đầy cảnh quan đẹp vốn dĩ rất dễlàm say mê lòng người này

Căn cứ vào điều kiện địa lý tự nhiên nơi người Lô Lô cư trú , có thể phânvùng trồng trọt của đồng bào Lô Lô thành hai khu vực : Khu vực vùng cao núi

đá tỉnh Hà Giang Và khu vực đồng cao núi đất tỉnh Cao Bằng Khu vực đồngcao núi đá, đất trồng chọt được chia thành hai loại ruộng và nương Từ xa xưangười người Lô Lô đã cây slúa 1 vụ trên năm Trên nương chủ yếu trồng ngô,Khu vực vùng cao núi đất có ruộng bậc thang và nương định canh , canh tác trênnương định canh là nguồn sống chính của đồng bào Trong sản xuất , đồng bào

Lô Lô tahnfh thạo các kỹ thuật: Chọn thời vụ sản xuất , làm đất , chọn giống,gieo trồng, bón phân, trồng xen canh gối vụ , luân canh , be đá làm bờ nướngchống xói mòn

Người Lô Lô chăn nuôi các loại đại gia súc: Trâu , bò , ngựa Việc chănnuôi đại gia súc thực hiện theo hình thức chăn thả: Sáng thả trâu , bò vào rừngtìm kiếm cỏ ăn , chiều tôi chủ nhà lùa trâu bò về chuồng Một số nơi rừng bịkhai phá hết như ở Đồng Văn , Méo Vạc không còn nơi thả trâu bò Đồng bàophải chăn theo hình thức chăn dắt Sáng đi làm dắt theo con bò chiều về , đôi khicòn them gánh cỏ cho bò Với hình thức chăn dắt mỗi nhà chỉ nuôi đc 1 , 2 contrâu , bò Khi vụ mùa thu hoạch xong vào khoảng 15 tháng 10 âm đồng bào thảrông trâu bò Con ngựa được nuôi ít khi thả ra đồng mà thường nhốt trong tàu,chủ nhà cắt cỏ về cho ngựa ăn

Người Lô Lô có 3 nghề thủ công được nhiều người trong vùng biết đến.

Đó là ghề đan lát, nghề làm ngói và nghề thêu Đan lát và nghề làm ngói là côngviệc của người đan fông còn thêu thùa là của người đàn bà

Người Lô Lô định cư thành từng làng nhỏ Họ chọn nơi dựng làng lf cácsườn đồi sườn núi , nơi có đất sản xuất , có rừng , có nguồn nước và tiẹn giaothông

1.3.2 Đời sống tinh thần

Hôn nhân của người Lô Lô thực hiện theo chế độ một vợ, một chồng Đặcđiểm nổi bật trong quan niệm truyền thống về hôn nhân của người Lô Lô xưa làchỉ kết hôn với người cùng tộc Họ cho rằng làm như vậy sẽ tạo dựng được mộtgia đình bền vững dựa trên nền tảng của sự hiểu biết, thông cảm lẫn nhau

Trong hôn nhân, các bậc cha, mẹ người Lô Lô thường đưa ra một số tiêuchí để con cái chọn người chồng hay người vợ tương lai Người chồng phải khoẻmạnh, cần cù, giỏi cày bừa, săn bắn, đánh cá, làm giỏi các nghề thủ công nhưđẽo cày,đan lát hay dựng nhà cửa, đặc biệt là phải biết cúng bái Với người vợ lýtưởng cũng vậy, phải nết na, lễ phép với bố mẹ, với họ hàng, làng xóm, bêncạnh đó phải thạo dệt, may, thêu thùa, trồng trọt…

Thanh niên nam, nữ Lô Lô đến tuổi trưởng thành được tự do tìm hiểunhau, nhưng việc đi đến hôn nhân lại do cha mẹ quyết định Thông thường cácchàng trai cô gái Lô Lô gặp gỡ tìm hiểu nhau qua các hoạt động lao động sảnxuất, qua những dịp lễ hội, chợ phiên hay những lần gặp gỡ với bạn bè…Khi đãcảm mến nhau thì các chàng trai cô gái bày tỏ tình cảm trong những buổi hátgiao duyên

Sau những lần gặp gỡ, hát giao duyên như thế, chàng trai cô gái về nóichuyện với cha mẹ, hai gia đình qua lại thăm hỏi đồng ý cho con cái cưới nhau,thì các thủ tục hôn nhân mới được tiến hành

