văn nghệ dân gian của người ê đê ở huyện krông năng của tỉnh đắk lắk

Múa dân gian..... thành nhi u gian nh.. Không gian và n i th t trong gia đình cũng độ ấ ược phânchia theo hướng Đông và Tây... Các tù trưởng này có trong tay khá nhi u lúaề g o, gia súc

M C L C Ụ Ụ

M C L C Ụ Ụ i

M Đ U Ở Ầ iii

1 KHÁI QUÁT CHUNG L CH S VÀ Đ I S NG VĂN HÓA C A NG Ị Ử Ờ Ố Ủ ƯỜ I Ê ĐÊ HUY N KRÔNG NĂNG , T NH Đ K L K Ở Ệ Ỉ Ắ Ắ 1

1.1 Đôi nét v l ch s con ng ề ị ử ườ i và đ i s ng kinh t c a ng ờ ố ế ủ ườ i Ê Đê huy n Krông Năng t nh Đ k L k ở ệ ỉ ắ ắ 1

1.1.1 L ch s và con ng ị ử ườ 1 i 1.1.2 Đ a bàn c trú ị ư 1

1.1.3 Đ c đi m v kinh t xã h i ặ ể ề ế ộ 2

1.2 Đ c đi m v đ i s ng văn hóa c a ng ặ ể ề ờ ố ủ ườ i Ê Đê 3

1.2.1 Văn hóa v t ch t ậ ấ 3

1.2.3 Văn hóa tinh th n ầ 7

1.2.4 Văn hóa xã h i ộ 9

2 M T S LO I HÌNH VĂN NGH DÂN GIAN VÀ Ý NGHĨA C A NÓ Ộ Ố Ạ Ệ Ủ TRONG KHO T NG VĂN HÓA DÂN GIAN C A NG Ằ Ủ ƯỜ I Ê ĐÊ 10

2.1 M t s lo i hình văn ngh dân gian ộ ố ạ ệ 10

2.1.1.Th n tho i ầ ạ 10

2.1.2.Truy n c tích ệ ổ 10

2.1.3 Truy n ng ngôn ệ ụ 14

2.1.4 Truy n truy n thuy t ệ ề ế 16

2.1.5 Dân ca 17

2.1.6 Múa dân gian 18

2.1.7 Âm nh c , nh c c dân gian ạ ạ ụ 20

2.2 Giá tr văn ngh dân gian c a ng ị ệ ủ ườ i Ê Đê đ i v i kho tàng văn ố ớ hóa các dân t c Vi t Nam ộ ệ 24

2.2.1 Giá tr l ch s ị ị ử 24

1

2.2.2 Giá tr nhân văn ị 25

2.2.3 Giá tr văn hóa ngh thu t ị ệ ậ 26

2.2.4 Giá tr c k t c ng đ ng ị ố ế ộ ồ 27

3 M T S GI I PHÁP B O T N VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TR VĂN NGH Ộ Ố Ả Ả Ồ Ị Ệ DÂN GIAN C A NG Ủ ƯỜ I Ê ĐÊ 27

3.1 u nh Ư ượ c đi m ể 27

3.1.1 u đi m Ư ể 27

3.1.2 Nh ượ c đi m ể 28

3.2 Gi i pháp b o t n và phát huy nh ng giá tr truy n th ng c a ả ả ồ ữ ị ề ố ủ ng ườ i Ê Đê 29

3.2.1 Nâng cao công tác t ch c qu n lý ổ ứ ả 29

3.2.2 Phát tri n v ngu n l c ể ề ồ ự 30

3.2.3 Đ u t cho vi c b o t n các giá tr văn hóa truy n thông ầ ư ệ ả ồ ị ề 31

3.2.4 Nâng cao nh n th c c a ng ậ ứ ủ ườ i dân 31

K T LU N Ế Ậ 33

DANH M C TÀI LI U THAM KH O Ụ Ệ Ả 34

PH L C Ụ Ụ 35

2

M Đ U Ở Ầ

Tôi là sinh viên nghành qu n lý văn hóa , trong quá trình h c tôiả ọ

được trang b nh ng ki n th c chuyên sâu và hi u rõ v t ng v n đ c aị ữ ế ứ ể ề ừ ấ ề ủcác dân t c thi u s nh : kinh t , trang ph c , nhà c a , m th c , hônộ ể ố ư ế ụ ử ẩ ựnhân , ma chay tín ngưỡng , văn ngh dân gian , l h i thi t ch xã h i Tệ ễ ộ ế ễ ộ ừ

đó cho th y m i dân t c vùng mi n l i có m t nét văn hóa đ c tr ng riêngấ ỗ ộ ề ạ ộ ặ ưgiúp tôi hi u v đ i s ng v t ch t cũng nh văn hóa tinh th n c a đ ngể ề ờ ố ậ ấ ư ầ ủ ồbào các dân t c thi u s và đó cũng là v n n n t ng ki n th c đ tôi tìmộ ể ố ố ề ả ế ứ ể

hi u , nghiên c u sâu h n v giá tr dân gian c a ngể ứ ơ ề ị ủ ườ Đê.i Ê

Dân t c Êộ Đê là m t trong s các dân t c ít ngộ ố ộ ười nh t Vi t Nam.ấ ở ệ

Người Ê-đê đã có m t t r t lâu đ i mi n trung Tây Nguyên D u v t vặ ừ ấ ờ ở ề ấ ế ềngu n g c h i đ o c a dân t c Êồ ố ả ả ủ ộ Đê đã ph n ánh lên t các ả ừ s thi và ngh ử ệ thu t ki n trúc , ngh thu t t o hình dân gian ậ ế ệ ậ ạ Cho đ n nay , c ng đ ng Êế ộ ồ

Đê v n còn là m t xã h i đang t n t i nh ng truy n th ng đ m nét nẫ ộ ộ ồ ạ ữ ề ố ậ ở ước

ta có giá tr đóng góp không nh vào kho tàng văn hóa dân t c Vi t ị ỏ ộ ệ Nam

Người Ê Đê hay Đêgar, còn có tên g i khác là Rađê ọ Ước tính hi nệnay có kho ng 330.348 ngả ười Ê Đê c trú t p trư ậ ung t nh Đ k L k, phíaở ỉ ắ ắNam c a t nh Gia Lai và mi n tây c a hai t nh Khánh Hòa và Phú Yên T iủ ỉ ề ủ ỉ ạ

m t s qu c gia khác , nh Campuchia, Hoa Kỳ, Canada và các nộ ố ố ư ước B c Âuắcũng có m t ít ngộ ười Ê Đ sinh s ng , xong ch a có tài li u chính th c.ế ố ư ệ ứ

Trong bài ti u lu n c a tôi t p chung vào nghiên c u văn ngh dânể ậ ủ ậ ứ ệgian c a ngủ ười Ê Đê huy n Krông Năng c a t nh Đ k L k ở ệ ủ ỉ ắ ắ

3

N I DUNG Ộ

1 KHÁI QUÁT CHUNG L CH S VÀ Đ I S NG VĂN HÓA C A NG Ị Ử Ờ Ố Ủ ƯỜ I Ê

ĐÊ HUY N KRÔNG NĂNG , T NH Đ K L K Ở Ệ Ỉ Ắ Ắ

1.1 Đôi nét v l ch s con ng ề ị ử ườ i và đ i s ng kinh t c a ng ờ ố ế ủ ườ i Ê Đê huy n Krông Năng t nh Đ k L k

1.1.1 L ch s và con ng ị ử ườ i

Người Ê Đê huy n Krông Năng là dân t c có ngu n g c t nhómở ệ ộ ồ ố ừ

t c ngộ ười Mã Lai các h i đ o Thái Bình Dở ả ả ương, h có m t lâu đ i Đôngọ ặ ờ ở

Dương Truy n th ng dân t c Ê Đê v n còn mang đ m nét m u h và d uề ố ộ ẫ ậ ẫ ệ ấ

v t h i đ o c a nhóm t c ngế ả ả ủ ộ ười nói ti ng Mã Lai- Đế a Đ o Ê Đê còn cóả

nh ng tên g i khác nhau nh Rađê, Rha đê, An k Ê ữ ọ ư ắ Đê, M i Đây là m tọ ộtrong nh ng t c ngữ ộ ười có khá nhi u nhóm đ a phề ị ương có s dân đông làốKpă, Adham, Krung, Ktul, Epan, Hwing, Bil, M’Dhur

Trên đ a bàn huy n Krị ệ ông Năng người Ê Đê có các h sau : Ksor, Niê,ọBya, Mlô, K Dăm, K buôr, Niê Hra Trong s các h thì h Mlô, Niê là ph bi nố ọ ọ ổ ế

nh t chi m ph n l n dân s đ a bàn Trong giao ti p h ng ngày, cũng nhấ ế ầ ớ ố ở ị ế ằ ư

người Vi t h ch g i tên, Đi u đó th hi n s l ch thi p trong quan h xãệ ọ ỉ ọ ề ể ệ ự ị ệ ệ

h i , c ng đ ng, th hi n tình c m thiêng liêng găn ch t quan h gia đình,ộ ộ ồ ể ệ ả ặ ệ

g cố Malay-Polynesia, Sanscrit c a n Đ ,ủ Ấ ộ ti ng Ê Đêế còn vay mượn v n tố ừ

v ng có ngu n g c tự ồ ố ừ ngôn ng Môn-Khmerữ và m t s t v ng ti ng Pháp.ộ ố ừ ự ế

1.1.2 Đ a bàn c trú ị ư

Người Ê ĐÊ huy n Krông Năng c trú t p chung ch y u 28ở ệ ư ậ ủ ế ởbuôn phân b d i rác các xã Ea H , Ea Toh, Cố ả ở ồ ư Klong, Dlieya, và th tr nị ấ

Krong Năng, trong đó nhi u nh t xã Ea H v i 12/28 buôn M i buôn cóề ấ ở ồ ớ ỗkho ng trên 500- 600 ngả ười, bao g m các thành viên c a m t dòng h h pồ ủ ộ ọ ợthành , buôn thường mang tên người ch bên nủ ước Đ a đi mị ể t c c a hụ ư ủ ọ

thường n m theo các tri n su i , sông nh hay nh ng ch đ t cao và b ngằ ề ố ỏ ữ ỗ ấ ằ

ph ng, xa tít hay là nh ng dãy núi ch p trùng, xanh ng t m t màu.ẳ ữ ậ ắ ộ

Người Ê Đê, h không quen s ng xen kẽ v i các dân t c khác Vì thọ ố ớ ộ ế

c trú v i m t đ khá t p chung Ngày nay, t i các gi ng t p th t t c t cư ớ ậ ộ ậ ạ ế ậ ể ấ ả ộ

người Ê Đê cùng múc nước và cùng mang v dùng M i buôn có m t khuề ỗ ộ

v c đ s n xu t, chăn nuôi, buôn này không đự ể ả ấ ược xâm l n buôn kia, nhàấnày không được xâm ph m đ t đai nhà khác, quy đ nh v tính c ng đ ngạ ấ ị ề ộ ồ

c a ngủ ười Ê Đê được th ch hóa b ng h th ng lu t t c Đ ng đ u là giàể ế ằ ệ ố ậ ụ ứ ầlàng, gi quy n l c v th ch trong thôn buôn.ữ ề ự ề ể ế

1.1.3 Đ c đi m v kinh t xã h i ặ ể ề ế ộ

Người Ê Đê huy n Krông Năng thu c nhóm làm r y là chính, Ngoàiở ệ ộ ẫ

tr ng tr t còn chăn nuôi , săn b n, hái lồ ọ ắ ượm, đánh cá, đan lát, d t v i Trênệ ả

nương r y, ngoài cây chính là lúa còn có ngô khoai, b u, thu c lá, bí, hành,ẫ ầ ố

t , bông

ớ

Đ c đi m làm r y c a ng i Ê Đê là ch đ luân kho nh, t c là bênặ ể ẫ ủ ườ ế ộ ả ứ

c nh nh ng khu đ t đang canh tác còn có nh ng khu đ t đ hoang đ ph cạ ữ ấ ữ ấ ể ể ụ

h i s m u m Do đi u ki n t nhiên, n i c trú c a ng i Ê Đê huy n K rôngồ ự ầ ỡ ề ệ ự ơ ư ủ ườ ệNăng , v đ t đai ch y u là đ t đ Bazan nên ngề ấ ủ ế ấ ỏ ười Ê Đê đây cũng làm lúaở

nước nh ng di n tích không l n ch m t vài ven su i, ven s ng ho c xungư ệ ớ ỉ ở ộ ố ố ặquanh h ồ

Mà ch y u là ngủ ế ườ Đê g n mình v i s n xu t nông s n cây côngi Ê ắ ớ ả ấ ảnghi p: cà phê, cao su , h tiêu, ca cao ệ ồ

Gia súc được nuôi nhi u h n c là l n là trâu , gia c m đề ơ ả ợ ầ ược nuôinhi u là gà , nh ng chăn nuôi ch y u là ch đ ph c v cho tín ngề ư ủ ế ỉ ể ụ ụ ưỡng.Ngh th công gia đình ph bi n không th thi u ngh d t v i và ch bi nề ủ ổ ế ể ế ề ệ ả ế ế

rượu c n Ngầ ười Ê Đê đây có thói quen hút thu c lá, trong các m nhở ố ả

vườn nh , g n n i c trú c a nh ng ngỏ ầ ơ ư ủ ữ ười già trong nhà tr ng các câyồthu c lá, sau đo ph i khô và thái nhuy n đem c t vào bao H ch y u hútố ơ ễ ấ ọ ủ ếthu c b ng t u.Ngh g m và rèn không phát tri n l m trố ằ ẩ ề ố ể ắ ước đây vi c muaệbán, trao đ i b ng phổ ằ ương th c hàng đ i hàng.ứ ổ

Bên c nh đó ạ gia đình Ê Ðê là gia đình m u h , hôn nhân c trú phíaẫ ệ ưnhà v , con mang h m , con gái út là ngợ ọ ẹ ười th a k Xã h i ê Ðê v n hànhừ ế ộ ậtheo t p quán pháp truy n c a t ch c gia đình m u h C c ng đ ngậ ề ủ ổ ứ ẫ ệ ả ộ ồ

được chia làm hai h dòng đ th c hi n hôn nhân trao đ i Làng g i làệ ể ự ệ ổ ọbuôn và là đ n v c trú c b n, cũng là t ch c xã h i duy nh t Ngơ ị ư ơ ả ổ ứ ộ ấ ườitrong m t buôn thu c v nhi u chi h c a c hai h dòng nh ng v n cóộ ộ ề ề ọ ủ ả ệ ư ẫ

m t chi h là h t nhân Ð ng đ u m i làng có m t ngộ ọ ạ ứ ầ ỗ ộ ườ ượi đ c g i là chọ ủ

b n nế ước (Pô pin ca) thay m t v đi u hành m i ho t đ ng c a c ngặ ợ ề ọ ạ ộ ủ ộ

m u h B khung k t c u đ n gi n Cái đẫ ệ ộ ế ấ ơ ả ược coi là đ c tr ng c a nhà Êặ ư ủ

Đê là : hình th c c a c u thang, c t sàn và cách b trí trên m t b ng sinhứ ủ ầ ộ ố ặ ằ

ho t Đ c bi t là 2 ph n N a đ ng c a chính g i là Gah n i ti p khách,ạ ặ ệ ở ầ ử ằ ử ọ ơ ếsinh ho t chung c a c nhà dài, b p ch , gh khách , gh ch , ghạ ủ ả ế ủ ế ế ủ ếdài, n a còn l i g i là ôk là b p đ t ch n u ăn chung và là ch c a các đôiử ạ ọ ế ặ ỗ ấ ỗ ủ

v ch ng, chìa đôi theo chi u d c, ph n, v bên trái đợ ồ ề ọ ầ ề ược coi là “ trên “ chia

thành nhi u gian nh Ph n v bên ph i là hành lang đ đi l i, v phía cu iề ỏ ầ ề ả ể ạ ề ố

là n i đ t b p ơ ặ ế

M i đ u nhà có m t sân sàn Sân sàn phía c a chính đỗ ầ ộ ở ử ược g i làọsân khách Mu n vào nhà ph i qua sân sàn Nhà càng khá gi thì sân kháchố ả ảcàng r ng, khang trang.ộ