Trước khi sang nhà gái, nhà trai nhất định phải nhờ đến thày mo trong bảnchọn ngày giờ thực hiện các nghi lễ cưới Ông Lò Dì Páo ở xã Lũng Cú, huyệnĐồng Văn, tỉnh Hà Giang, cho biết: “ Có gia đình không mời thày mo dự lễcưới, nhưng cũng phải gặp bàn riêng với thày để chọn ngày Thày cho ý kiến ăn

cưới to hay nhỏ, rồi thày xem hai bên có phù hợp với nhau Làm đám cưới toquá không được, mà làm bé quá cũng không đủ Bây giờ thì làm đơn giản hơnmột chút

Khi hai bên đã thống nhất chọn được ngày lành tháng tốt thì nhà trai phảimang lễ vật đến nhà gái để dạm hỏi Nhà gái đồng ý thì bên nhà trai sẽ làm cỗ

và ấn định ngày cưới

Bên nhà gái được quyền thách cưới và lễ vật thách cưới thường là gạo tẻ,gạo nếp, thịt lợn, rượu ngoài ra còn có thể yêu cầu thêm như áo, váy, trang sứccho cô dâu Gia đình nhà trai không đưa lễ vật cho cha mẹ của cô dâu mà lại đưacho ông cậu (anh vợ), bởi ông cậu trong xã hội người Lô Lô rất được coi trọng

Ông cậu là người quyết định các nghi lễ hôn nhân và là người có quyềnphân chia tài sản trong gia đình Ông Lò Dì Páo cho biết thêm: "Thách cưới bâygiờ không nhiều đâu, bình thường ăn hỏi là một đôi gà, 2 lít rượu, một gói xôinữa là đi ăn hỏi Nhưng ở bên ngoại có ông cậu ( là anh vợ) nó có quyền Ôngcậu bảo mổ bò thì bắt buộc phải đi mua Khi mổ con bò ông cậu được một cáiđùi đấy Ông cậu phải có một đùi ngon nhất Không có bò ông cậu không chocưới đâu "

Khi nhà trai làm xong thủ tục ăn hỏi, thì thường sau ba năm mới tổ chức

lễ cưới Trong suốt ba năm đó, cô dâu tương lai cùng bố mẹ chuẩn bị những vậtdụng cá nhân, của hồi môn để sau này mang sang nhà chồng Với chú rể tươnglai, vào dịp lễ Tết, trong ba năm phải làm lễ sêu tết bố mẹ vợ, lễ vật gồm: cá, gà,gạo nếp… Đến ngày cưới, họ hàng nhà trai qua nhà gái, lễ vật mang theo có:gạo, rượu, thịt lợn, chè, thuốc lá và một khoản tiền mặt Toàn bộ lễ vật do nhàtrai mang sang được đại diện nhà gái đón nhận và đưa thẳng vào gian bếp đểgóp thêm cho việc nấu cỗ cưới

Khi về đến nhà trai cô dâu, chú rể phải làm lễ cúng gia tiên nhà chồng.Sau lễ cúng gia tiên thì cô dâu chú rể mới được vào cuộc vui chung cùng họhàng và bạn bè gần xa Đám cưới rộn ràng cùng tiếng kèn, tiếng nhị và nhữngđiệu múa truyền thống của người Lô Lô Mọi người chúc phúc để đôi vợ chồngmới cưới sống với nhau đến đầu bạc răng long

Phong tục tang ma của người Lô Lô không chỉ mang tính chất tín ngưỡng,

mà hàm chứa giá trị văn hóa, thể hiện đạo hiếu của con cái đối với cha mẹ vàtinh thần cộng đồng làng bản Tập quán của người Lô Lô khi bố mẹ qua đời, concái trong nhà phải tổ chức lễ tang theo nghi thức truyền thống của dân tộc.Phong tục tang ma của người Lô Lô không chỉ mang tính chất tín ngưỡng, màhàm chứa giá trị văn hóa, thể hiện đạo hiếu của con cái đối với cha mẹ và tinhthần cộng đồng làng bản