V văn hóa nhà dài c a dân t c Ê Đê huy n K ề ủ ộ ở ệ rông Năng cũng như

c ng đ ng Ê Đê m t s n i khác : ộ ồ ở ộ ố ơ

Khi đ n làng c a đ ng bào dân t cế ủ ồ ộ Ê Đê b n không kh i ng cạ ỏ ạnhiên khi nhìnth y nhi u ngôi nhà xây hi n đ i, th m chí còn có nh ngấ ề ệ ạ ậ ữngôi nhà cao t ng, bê tông c t s t r t kiên c Tuy nhiên bên c nh nh ngầ ố ắ ấ ố ạ ữcăn nhà hi n đ i đó, chúng ta thệ ạ ường th y có nhi u ngôi nhà sàn đấ ề ược làm

b ng v t li u thô s nh : g , tre, n a, tr nh ằ ậ ệ ơ ư ỗ ứ ạ

Nh ng ngôi nhà này thữ ường người ta g i là nhà dài, có nhi u ngôiọ ềnhà được làm dài nh m t ti ng chuông ngân V y b n đã bi t gì v ngôiư ộ ế ậ ạ ế ềnhà dài truy n th ng c a đ ng bào dân t c Ê Đê? Ngề ố ủ ồ ộ ười Ê Đê có truy nề

th ng nhà theo hố ướng B c – Nam và buôn làng Ê Đê truy n th ng thì đắ ề ố ược

b trí theo hố ướng Đông – Tây v t li u ch y u đ d ng nhà là g , tre, n a,ậ ệ ủ ế ể ự ỗ ứtranh Ngo i c nh nhà sàn mô t đạ ả ả ược đ c đi m, tính ch t công c c a haiặ ể ấ ụ ủ

c u thang truy n th ng ( đ c và cái ), c a trầ ề ố ự ử ước và c a sau, sân sàn trử ước

và sân sàn sau

+ Ph n Gah : là n i đón khách và là n i dùng sinh ho t chung choầ ơ ơ ạ

m i gia đình và dòng h nh h i h p, cúng đi u, đánh c ng chiêng ọ ọ ư ộ ọ ế ồ

+ Ph n Adú : Là ch sinh ho t c a v ch ng ch nhà cùng các thànhầ ỗ ạ ủ ợ ồ ủviên trong gia đình Không gian và n i th t trong gia đình cũng độ ấ ược phânchia theo hướng Đông và Tây Kho lúa sau cùng , đở ược tách r i kh i khôngờ ỏgian nhà trước nh ng nh h n và có hình dáng nh hình vuông.ư ỏ ơ ư

Nh ng s c thái chung mang đ m ý nghĩa nhân văn c a văn hóa nhàữ ắ ậ ủdài đã nói lên truy n th ng, tín ngề ố ưỡng và ch đ m u h c a đ ng bào Êế ộ ẫ ệ ủ ồĐê.

Hi n t i , cu c s ng hi n đ i ph n nào đã nh hệ ạ ộ ố ệ ạ ầ ả ưởng đ n phongế

t c t p quán , b n s c c a ngụ ậ ả ắ ủ ười dân t c thi u s nói chung và ngộ ể ố ười Ê Đê

nh t là ngấ ười Ê Đê huy n Krông Năng nói riêng M t khác m t s nguyênở ệ ặ ộ ố

li u đ làm nhà không còn d ki m nh trệ ể ễ ế ư ước n a nên nh ng ngôi nhàữ ữ

th c s dài ngày càng thêm v ng bóng Tuy nhiên do ngự ự ắ ười Ê Đê huy n Kở ệrông Năng r t quý tr ng nh ng giá tr c a văn hóa dân t c nên dù ti p c nấ ọ ữ ị ủ ộ ế ậ

cu c s ng hi n đ i, bên c nh ngôi nhà m i theo ki u nhà tr t c a ngộ ố ệ ạ ạ ớ ể ệ ủ ườiKinh , h vân c gi l i đo n trọ ố ữ ạ ạ ướ ủc c a n p nhà sàn ông cha đ l i coi nhế ể ạ ư

là phòng khách

 Trang ph c ụ

Có đ y đ các thành ầ ủ ph n, ch ng lo i trang ph c và phong cách th mầ ủ ạ ụ ẩ

mỹ khá tiêu bi u cho các dân t c khu v cể ộ ự Tây Nguyên Y ph cụ c truy n c aổ ề ủ

người Ê Đê là màu đen, có đi m nh ng hoa văn s c s Đàn bà m c áo, qu nể ữ ặ ỡ ặ ấváy (Ieng) Đàn ông đóng kh (Kpin), m c áo [A2] Ngố ặ ười Ê Đê a dùng các đư ồtrang s c b ngứ ằ b cạ , đ ngồ , h t cạ ườm Trước kia, t c cà răngụ quy đ nh m iị ọ

ngườ ềi đ u c t c t 6 chi c răng c a hàm trên, nh ng l p tr ngày nay khôngắ ụ ế ử ư ớ ẻ

c chui đ u Trên n n chàm c a thân và ng tay áo ổ ầ ề ủ ố ở ng c, hai bên b vai,ự ả

c a tay, các đử ường vi n c , n i x tà g u áo đề ổ ơ ẻ ấ ược trang trí và vi n v i đ ,ề ả ỏ

tr ng Đ c bi t là khu gi a ng c áo có m ng s c ngang trong b c cắ ặ ệ ữ ự ả ọ ố ụ hình

Ph n Ê Đê đ tóc dài bu c ra sau gáy H mangụ ữ ể ộ ọ

áo váy trong trang ph c thụ ường nh tậ X a h đ tóc theo ki u búi tó và đ iư ọ ể ể ộnón duôn bai H mang đ trang s c b ng b c ho c đ ng.ọ ồ ứ ằ ạ ặ ồ Vòng tay thườngđeo thành b kép nghe ti ng va ch m c a chúng vào nhau h có th nh nộ ế ạ ủ ọ ể ậ

ra người quen, thân

_Áo: Áo ph n là lo i áo ng n dài tay, khoét c (lo i c th pụ ữ ạ ắ ổ ạ ổ ấhình thuy nề ) m c ki u chui đ u Thân áo dài đ n mông khi m c cho raặ ể ầ ế ặngoài váy Trên n n áoề màu chàm th m các b ph n đẫ ộ ậ ược trang trí là: c áoổlan sang hai bên b vai xu ng gi a cánh tay, c a tay áo, g u áo Đó là cácả ố ữ ử ấ

đường vi n k t h p v i các d i hoa văn nh b ng s i màu đ , tr ng, vàng.ề ế ợ ớ ả ỏ ằ ợ ỏ ắCái khác c a trang ph c áo n Ê Đê khác Gia rai v phong cách trang trí làủ ụ ữ ềkhông có đường gi a thân áo Đ ch là tên g i m ng hoa văn chính g uở ữ ế ọ ả ở ấ

áo Ngoài ra ph n còn có áo lót c c tay (áo y m).ụ ữ ộ ế

_Váy: Đi cùng v i áo c a ph n Ê đê là chi c váy m (t m v i r ngớ ủ ụ ữ ế ở ấ ả ộlàm váy) qu n quanh thân Cũng trên n n chàm, váy đấ ề ược gia công trang trícác s c n m ngang mép trên, mép dọ ằ ở ưới và gi a thân b ng ch các màuữ ằ ỉ

tương t nh áo Đ án trang trí t p trung h n mép trên và dự ư ồ ậ ơ ở ưới thân váy.

Có th đây cũng là phong cách h i khác v i váy c a dân t c Gia Rai Váy cóể ơ ớ ủ ộnhi u lo i phân bi t các d i hoa văn gia công nhi u hay ít Váy lo i t t làề ạ ệ ở ả ề ạ ốm'iêng đ ch, r i đ n m'iêng Drai, m'iêng pi k Lo i bình thế ồ ế ơ ạ ường m c điặlàm r y là bong Hi n nay n thanh niên thẫ ệ ữ ường m c váy kín.ặ

M t món ăn đ u s d ng gia v cay nóng Ngộ ề ử ụ ị ười Ê đê quan ni m b aệ ữ

ăn là n i giao ti p thân m t c a m i ngơ ế ậ ủ ọ ười Trong b a ăn món ăn chính làữ

c m t , trơ ẻ ước kia được n u trong n i đ t hay n i đ ng l n cho đ i giaấ ồ ấ ồ ồ ớ ạđình, ăn cùng v i nhi u món đớ ề ược ch bi n theo các cách khác nhau, theoế ế

kh u v c a m i nhóm đ a phẩ ị ủ ỗ ị ương nói chung là s d ng nhi u các gi v cayử ụ ề ị

nh : t, g ng ri ng, cà ri, g ng các lo i tho o dư ớ ừ ề ừ ạ ả ược khác Đó là các món

th t bò xào x g ng, các lo i th t thú r ng, các món h m nh canh làm tị ả ừ ạ ị ừ ầ ư ừ

b t g o xay nhuy n t lo i "adjao" th o dộ ạ ễ ừ ạ ả ược đ n u h u món soup, t aể ấ ầ ự

r t gi ng các món cà ri c a n đ , ho c rán, các lo i r t ph bi n salad vàấ ố ủ ấ ộ ặ ạ ấ ổ ếcay nh : Đu đ , xoài, măng chua, cà đ ng, các lo i cá khô, các lo i th t khô ư ủ ắ ạ ạ ị