Người Lô Lô quan niệm cái chết không giống như nhiều dân tộc khác, họcho rằng người chết là được về đoàn tụ với tổ tiên và bắt đầu một cuộc sốngmới, nên họ không quá đau buồn khi trong gia đình có người chết Đầu tiên giachủ mời thầy cúng (thày mo) đến chủ trì và thực hiện các nghi lễ Trong mâmcúng có thịt gà, xôi, rượu Con gà trong mâm cúng mang ý nghĩa đưa đườngngười chết qua bao đèo cao, song rộng, suối dài để về mãi quê cha đất tổ ngàyxưa Họ hàng dân làng đến phúng viếng mang theo lương thực, thực phẩ để giúpgia đình làm đám Ông Lò Di Páo thày cúng(thày mo) ở Lao Chải, Hà Giang,cho biết: Người chết mời thày thì phải có con gà để cúng, ngày chôn không có

bò thì phải có con lợn Khi có người mất, người Lô Lô trong bản đều kéo đếnlàm giúp nên gia chủ làm cơn mời bà con dân bản Nghi lễ đám tang diễn ra đơngiản chỉ 2 hôm, sau các nghi lễ linh hồn được đưa lên bàn thờ là hết, chỉ đến rằmtháng bảy hay ngày giỗ mới cúng

Trong các nghi lễ tang ma, trống đồng là dụng cụ không thể thiếu Đối vớingười Lô Lô, trống đồng không chỉ là tài sản quý, mà còn là nhạc cụ sử dụngtrong các nghi thức tín ngưỡng Trống đồng biểu trưng cho linh hồn dân tộc Lô

Lô, do vậy chỉ tộc trưởng hay người uy tín trong làng được giữ trống đồng vàkhi trong họ có người chết mới đem ra sử dụng Một bộ trống đồng của người

Lô Lô gồm 1 trống đực và 1 trống cái Mỗi nhà giữ một chiếc Trống cái to hơntrống đực và tiếng vang xa hơn Người Lô Lô quan niệm rằng có tiếng trốngđồng thì hồn người chết mới tìm được đường về với tổ tiên Anh Lử Dỉ Diếng,dân tộc Lô Lô, cho biết: Bình thường trống đồng được cất giữ bằng cách chônxuống đất, khi có đám tang mới được đào lên sử dụng Đi mượn trống phải có

con gà đĩa xôi để cúng tổ tiên Đám tang xong đem đi trả cũng phải có các lễ vật

để cúng tạ ơn tổ tiên

Với quan niệm người chết sẽ bắt đầu một cuộc sống mới ở thế giới khácnên đám ma của người Lô Lô có nhiều lễ thức độc đáo, như hóa trang, nhảymúa, nhào lộn Tiếng trống đồng cất lên để gọi linh hồn về Phụ nữ nhảy múatrong đám tang mặc những bộ trang phục và trang sức đẹp nhất để đưa tiễnngười quá cố về với tổ tiên Trống đồng cũng được gõ đệm nhịp cho các điệumúa nghi lễ dân gian trong các nghi lễ tang ma Trong các đám tang của người

Lô Lô, một việc không thể thiếu là lễ múa ma hay còn gọi là múa người rừng đểtiễn hồn người chết về với tổ tiên Để thực hiện nghi lễ này, gia đình người mấtnhờ ít nhất bốn nam thanh niên vào rừng hóa trang thành người rừng, bằng cáchlấy cây rừng quấn xung quanh người, chỉ để hở hai con mắt Nam giới hóa trangphải là người chưa lập gia đình, phải biết những điệu múa của dân tộc và đượcmọi người gọi là người rừng Người Lô Lô cho rằng, ngày xưa tổ tiên mình ănvận như vậy cho nên phải hóa trang đúng thì tổ tiên mới biết mà nhận người chết

về sống cùng ở thế giới tổ tiên Đoàn người múa theo nhịp trống đồng mô phỏngnhững công đoạn trong sản xuất nông nghiệp như cấy lúa, trồng ngô, bẻ ngô, giãgạo, trồng lanh, dệt vải

2 CÁC LOẠI HÌNH VĂN NGHỆ DÂN GIAN DÂN TỘC LÔ LÔ 2.1 Văn học dân gian

Dân tộc Lô Lô có một vốn văn học dân gian khá phông phú Đó là truyện

cổ, tục ngữ, thành ngữ, câu đó, múa dân gian, nhạc dân gian.dân ca và các bàihát cúng nghi lễ cũng được sáng tác theo thể thơ 5 chữ Hầu hết các sinh hoạtvật chất, tinh thần cũng như nghi lễ vòng đời từ trước đó cho đến nay đều đượcphản ánh trong dân ca

Ngày nay nhiều vùng, đồng bào Lô Lô còn giữ được trống đồng.Một sốtrống đồng gồm hai chiếc: trống đực và trống cái Khi dung trống bao giờ cũngdung hai chiếc:đực và cái, cùng một lúc Trống đồng được sử dụng trong nghi lễtang ma để làm nhịp điệu cho nhảy múa

Bên cạnh chữ viết và trống đồng,người Lô Lô thường tự hào về vốn vănhóa dân gian phong phú của mình thể hiện bằng điệu múa, bài ca, truyện cổ tích,

…Cũng như các dân tộc khác, văn hóa, văn nghệ Lô Lô được truyền miệng từthế hệ này sang thế hệ khác và được lưu lại trong trí nhớ của mỗi người dân Nóphản ánh các mặt sinh hoạt, lao động sản xuất của người Lô Lô từ thời xa xưađến nay.Nó là một thành tố của văn hóa Lô Lô, chiếm một vị trí quang trọngtrong đời sống tinh thần của tộc người này và là nguồn tư liệu quan trọng trongnghiên cứu về cộng đồng Lô Lô và các cộng đồng khác

Văn nghệ dân gian của người Lô Lô bao gồm thơ ca dân gian, tục ngữ,câu đố, múa dân gian, nhạc vũ dân gian, đặc biệt thơ ca dân gian và truyện kểdân gian vốnn được nhiều người lô lô yêu chuộng

2.1.2.Truyện kể dân gian

Truyện kể dân gian Lô Lô là những câu chuyện thần thoại, truyền thuyếttruyện cổ tích, ngụ ngôn và truyện cười

Mỗi chuyện phản ánh một chiếc cạnh đời sống sinh hoạt của người Lô Lôtrong lao động sản xuất, trong cuộc sống đấu tranh chống thiên nhiên và chốngngoại xâm Trong sưu tầm của lò giàg páo và hoàng Nam Người Lô Lô ở HàGiang có những câu chuyện của lực truyền miệng qua nhiều thế hệ Hiện đã điềutra siêu tập được 26 câu chuyện cổ tích của người luôn luôn ở vùng Hà Giang Chắc chắn số chuyện của người Lô Lô đến nay chưa có điều kiện sưu tầm đượccũng không phải là ít

Mặc dù hiện nay không còn thấy những nghệ nhân chuyên nghiệp nhưngcác bạn người Lô Lô vẫn còn những người yêu thích văn nghệ Họ có thể thuộclòng và thường xuyên kể những chuyện dài trong nhiều đêm, hoặc hát những bàitrường ca lô lô trong suốt mấy đêm ròng rã Thanh niên nam nữ rất say mê dân

ca lô lô Trẻ và các cụ xưa thích truyện dân gian lô lô, đem đến hoặc tụ tập lại đểhát dân ca, nghe kể chuyện đời xưa để giải trí sau những ngày lao động vấtvả,mệt nhọc Người kể thương là người già Cả nhất của Nam, có hiểu biết vănhóa, văn nghệ, Nhớ được nhiều chuyện Những chuyện kể, những bài ca, các

điệu múa, điệu nhảy không có văn tự, không rõ tác giả mà chỉ được truyền lại từthế hệ này đến thế khác

Người Lô Lô ở huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng thường phổ biến nhữngchuyện cổ Về sự tích sinh ra trời đất sinh ra các nhóm dân tộc khác nhau cácdòng họ khác nhau Phần lớn truyện cổ tích lô lô đến nay đều đã ít nhiều chịuảnh hưởng tới chuyện cùng của người hơ mông Người dao, người tày Tuynhiên, với đặc điểm ngôn ngữ riêng của mình út nói chuyện của lô lô vẫn bámsát đời sống thực của xã hội người Lô lô