Người Ê đê ăn tráng mi ng b ng hoa qu tệ ằ ả ươi hay nh ng lo i bánh truy nữ ạ ề

th ng thố ường làm b ng b t g o, b t s n tr n các lo i chu i chín l y nằ ộ ạ ộ ắ ộ ạ ố ấ ước

th m Đ c bi t, ngơ ặ ệ ười Ê đê luôn coi thú m th c là cách gi i trí a thíchẩ ự ả ư

nh t.ấ

Ngoài ra th c u ng có rứ ố ượu c n trong các vò sành[A3] Xôi n p chầ ủ ế ỉdùng trong các d p cúng th n Nam n đ u có t c ăn tr u cau.ị ầ ữ ề ụ ầ

Thông thường ch bi n món ăn trong gia đình là bàn tay khéo léoế ế

c a ph n , nh ng trong các đám l l n thì các món ăn đủ ụ ữ ư ễ ớ ược th c hi nự ệcông phu b i ngở ười đàn ông

1.2.3 Văn hóa tinh th n ầ

 Tín ng ưỡ ng và nghi l cúng theo vòng đ i ễ ờ

Ngay t s m đ ng bào Ê ĐÊ huy n Krông Năng đã s m hình thànhừ ớ ồ ở ệ ớ

nh ng tín ngữ ưỡng, l nghi đi xuyên su t văn hóa t c ngễ ố ộ ười mình

*L cúng tr ễ ướ c khi sinh n ở

Đ i s ng văn hóa c a ngờ ố ủ ười Ê Đê nói chung và Ê Đê huy n Kở ệ rôngNăng nói riêng luôn coi tr ng vi c duy trì và phát tri n nòi gi ng c a mình,ọ ệ ể ố ủ

là t c ngộ ười có ch đ m u h th hi n rõ nét nh t, in đ m trong văn hóaế ộ ẫ ệ ể ệ ấ ậtruy n th ng Vì v y ph n Ê Đê đề ố ậ ụ ữ ược có nh ng quy n đ c h u trong đ iữ ề ặ ữ ờ

s ng, đ c bi t là lúc mang thai Đi u đó th hi n ngay trong b a ăn , khiố ặ ệ ề ể ệ ữ

người ph n mang thai kho ng 3 tháng tr lên, ngụ ữ ả ở ười ch ng và nh ngồ ữ

người thân trong gia đình luôn dành nh ng th c ăn ngon nh t vữ ứ ấ à khuyên

nh ăn nhi u h n Khi đó ngủ ề ơ ười Ê Đê ti n hành l cúng c u mong s c kh eế ễ ầ ứ ỏcho người ph n có thai , h gi t m t con gà, m t ché rụ ữ ọ ế ộ ộ ượu cúng, ý mong

s c kh e cho ngứ ỏ ười ph n và thai nhi kh e m nh.ụ ữ ỏ ạ

*L cúng sau sinh n ễ ở

L cúng đ t tên: ễ ặ Được th c hi n sau khi cháu bé ra đ i m t ngày.ự ệ ờ ộ

L có hai bễ ước Bước th nh t là cúng Yàng Bah Huê, th n che ch tr sứ ấ ầ ở ẻ ơsinh và con người Ti p theo là l th i tai (Băng Kiga) cho tr ế ễ ổ ẻ

L cúng đ t tên là m t nghi l quan tr ng trong h th ng nghi lễ ặ ộ ễ ọ ệ ố ễvòng đ i ngờ ười Nó là ni m hy v ng c a gia đình đ a bé v tề ọ ủ ứ ề ương l i t tạ ố

đ p c a con mình.ẹ ủ

L tr ễ ưở ng thành : Là m t trong nh ng l quan tr ng trong các nghiộ ữ ễ ọ

l vòng đ i ngễ ờ ườ ủi c a dân t c Êđê Khi cháu bé m i sinh, trong l đ t tên,ộ ớ ễ ặdăm dei (ngườ ậi c u) đeo vào tay cho cháu m t cái vòng đ ng và cúng choộ ồ

cháu m t b áo kh , m t đôi dép da trâu, m t v qu b u khô đ ng nộ ộ ố ộ ộ ỏ ả ầ ự ước,

m t chi c khiên, m t thanh đao T t c độ ế ộ ấ ả ược b trong m t chi c gùi vàỏ ộ ế

người m c t gi c n th n.ẹ ấ ữ ẩ ậ

Cháu bé ph i tr i qua b y l n cúng s c kho , m i l n cúng, ngả ả ả ầ ứ ẻ ỗ ầ ười

ta đánh d u vào chi c vòng m t kh c Khi vòng đ b y kh c thì đ a bé đ nấ ế ộ ấ ủ ả ấ ứ ế

tu i trổ ưởng thành (kho ng 17 – 18 tu i) Sau l trả ổ ễ ưởng thành, chàng trai

đượ ực t do đi làm ăn xa, ho c tìm b n đ i và k t nghĩa anh em v i ngặ ạ ờ ế ớ ườikhác buôn

*L b m ễ ỏ ả:

L b m là m t l l n trong h th ng nghi l vòng đ i c a dân t cễ ỏ ả ộ ễ ớ ệ ố ễ ờ ủ ộÊđê nói chung và c a ngủ ười Ê Đê huy n K rông Năng nói riêng Theo quanở ệ

ni m c a ngệ ủ ười Êđê: Sau ba năm chôn c t ngấ ười quá c thì gia đình, dòngố

h l i t ch c l b m đ ti n đ a linh h n ngọ ạ ổ ứ ễ ỏ ả ể ễ ư ồ ười ch t v v i t tiên ôngế ề ớ ổ

bà L này đễ ượ ổc t ch c sau mùa r y, kho ng t tháng 12 đ n tháng 3ứ ẫ ả ừ ế

dương l ch L b m đị ễ ỏ ả ượ ổc t ch c trong t ng gia đình riêng l và có sứ ừ ẻ ựtham gia c a c dòng h và c c ng đ ng buôn làng.ủ ả ọ ả ộ ồ

Ngoài ra còn có m t s nghi l khác nh : L h i ch ng, L u ngộ ố ễ ư ễ ỏ ồ ễ ố

rượu c n m ng năm m i, l lên nhà m i ầ ừ ớ ễ ớ

 Các L h i nông nghi p. ễ ộ ệ

H th ng l h i nông nghi p c a đ ng bào Êđê, cũng nh các dân t cệ ố ễ ộ ệ ủ ồ ư ộ

b n đ a Tây nguyên đả ị ược ti n hành su t c m t mùa r y (t tháng 3 choế ố ả ộ ẫ ừ

đ n h t tháng 12 hàng năm), nh m th hi n phong t c, t p quán trongế ế ằ ể ệ ụ ậcanh tác nương r y, t n các v th n linh c a núi r ng và c u mong m tẫ ạ ơ ị ầ ủ ừ ầ ộ

v mùa b i thu, nhà nhà no đ , buôn làng bình yên, giàu đ p.ụ ộ ủ ẹ

Người Êđê có các nghi l nông nghi p nh : L tìm đ t, l phát r y, lễ ệ ư ễ ấ ễ ẫ ễ

đ t r y, l gieo h t, l vun g c, l c u no đ , l cúng c u m a, l cúngố ẫ ễ ạ ễ ố ễ ầ ủ ễ ầ ư ễ

th n gió, l cúng c u lúa tr bông nhi u h t, l cúng trầ ễ ầ ổ ề ạ ễ ước khi thu ho ch,ạ

l ăn c m m i, l m ng đễ ơ ớ ễ ừ ược mùa, l cúng b n nễ ế ước, l cúng h n lúa, lễ ồ ễcúng kho lúa, l cúng n i c m và b u đ ng g o [A4,A5] ễ ồ ơ ầ ự ạ

1.2.4 Văn hóa xã h i ộ

Trong xã h i ngộ ười Ê Đê thì có các đ nh ch , quy ị ế ước được th hi nể ệ

rõ nh GS.TS Tr n Văn Bính nh n đ nh “ ư ầ ậ ị th m nh c a văn hóa truy n ế ạ ủ ề

th ng Ê-đê là quan ni m phân ph i và h ố ệ ố ưở ng th văn hóa có tính c ng đ ng ụ ộ ồ , đó th hi n tinh th n dân ch cao và ng ở ể ệ ầ ủ ượ ạ c l i quan h văn hóa đã góp ệ

ph n thúc đ y quan h dân ch , bình đ ng và yêu th ầ ẩ ệ ủ ẳ ươ ng nhau c a xã h i” ủ ộ

Người Ê Đê huy n Krông Năng ch y u làm nở ệ ủ ế ương r y, xã h i Ê Đêẫ ộ

ti n hóa ch m và b o l u nhi u tàn d c a xã h i ti n giai c p.M i ho tế ậ ả ư ề ư ủ ộ ề ấ ọ ạ

đ ng xã h i , phong t c đ u mang tính ch t c ng đ ng đ u tuân th nh ngộ ộ ụ ề ấ ộ ồ ề ủ ữ

lu t l chung do m t b máy t ch c do tính t qu n đi u hành, đ ng đ uậ ệ ộ ộ ổ ứ ự ả ề ứ ầ

là già làng Ngoài ra xã h i Ê Đê c truy n tôn tr ng nh ng t c l và trongộ ổ ề ọ ữ ụ ễ

m i buôn đ u có ngỗ ề ườ ử ệi x ki n đ ng ra trông coi vi c này.Trong sinh ho tứ ệ ạ

c a toàn buôn , các ho t đ ng tín ngủ ạ ộ ưỡng chi m v trí r t quan tr ng ,ế ị ấ ọtrong đó vai trò c a nh ng Pô Riu Yang ( ngủ ữ ười kh n th n) , cúng đ trấ ầ ể ị

b nh luôn luôn đệ ược kính n , còn có nh ng ngh nhân dân gian( th y kể ữ ệ ầ ểKhan)

H p thành buôn Ê Đê là nh ng gia đình , thợ ữ ường là nh ng gia đìnhữ

m u h , sinh s ng trong nh ng ngôi nhà dài.Trong xã h i Ê Đê c truy n ,ẫ ệ ố ữ ộ ổ ềdòng h đóng vai trò quan tr ng, trong m i buôn cũng nh trong m i vùngọ ọ ỗ ư ỗ

đ u có nhi u dòng h khác nhau nh Ksor, Lê Mô, Nay nh ng trong quanề ề ọ ư ư

ni m thì t t c các dòng h trên đ u xu t phát t m t trong hai dòng ( hệ ấ ả ọ ề ấ ừ ộ ọ

g c , h m ) đó là Nay và Lê Mô ( h b con ).Trong lu t t c hôn nhân vàố ọ ẹ ọ ỏ ậ ụ

ch đ gia đình , ngế ộ ười Ê Đê theo ch đ m u h , ngế ộ ẫ ệ ười đàn bà và người

c u trong gia đình có quy n h n c còn ngậ ề ơ ả ười con trai không có quy nề

th a k ừ ế

Ngoài ra trong xã h i Ê Đê ộ ở Krông Năng c truy n , đ i s ng hi nổ ề ờ ố ệ

th c c a con ngự ủ ườ g n i ắ ch t v i tín ngặ ớ ưỡng và l th c nh hình v i bóng.ễ ứ ư ớ

Người Ê Đê cũng nh nhi u dân t c trình đ xã xã h i tư ở ề ộ ộ ộ ương t v t duyự ề ư

th n bí h có nh ng quan ni m v đi m báo,nh ng hình th c bói toán c nầ ọ ữ ệ ề ề ữ ứ ầthi t và kiêng k r t phát tri n.ế ị ấ ể

2 M T S LO I HÌNH VĂN NGH DÂN GIAN VÀ Ý NGHĨA C A NÓ Ộ Ố Ạ Ệ Ủ TRONG KHO T NG VĂN HÓA DÂN GIAN C A NG Ằ Ủ ƯỜ I Ê ĐÊ

2.1 M t s lo i hình văn ngh dân gian ộ ố ạ ệ

c aủ con ngườ ơi n i đây, người Ê Đê thường là hát th n tho i, anh hùng ca làầ ạ

có, nh s thi - khan Đam San, Xing Nhã c a ngư ử ủ ười Êđê

Theo th n tho i c a ngầ ạ ủ ười Êđê, th n Ai Điê là ngầ ười cai qu n t t cả ấ ảcác v th n khác nh th n M t Tr i (Yang Hruê), th n M t Trăng (Yangị ầ ư ầ ặ ờ ầ ặMlau), th n Núi (Yang C ), th n Nầ ư ầ ước (Yang Eê) Trong các v th n trênị ầ ở

tr i, thì vi c làm ra m a là do hai v th n M a Ngờ ệ ư ị ầ ư ười Êđê quan ni m cóệ

m a trên tr i và có m a dư ở ờ ư ở ướ ấi đ t

Đ i v i dân t c Ê Đê, nhi u th n tho i và nhân v t th n tho i đã giaố ớ ộ ề ầ ạ ậ ầ ạ

nh p và tái hi n vào các s thi - khan Sinh ho t hát k s thi - khan là m tậ ệ ử ạ ể ử ộnhu c u sinh ho t tinh th n không th thi u trong đ i s ng ngầ ạ ầ ể ế ờ ố ười dân Ê

Đê hàng ngàn đ i nayờ

Th n tho i các dân t c thi u s ngầ ạ ộ ể ố ười Vi t Nam đã ph n ánh m t cách kỳệ ả ộ

di u nh n th c c a con ngệ ậ ứ ủ ườ ềi v vũ tr , v công cu c chinh ph c thiênụ ề ộ ụnhiên và v các sinh ho t xã h i c a các dân t c trong th i kỳ xa x a.ề ạ ộ ủ ộ ờ ư

2.1.2.Truy n c tích ệ ổ

Trước cách m ng tháng 8, xã h i Ê Đê ch a có s phân bi t đ ngạ ộ ư ự ệ ẳ

c p v m t chính tr Trong cu c s ng, con ngấ ề ặ ị ộ ố ườ ố ới đ i v i nhau bình đ ng,ẳ

h u ái Có lẽ đó là m t trong nh ng nguyên nhân làm cho truy n c tích thữ ộ ữ ệ ổ ế

s c a h thự ủ ọ ường nh nhàng, đôi khi pha l n chút bông đùa, vui nh n (Nôẹ ẫ ộ

l ch a b nh cho Mtao) Tuy nhiên, trong lòng xã h i Ê Đê cũng đã xu tệ ữ ệ ộ ấ

hi n m t s tù trệ ộ ố ưởng giàu có Các tù trưởng này có trong tay khá nhi u lúaề

g o, gia súc và chiêng ch Th m chí trong s h có ngạ ề ậ ố ọ ườ ắi n m trong taynhi u tôi t đ làm các công vi c nh b c i, n u nề ớ ể ệ ư ổ ủ ấ ướng, d n d p, đan látọ ẹ

và làm nương r y cho gia đình mình.ẫ

T t nhiên, ngấ ở ười Ê Đê, quan h gi a ch v i ngệ ữ ủ ớ ười ph c d ch khôngụ ị

ph i là quan h theo ki u ch nô v i nô l nh trong ch đ chi m h u nôả ệ ể ủ ớ ệ ư ế ộ ế ữ

l Nh ng dù mu n hay không, chênh l ch v c a c i, v tính ch t c a côngệ ư ố ệ ề ủ ả ề ấ ủ

vi c v n là cái h ngăn cách gi a k giàu v i ngệ ẫ ố ữ ẻ ớ ười nghèo

Người m côi nghèo kh trong truy n c tích Ê Đê có tên là Y Rít Đóồ ổ ệ ổ

là m t chàng trai b c ng đ ng ru ng b , coi khinh Nh ng chính nhân v tộ ị ộ ồ ồ ỏ ư ậnày l i mang nh ng ph m ch t quý báu c a con ngạ ữ ẩ ấ ủ ười nh siêng năng, ch uư ịkhó, trung th c và giàu lòng thự ương đ ng lo i Ngồ ạ ượ ạ ớc l i v i Y Rít là Mtaogiàu có, tham lam, đ c ác Hai nhân v t đ i di n cho s giàu-nghèo y c điộ ậ ạ ệ ự ấ ứsong song v i nhau, cho đ n khi h t truy n, và sau bao nhiêu khó khan, trớ ế ế ệ ở

ng i, cu i cùng Y Rít đạ ố ược hu ng “m t cu c đ i m i giàu sang”.ở ộ ộ ờ ớ

Vào giai đo n cu i c a ch đ công xã nguyên th y, nh ng m mạ ố ủ ế ộ ủ ữ ầ

m ng t h u c a xã h i có giai c p b t đ u manh nha Tính ích k , lòngố ư ữ ủ ộ ấ ắ ầ ỉtham lam và s đ c ác c a con ngự ộ ủ ười cũng t đó xu t hi n Truy n c Ê Đêừ ấ ệ ệ ổ