Đối với cộng đồng người Người Lô Lô Sự hình thành vũ trụ, công cuộcđấu tranh, cải tạo và thích ứng với thiên nhiên được ghi nhớ trong dân ca rất cụthể Trong suốt hơn 30 bạn dân ca lô lô ở Hà Giang có tới năm bản thuộc thểloại này Bạn trời đất con người kể rằng xưa có một ông khổng lồ tên là ôngsáng, chân đạp đất đầu dần dần nóng bụng trở lên và Lấy thân làm trụ chốngtrời Quan niệm vũ trụ rồi ba tầng của người Lô Lô có được ghi lại tương đối cụthể trong trường ca mẹ trời, mẹ đất và tiếng hát làm ma của họ Trong mẹ trời,

Mẹ dắt con ghi lại những tàn dư nông nghiệp sơ khai của thời kỳ mẫu hệ Khi ấy

mẹ trời, mẹ đất đã tự tay đem các loại giống cây xuống dạy người trồng trọt vàmang vạn vật xuống cho con người Cây gậy thần hồi sinh vạn vật mà bà tiêntrong các bạn dân ca lô lô, mang cho loài người là biểu tượng cho sựsinh sôi của

sự sống Tập quán nội tộc hôn thời kỳ xa xưa của họ được ghi lại trong khúc háttâm sự với trống đồng

Các bài tăng ca(mo) , Làm ma I Về làm ma II cùng với các bài hát thìcũng là ma III và ma IV của người Lô lô thương kết hợp đánh trống đồng vàmúa Trong các bài ca tang lễ của người Lô lô có đoạn mở đầu:

Lứa tuổi nào qua đời

Hôn được múa tiễn đưa

Múa tiến hồn người già

Tiễn hồn người đứng tuổi

Gái xinh muốn mở đâu

Trai tài múa mở đám

múa trong nhà cứ múa

Bơ ngoài sân cứ mổ

Nếu được nghe trọn vẹn các bài tang ca trong một đám ma của người lô

lô, Người ta có thể thấy được gần như toàn bộ quá trình di cư, những nơi mà tổtiên Người Lô Lô Đã từng sinh sống trước đây (Lào Sàn, Sản Pả, Há Súa, AoRồng, Đá Húc, Núi Mở ) Những địa danh đó có thể ở Trung Quốc, có thể ởViệt Nam

Khúc trắng ca mẹ trời, mẹ đất và chuyện mặt trời, mặt trăng của người Lô

Lô đã kể lại cuộc chiến đầy gian khổ và hào hùng của con người nhỏ bé vớithiên nhiên hùng vĩ và khắc nghiệt Đó làlà những cuộc đào núi đè chết thần ác

Kẻ chuyên làm hại mua màng và uống cạn hết nước ở trần gian gây hạn hán làmcây cuối súc vật và con người thiếu nước; cuộc chiến ác liệt của cả cộng đồngvới sáu mặt trời và sáu mặt trăng Để chống lại cái nóng, giữ vừa đủ ánh sángcho mặt đất Nhiều nghi lễ nông nghiệp: cúng thần nắng, thần mưa, cúng thầnđất của giai đoạn tiền nông nghiệp và nông nghiệp sơ khai được ghi lại trongdân ca lô lô Thiên tai nguy hiểm nhất ở miền núi là hạn hánvà lũ lụt Được ghilại rất cụ thể trong hai bản dân ca Rồng và người chia đất, mới và tháng Đó làcâu truyện con rồng tức giận đã làm mưa dâng lũ vàng ngập hết cả muôn nơi,con người đã phải dựa vào thiên nhiên, nhận cây đa, mưa và bão làm bố mẹ mớithoát nạn

Dưới đây là một đoạn trong mặt trời, mặt trăng của người Lô Lô

Không làm được bảy nương

Không cấy được bảy ruộnh

Bảy ruộng chẳng được nưa

Không đi được bảy ngày

Không ngắt được bảy lá

Bảy lá chết cả bảy

Một ngày trồng bảy giống

Bảy giống chết cả bảy

Gia súc nuôi không được

Nuôi con gì cũng chết

Đoạn 2

Ôi mặt trời ở đâu

Hỡi mặt trăng ở đâu

Mặt trời không mọc nữa

Mặt trăng cũng không mọc

Có ai biết vậy đâu

Trời đã làm rơi cả

Xuống hang đá hết rồi

Nếu không bắc thang xuống

Không thể tới đó được

…

Muốn háu ngọn rau ăn

Nhưng tìm đâu cho thấy