đã ph n ánh khá trung th c hi n th c đó.ả ự ệ ự

Đ có để ược h nh phúc, nhân v t chính di n trong truy n c tích Êạ ậ ệ ệ ổ

Đê nhi u khi ph i đ u tranh kiên trì, gian kh v i thiên nhiên, v i các thề ả ấ ổ ớ ớ ế

l c đ i đ ch An hem nhà Y Prao và Y Rao ngày ngày c n cù, c m c i đanự ố ị ầ ặ ụ

“nhi u gùi hoa, r đ p” mà cha m v n ru ng b , coi khinh b i an hem nhàề ổ ẹ ẹ ẫ ồ ỏ ở

Đăm Phu buôn n ngày nào cũng vào r ng b y đở ọ ừ ẫ ược nhi u thú, v nhà ănề ề

u ng linh đình H n d i và x u h , Y Prao và Y Rao quy t đ nh vào r ng sâuố ờ ỗ ấ ổ ế ị ừ

đ tìm h nh phúc cho mình Ngể ạ ười anh ph i ch t đi s ng l i m y l n m iả ế ố ạ ấ ầ ớ

g p l i đặ ạ ược người em Cu i cùng h đố ọ ược s ng trong c nh sum h p, đố ả ọ ủ

đ y Truy n Y Prao và Y Rao còn ph n ánh khát v ng c a ngầ ệ ả ọ ủ ười Ê Đê mu nố

vươn r ng cánh tay mình t i nh ng n i trù phú, giàu có c a thi n nhiênộ ớ ữ ơ ủ ệ

nh m thu v ngày càng nhi u “th t thú r ng”, “nhi u rau n u canh th tằ ề ề ị ừ ề ấ ậngon”

Khi trình đ canh tác còn l c h u, năng su t lao đ ng th p kém, màộ ạ ậ ấ ộ ấ

m ơ ước con người không ch u d ng l i đó, thì vi c ngị ừ ạ ở ệ ười x a mu nư ố

nương nh vào các th l c siêu nhiên tr giúp, đ th a mãn m ờ ế ự ợ ể ỏ ơ ước c aủmình, cũng là m t đi u d hi u Bàn v truy n c tích, M Gorki có vi t:ộ ề ễ ể ề ệ ổ ếTrong truy n c tích, ngệ ổ ười ta bay lên không trung, ng i trên m t t mồ ộ ấ

th m bi t bay, đi hia b y d m, ph c sinh nh ng ngả ế ả ặ ụ ữ ười ch t b ng cách tế ằ ưới

nước th n lên mình h , trong m t đêm thôi cũng xây d ng đầ ọ ộ ự ược nh ng lâuữđài… Trong truy n c tích Ê Đê không th y có nh ng đ n đài nguy ngaệ ổ ấ ữ ềtráng l nh truy n c tích ngệ ư ệ ổ ười Vi t và nhi u dân t c khác trên th gi i.ệ ề ộ ế ớTheo chúng tôi nghĩ, m t ph n đó là do n n t ng v t ch t c a ngộ ầ ề ả ậ ấ ủ ười Ê Đêcòn nghèo nàn, th p kém Tuy v y, nh trí tấ ậ ờ ưởng tượng phong phú, nghêệnhân truy n c tích Ê Đê cũng đã sáng t o ra m t s c nh quan m o, kỳệ ổ ạ ộ ố ả ờ ảvĩ: ngôi nhà dài mười lăm gian đ gs trên m t nư ặ ước, màu s c c a nó “sángắ ủchói và r c r h n c u v ng ba đ t ngón tay” Đó là ngôi nhà mà th n Nự ỡ ơ ầ ồ ố ầ ước

đã sai các loài th y t c làm cho con mình là chàng Ktia Truôn (ủ ộ Truy n ệ chàng Ktia Truôn) Trong nhi u trề ường h p, th n Nợ ầ ước trong truy n cệ ổtích đóng vai trò nh ông B t, ông Tiên trong truy n c tích ngư ụ ệ ổ ười Vi t Cóệ

đi u, khi sáng t o, ngh nhân Ê Đê không ch u nh hề ạ ệ ị ả ưởng c a m t tủ ộ ư

tưởng chính th ng nào, m t tôn giáo chính th ng nà, nên tính cách nhânố ộ ố

v t và không khí trong truy n r t g n v i cu c đ i th c, r t tr n t cậ ệ ấ ầ ớ ộ ờ ự ấ ầ ụ

(Đang Wang, Nàng chim én)

Truy n c tích Ê Đê gi i thích m t s phong t c t p quán c a h ệ ổ ả ộ ố ụ ậ ủ ọTruy n ệ S tích ken dinh năm ư (sáo ng) đã nói v m t trong nhi u phongố ề ộ ề

t c t p quán c a đ ng bào Truy n k r ng, ngày x a có hai v ch ng nụ ậ ủ ồ ệ ể ằ ư ợ ồ ọ

ăn v i nhau mà v n không có con… Nay nh vào s linh d siêu nhiên màở ớ ẫ ờ ự ị

ngườ ợi v sinh m t lúc độ ược sáu đ a con ( ba trai, ba gái) Ngứ ười cha lên

r ng ch t v sáu cái ng n a dài ng n cho các con và d đ nh r ng, đ aừ ặ ề ố ứ ắ ự ị ằ ứnào l y ng dài h n sẽ là ch , là anh Ngấ ố ơ ị ười con trai út l y ng n a y c mấ ố ứ ấ ắvào m t qu b u khô thành kèn dinh năm, th i th t bu n thộ ả ầ ổ ậ ồ ương, s u não.ầNgày cha m t, ngấ ười con út đem kèn ra th i, nh ng ngổ ữ ười d đám tang,ự

ngơời thi khóc người thì hát theo ti ng kèn T đó, m i khi trong buôn làngế ừ ỗ

có người ch t, ngế ười con trai út kia l i mang kèn đ n th i đ bày t lòngạ ế ổ ể ỏ

nh cha, nh ngớ ớ ười đã khu t Cho t i bây gi , t c l Ê Đê ch cho phépấ ớ ờ ụ ệ ỉthanh niên nam n hát giao duyên có th i dinh năm trong các đám tang vàữ ổ

l b m Ngoài ra, vi c đó b nghiêm c m tri t đê trong buôn làng.ễ ỏ ả ệ ị ấ ệ ể

Truy n c tích Ê Đê là t m gệ ổ ấ ương ph n chi u khá phong phú vàả ếchân th c đ i s ng c a ngự ờ ố ủ ười Ê Đê M c dù ngh nhân khi miêu t đãặ ệ ảkhông đi sâu vào chi ti t, đế ường nét, nh ng qua truy n c tích, chúng taư ệ ổ

v n hình dung đẫ ược m t b c tranh đ i th v cu c s ng xã h i Ê Đê: tộ ự ạ ể ề ộ ố ộ ừváy, kh , b u nố ầ ước, chi c gùi đ n ngôi nhà dài, b n nế ế ế ước, nương r y, tẫ ừ

nh ng nh c c t t o nh dinh năm, tù và cho đ n nh ng đ v t quý nhữ ạ ụ ự ạ ư ế ữ ồ ậ ưchiêng ché, t gi c m , c u kh n đ n nghi l , tín ngừ ấ ở ầ ấ ế ễ ưỡng mà bây gi v nờ ẫcòn l u hành… Đ i s ng xã h i Ê Đê, dù ít dù nhi u, gián ti p ho c tr cư ờ ố ộ ề ế ặ ự

ti p, chúng ta đ u có th tìm hi u qua truy n c tích c a h ế ề ể ể ệ ổ ủ ọ

Trong kho tàng truy n c tích Ê Đê, có nh ng truy n có các tình ti tệ ổ ữ ệ ế

gi ng nh truy n c tích c a ngố ư ệ ổ ủ ười Vi t Đ c ệ ọ Truy n nàng Tngô ệ , ta nh t iớ ớtruy n ệ T m Cám â , truy n ệ Chàng ngheo tát bi n ể r t g n v i truy n ấ ầ ớ ệ Cây Khế,

truy n ệ Kluych chém trăn th n ầ na ná nh truy n ư ệ Th ch Sanh ạ S tự ưởng đ ngồvăn hóa gi a các t c ngữ ộ ười không có gì làm chúng ta ng c nhiên Nh ng ạ ư ở

m t vài ch , ngộ ỗ ười ta th y đó là khung c nh trong truy n c tích c a ngấ ả ệ ổ ủ ười

Vi t Đó là m t đi m đáng l u ý đ trong khi thệ ộ ể ư ể ưởng th c truy n c tích Êứ ệ ổ

Đê, chúng ta có s g n l c.ự ạ ọ

V phề ương di n ngh thu t, h c u là m t đ c tính quan tr ng c aệ ệ ậ ư ấ ộ ặ ọ ủtruy n c tích H c u truy n c tích giúp ngệ ổ ư ấ ệ ổ ười ta gi i t a đả ỏ ược các tình

th mà trong th c t không th nào gi i quy t đế ự ế ể ả ế ược Trong truy n c tíchệ ổ

Ê Đê, y u t tế ố ưởng tượng – đôi cánh bay c a s h c u r t nhi u, nh ngủ ự ư ấ ấ ề ư

l i không đ m nét Ngh nhân hay mạ ậ ệ ượn gi c m c a nhân v t b t h nhấ ở ủ ậ ấ ạlàm n n cho th n Thi n xu t hi n đ ch ra đề ầ ệ ấ ệ ể ỉ ường đi nước bước cho nhân

v t đ n v i h nh ph c Y u t th n kì trong truy n c tích Ê Đê v a do cácậ ế ớ ạ ụ ế ố ầ ệ ổ ừsiêu nhiên mang l i cũng v a do nh ng con v t c th s ng trong môiạ ừ ữ ậ ụ ể ố

trường c a h mang đ n: con qu giúp Y Rít thoát ch t và còn làm m iủ ọ ế ạ ế ốnàng Tngô xinh đ p, giàu sang t n bi n xa cho chàng Con lẹ ở ậ ể ươn dũngmãnh, m u cao nên đã chém phăng tên kh ng l Yang Mta, đem v th tư ổ ồ ề ậnhi u c a c i cho chàng m côi nghèo kh , v…v…ề ủ ả ồ ổ

Khi miêu t nhân v t, ngh nhân truy n c tích Ê Đê ch ch n l yả ậ ệ ệ ổ ỉ ọ ấcác chi ti t tiêu bi u nh t c a ngo i hình và n i tâm nhân v t Ngế ể ấ ủ ạ ộ ậ ười ta chú

ý đ n cái chung, không đ ý đ n m y cái riêng Đã là Mtao – đ i di n choế ể ế ấ ạ ệ

người giàu có – thường là h m hĩnh, tham lam, đ c ác Đã là Y Rít – chợ ộ ỉ

người m côi và nghèo kh – thì bao gi cũng c n cù, ch u khó V khôngồ ổ ờ ầ ị ềgian và th i gian cũng v y, nghê nhân dân gian ch dùng m t s khái ni mờ ậ ệ ỉ ộ ố ệmang tính phi m ch đ bi u đ t Trong truy n c Ê Đê có ít nh t năm c mế ỉ ể ể ạ ệ ổ ấ ụ

t c đ nh ch hai khái ni m đó: ch cái r ng l n c a không gian thì dùngừ ố ị ỉ ệ ỉ ộ ớ ủ

c m t “qua b y ng n đ i d c, l i qua b y ng n đ i ngang”, di n t nh ngụ ừ ả ọ ồ ọ ạ ả ọ ồ ễ ả ữ

gì di n ra quá dài thì dùng: “qua b y ngày b y đêm”; nói v s no đ , sayễ ả ả ề ự ủ

s a thì nói “ăn n m u ng tháng”, v…v…ư ằ ố

M t s th pháp ngh thu t c a l i nói v n dân t c, nh cách đ iộ ố ủ ệ ậ ủ ố ầ ộ ư ố

x ng c p đôi, nh t o ra các âm gi ng nhau hay tứ ặ ư ạ ố ương đ ng ngo c n i v iồ ắ ố ớnhau, được ngh nhân Ê Đê vân d ng vào truy n c tích Nh v y đã t o raệ ụ ệ ổ ờ ậ ạ

được nhi u cách nói đ c đáo, h p d n Ch ng h n, khi nói v cô gái d yề ộ ấ ẫ ẳ ạ ề ậthì, người ta dùng l i nói v n đ g i c m: “ng c đã nhú, vú đã m c” Nói vố ầ ể ợ ả ự ọ ềdanh ti ng c a s c đ p ngế ủ ắ ẹ ười con gái thì “t buôn phía đông qua buôn phíaừtây ai cũng bi t đ n”……ế ế

2.1.3 Truy n ng ngôn ệ ụ

Người Ê Đê c trú xen cài dư ưới các thung lũng b ng ph ng v i nh ngằ ẳ ớ ữ

đ ng c r ng l n nh Buôn Ba trên nh ng đ i cao, c nh nh ng cánhồ ỏ ộ ớ ư ở ữ ồ ạ ữ

r ng ngút ngàn nh Ch P ng, Dlêya hay cách vùng sình l y, hoă c r i rácừ ư ư ơ ầ ặ ảven h L c, t nh Đ c L c Đó là nh ng n i qu n t c a nhi u lo i chimồ ắ ỉ ắ ắ ữ ơ ầ ụ ủ ề ạchóc, thú r ng và nhi u đ ng v t quý hi m s ng dừ ề ộ ậ ế ố ướ ưới n c

S ng trong môi trố ường nh v y, l i ch u tác đ ng to l n c a môiư ậ ạ ị ộ ớ ủ

trường, ngưởi Ê Đê chăm chú quan sát hình d ng, màu s c, âm thanh c aạ ắ ủ

t ng con v t phát ra cũng nh thói quen c a chúng, đ có th săn b t, ho cừ ậ ư ủ ể ể ắ ặ

t v trự ệ ước s t n công c a chúng H tự ấ ủ ọ ưởng tượng ra các truy n v loàiệ ề

v t và g n m t s tính cách c a con ngậ ắ ộ ố ủ ười cho nó

Th gi i loài v t trong truy n ng ngôn Ê Đê r t phong phú, s ngế ớ ậ ệ ụ ấ ố

đ ng Loài v t nhìn chung độ ậ ược chia làm hai lo i: nh ng con v t hi n lànhạ ữ ậ ề

h u ích cho con ngữ ười nh voi, trâu, nai; nh ng con v t hay gây tai h a choư ữ ậ ọcon người nh c p, trăn, r n Khi k t thúc truy n k , ngh nhân dân gianư ọ ắ ế ệ ể ệbao gi cũng hờ ướng theo quan ni m Thi n – Ác c a mình Loài v t ác cu iệ ệ ủ ậ ốcùng đ u b tiêu di t Trong các truy n v th gi i loài v t, ngề ị ệ ệ ề ế ớ ậ ười ta không

ch gi i thích v hình dáng, đ c đi m c a các con v t mà đ ng sau đó,ỉ ả ề ặ ể ủ ậ ằchúng ta còn th y l i khuyên c a trí tu dân gian: s ngay th ng, th t thà,ấ ờ ủ ệ ự ẳ ậ

c n cù, ch u khó sẽ m nh h n t t c và chi n th ng t t c (ầ ị ạ ơ ấ ả ế ắ ấ ả Gà và Qu , Bác ạ

th ren ph t Kh , Rua ch u s tr ng tr c a lão tr ng bí ợ ạ i i ư ư i ủ ồ ) Ngh nhân truy nệ ệ

ng ngôn Ê Đê đã g n cho m t s loài v t thu c tính c a con ngụ ắ ộ ố ậ ộ ủ ười Chúngcũng “tr ng cây b p, tra h t lúa đ sinh s ng” Và chúng cũng lồ ắ ạ ể ố ười bi ng,ếgian ngoan, nh b n tính th hai c a con ngư ả ứ ủ ười.

Truy n ng ngôn Ê Đê g n li n v i trí tệ ụ ắ ề ớ ưởng tượng phong phú c aủngh nhân dân gian T c ch , hành đ ng nhân v t, t i tình ti t đ n c tệ ừ ử ỉ ộ ậ ớ ế ế ốtruy n đ u mang tính ch t tệ ề ấ ưởng tượng Đ n v i truy n ng ngôn Ê Đê làế ớ ệ ụ

đ n v i th gi i loài v t, đ v t đông đúc, nh n nh p khác thế ớ ế ớ ậ ồ ậ ộ ị ường: c pọ

c m c i làm th t trâu, th đi l y dây mây v đen gùi đ ng th t, cây c i bi tặ ụ ị ỏ ấ ề ự ị ố ế

t rung lên, ng n a, ng tre t n tung ra, dàn chim cu, chim s bay v t cự ố ứ ố ự ổ ẻ ọ ảlên tr i,v…v…ờ

Truy n c Ê Đê là b c tranh khá chân th c và sinh đ ng v t nhiên vàệ ổ ứ ự ộ ề ự

xã h i c a ngổ ủ ười Ê Đê Qua lo i hình văn hóa dân gian này, chúng ta có thạ ể

th y đấ ược bóng dáng l ch s , hi u đị ử ể ược các quan ni m c a ngệ ủ ười Ê Đê về

t nhiên và xã h i, cũng nh nh ng mong mu n c a h v cu c s ng M tự ộ ư ữ ố ủ ọ ề ộ ố ộ

cu c s ng công b ng và h nh phúc.ộ ố ằ ạ

2.1.4 Truy n truy n thuy t ệ ề ế

Truy n thuy t Ê Đê và quan ni m hi n th i c a đ ng bào v n choề ế ệ ệ ờ ủ ồ ẫ

r ng h t “th gi i khác” chui qua hang Adrênh đ n sinh s ng th gi iằ ọ ừ ế ớ ế ố ở ế ớchúng ta Quan ni m phi th c t t và m h này ch ng m c nào đó ph nệ ự ế ơ ồ ừ ự ảánh quá trình sinh s ng, làm ăn và s hình thành buôn làng ngố ự ười Ê Đê trênvùng đ t Tây Nguyên S hình thành các dòng sông, ng n núi đ u g n li nấ ự ọ ề ắ ề

v i s c lao đ ng b n b c a các chàng trai Ê Đê c n cù, thong minh, tìnhớ ứ ộ ề ỉ ủ ầ

nghĩa (S tích Yang Mao, S tích dòng song Pach ư ư )

Vào nh ng mùa h n hán, trên vùng đ t cao nguyên y, chim chóc vàữ ạ ấ ấcây r ng ph i s ng nh vào nh ng “gi t m hôi” (sừ ả ố ờ ữ ọ ồ ương đêm) c a b uủ ầ

tr i Ngh nhân truy n c Ê Đê đã dành m i thi n c m đ c bi t cho ngu nờ ệ ệ ổ ố ệ ả ặ ệ ồ

nước Hình tượng Nước – n u có th nói đế ể ược nh th – xu t hi n kháư ế ấ ệnhi u trong các truy n c tích c a h N u hình tề ệ ổ ủ ọ ế ượng Nước trong các

truy n c c a ngệ ổ ủ ười Vi t thệ ường bi u hi n s c m nh phá ho i c a thiênể ệ ứ ạ ạ ủnhiên, đe d a cu c s ng cong ngọ ộ ố ười, thì hình tượng Nước trong truy n c Êệ ổ

Đê thường là ngườ ại b n t t c a con ngố ủ ười Nước v i ngớ ườ ắi g n bó, qu nấquít nhau nh tình yêu trai gái, đi u đó đã đư ề ược ngh nhân dân gian Ê Đêệ

th hi n t p trung trong m t truy n thuy t c m đ ng, có mô típ g n v iể ệ ậ ộ ề ế ả ộ ắ ớtruy n thuy n “Hòn v ng phu” c a ngề ế ọ ủ ười Vi t.ệ

Cùng v i nhi u c dân khác sinh s ng trên đ a bàn Tây Nguyên, ng i Êớ ề ư ố ị ườ

Đê l u hành truy n thuy t v tù trư ề ế ề ưởng N c (Mtao Êa) và tù tr ng l aướ ưở ử(Mtao Pui)

Truy n k r ng, tù trệ ể ằ ưởng l a cai qu n vùng trên, còn tù trử ả ưởng

nước cai qu n vùng dả ưới Tù trưởng L a hùng m nh, giàu có là do c a c iử ạ ủ ảtích lũy được trong chi n tranh Còn tù trế ưởng Nước đ u mang phép th nề ầthông c a ủ yang (th n linh) nên m i khi h đi ra ngoài, n u dân không cungầ ỗ ọ ếkính thì d x y ra các tai h a l n N u cháy nhà, ch t voi, b nh d ch xu tễ ả ọ ớ ế ế ệ ị ấ

hi n các vùng, ngệ ở ười ta cho r ng đ y là do tù trằ ấ ưởng Nước và tù trưởng

L a gây ra.ử

Truy n tù trệ ưởng Nước và tù trưởng L a n u b đi màn sử ế ỏ ương th nầlinh, thì đó là hình nh c a các tù trả ủ ưởng hùng m nh vùng Tây Nguyên.ạ ở

Khi sáng t o ra các truy n thuy t, các ngh nhân Ê Đê thạ ề ế ệ ường có xu

hướng l y m t s v t th (dòng sông, m t tr i, m t trăng, su i, h ,v v )ấ ộ ố ậ ể ặ ờ ặ ố ồtrong vũ tr , trong đ a v c mình c trú đ g n tên nhân v t ho c chi ti tụ ị ự ư ể ắ ậ ặ ế

đi n hình nh t c a nhân v t cho các v t th đó Trong truy n thuy t vể ấ ủ ậ ậ ể ề ế ề

Dòng Krông Buc, ngh nhân đã l y chi ti t “tóc” c a hai ngệ ấ ế ủ ười con gái để

đ t tên cho dòng sông (krông buk, t c là dòng sông tóc) Vì th , dù truy nặ ứ ế ềthuy t có ch a đ ng nhi u y u t hoang đế ư ự ề ế ố ường đi n a, nh ng ngữ ư ười ta

v n tin r ng nhi u đi u truy n thuy t k là có th tẫ ằ ề ề ề ế ể ậ

2.1.5 Dân ca

Dân ca Ê đê có hai làn đi u ch y u là mmuinh và k t kdjâ, cách gieoệ ủ ế ư

v n tầ ương t u trong khan, ca dao, t c ng Gi ng nh các dân t c anhự ụ ữ ố ư ở ộ

em, dân ca ê đê d t câu đ i ặ ố x ng, đúng phứ ương pháp tượng hình và so sánh

đ làm đ p câu ca, có s c hút Hát dân gian Ê đê g m nh ng bài ca nghi lể ẹ ứ ồ ữ ễtrong chu kỳ m t năm và m t đ i ngộ ộ ờ ười Nh ng bài ca nói lên lòng yêu quêữ

hương x s , khát v ng t do và sau này, có nh ng bài ca mang n i dung cáchứ ở ọ ự ữ ộ

m ng ch a đ ng tình yêu đ t nạ ứ ự ấ ước M t s bài dân ca tiêu bi u nh : ộ ố ể ư : Hát rucon, Đ i đáp Ay Ray, Chim K’Trao cao nguyênố , Ru em, L i kêu g i, G i cháuờ ọ ọ

v ,cùng múa vui… ề

CÙNG MÚA VUI (Dân ca Ê Đê)

Cùng múa vui đêm nay t ng b ngư ừCùng múa vui liên hoan t ng b ngư ừ

Bước đ u chân, tay đ a theo nh p nhàngề ư ị

Ti ng chiêng tr ng đánh vang buông làngế ố

Ca toong loong tung, ca toong loong tung

Có th nói dân ca luôn g n li n v i phong t c t p quán sinh ho t, tínể ắ ề ớ ụ ậ ạ

ngưỡng c a c ng đ ng các dân t c Ê Đê Đ c bi t có bài dân ca hát Ayray làủ ộ ồ ộ ặ ệlàn đi u dân ca truy n th ng c a ngệ ề ố ủ ười Ê Đê, Ayray còn là đi u hát giaoệduyên đ các chàng trai cô gái tìm ý chung nhân cho mình Nh ng câu hátể ữ

ch t ch a ch t men say di u kỳ nh l i ấ ứ ấ ệ ư ờ ướm ng , r i đáp t l i, đ r i sauỏ ồ ừ ạ ể ồ

nh ng d p y l i có bao cô gái tìm đữ ị ấ ạ ược b n đ i trăm năm c a h ạ ờ ủ ọ

“Em hát Ayray t nh ch n m a núiạ ơ ư

Em hát Ayray t nh c n m a r ng.ạ ơ ư ừXao xuy n trong tôi l i con sông hát.ế ớCâu hát xa đ a r ng núi m màng.ư ừ ơ

Lêu lêu lêu lêu

Em hát Ayray n ng tung h t vàng, cánh chim g i đàn xôn xao đ i ngàn”.ắ ạ ọ ạ

2.1.6 Múa dân gian