Sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước hiện nay đang đặt ra những yêu cầu mới cho nguồn lực con người. Nghị quyết Đại hội XI của Đảng khẳng định: “Phát triển, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao và coi đây là một trong những yếu tố quyết định sự phát triển nhanh, bền vững đất nước”(1). Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về con người xã hội chủ nghĩa vào chiến lược nâng cao nguồn nhân lực trong sự nghiệp công nghiệp hóa – hiện đại hóa là một nhiệm vụ quan trọng để thực hiện chiến lược đổi mới toàn diện đất nước tạo tiền đề đến năm 2020, Việt Nam cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại hóa.
Trang 1héi chñ nghÜa ë níc ta”
===========================
1 Một số luận điểm chủ yếu về sở hữu theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin
1.1 Quan điểm của C.Mác về sở hữu
Sở hữu luôn là một vấn đề được các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác Lênin quan tâm đặc biệt Trong hầu hết các tác phẩm từ Tuyên ngôn củaĐảng cộng sản đến bộ “Tư bản”, dù không dành riêng một phần nào để nói về
-sở hữu, về chế độ -sở hữu trong chủ nghĩa xã hội, nhưng khi bàn về cuộc cáchmạng xã hội chủ nghĩa và sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, các ông luônđặt sở hữu lên vị trí hàng đầu và coi đó là vấn đề cơ bản mà các cuộc cáchmạng xã hội phải giải quyết
Qua nghiên cứu những tư tưởng đã được nêu lên trong các tác phẩmcủa các nhà kinh điển xoay quanh các vấn đề về sở hữu, có thể rút ra nhữngluận điểm chủ yếu về sở hữu như sau:
Một là, sở hữu trước hết là quan hệ xã hội giữa người với người trong
việc chiếm hữu sản phẩm tự nhiên và của cải do con người tạo ra Sở hữuchính là phương thức chiếm hữu mang tính xã hội trong những điều kiện lịch
sử cụ thể đối với những của cải vật chất và tinh thần được sử dụng trong quátrình sản xuất ra của cải vật chất ấy, hoặc để thỏa mãn mọi nhu cầu sinh hoạtcủa con người Theo Mác: “Khoa kinh tế chính trị không nghiên cứu các vậtphẩm, mà nghiên cứu mối quan hệ giữa người với người, xét cho đến cùng làgiữa giai cấp với giai cấp, nhưng các quan hệ đó bao giờ cũng gắn với các vậtphẩm và biểu hiện ra như là những vật phẩm”1 Cho nên, nói đến sở hữu lànói đến quan hệ xã hội giữa người và người đối với vật
1C.Mác - Ph.Ăngghen (1993), Toàn tập, tập 13, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.tr.615.
Trang 2Hai là, sở hữu được coi là điều kiện của nền sản xuất xã hội Mác viết:
“Bất cứ nền sản xuất nào cũng đều là việc con người chiếm hữu những vật phẩmcủa tự nhiên trong phạm vi một hình thái xã hội nhất định và thông qua hình thái
đó Theo ý nghĩa đó, nói rằng sở hữu (sự chiếm hữu) là một điều kiện của sảnxuất ”2 Mác lại nói “Nhưng khi người ta nói rằng, nơi nào không có một hìnhthái sở hữu nào cả thì ở đó cũng không thể có một nền sản xuất nào cả, do đó cũngkhông có một xã hội nào cả, thì đấy chỉ là một điều lắp lại”3
Trên thực tế, sản xuất xã hội lại là cơ sở tồn tại và phát triển của xã hộiloài người, vì thế sở hữu là vấn đề trọng yếu trong lịch sử nhân loại
Ba là, quan hệ sở hữu luôn luôn biến đổi, không có một hình thức sở
hữu nào tồn tại vĩnh viễn Nguyên nhân của sự biến đổi đó là sự phát triển củalực lượng sản xuất mới, đòi hỏi phải có quan hệ sở hữu mới phù hợp.F.Ăngghen viết: “Bất cứ một sự thay đổi nào của chế độ xã hội, bất cứ một sựcải biến nào về mặt quan hệ sở hữu cũng đều là kết quả tất yếu của việc tạonên những lực lượng sản xuất mới, không còn phù hợp với các quan hệ sởhữu cũ nữa”4 C.Mác cũng đã nói về sự chuyển biến liên tục của quan hệ sởhữu từ thấp đến cao: “Quan hệ sở hữu “cổ đại” đã bị quan hệ sở hữu “phongkiến” tiêu diệt, và quan hệ sở hữu phong kiến đã bị quan hệ sở hữu “tư sản”tiêu diệt Như vậy, chính lịch sử đã phê phán những quan hệ sở hữu đã qua”
C.Mác cũng đã chỉ ra cơ sở khách quan quyết định sự tồn tại của mộthình thức sở hữu nhất định nào đó chính là sự phát triển của lực lượng sảnxuất: Sự chiếm hữu đó nhất thiết phải có một tính chất phổ biến, phù hợp vớinhững lực lượng sản xuất và sự giao tiếp
Bốn là, sự vận động, phát triển của quan hệ sở hữu là một quá trình lịch
sử tự nhiên Một hình thái xã hội - với một hình thức sở hữu nhất định chỉ mất
2 Sdd, Toàn tập, tập 12,tr 860
3Sdd, Toàn tập, tập 12,tr 860
4C.Mác - Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, tập 4 , Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội., tr 467
Trang 3đi, một hình thái xã hội mới với một hình thức sở hữu mới chỉ ra đời trongnhững điều kiện nhất định nằm ngoài ý muốn chủ quan của con người Bởi vì,theo C.Mác: “Không một hình thái xã hội nào diệt vong trước khi tất cả nhữnglực lượng sản xuất mà hình thái xã hội đó tạo địa bàn đầy đủ cho phát triển, vànhững quan hệ sản xuất mới, cao hơn, cũng không bao giờ xuất hiện trước khinhững điều kiện tồn tại vật chất của những quan hệ đó chưa chín muồi trong lòngbản thân xã hội cũ”5
Năm là, quan hệ sở hữu tư bản chủ nghĩa chuyển biến theo hướng xã
hội hóa, quyền sở hữu tách rời quyền sử dụng C.Mác chỉ ra rằng, chủ nghĩa
tư bản trong quá trình sản xuất, theo đuổi giá trị thặng dư đã tạo ra nhữngnhân tố kinh tế mang tính chất quá độ sang phương thức sản xuất mới là cáccông ty cổ phần và nhà máy hợp tác của công nhân, “ Những xí nghiệp cổ phần
tư bản chủ nghĩa, cũng như nhà máy hợp tác, đều phải được coi là những hình tháiquá độ từ phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa sang phương thức sản xuất tậpthể, nhưng chỉ có điểm khác nhau là: trong những xí nghiệp cổ phần tư bản chủnghĩa, mâu thuẫn được giải quyết một cách tiêu cực, còn trong những nhà máyhợp tác, mâu thuẫn được giải quyết một cách tích cực”6
Điều đáng chú ý là, khi nghiên cứu công ty cổ phần, C.Mác đã thấy “chứcnăng tư bản tách rời với quyền sở hữu tư bản”, và Người cho rằng “đó là kết quảcủa sự phát triển cao nhất của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa”7 Sự tách rời đóchính là sự tách rời giữa quyền sở hữu và quyền sử dụng (quyền quản lý vàquyền kinh doanh) Điều này cũng được C.Mác đề cập rất kỹ khi nghiên cứu
về tư bản cho vay và địa tô Với sự tách rời này cho phép huy động đượcnguồn vốn to lớn trong xã hội cho sự phát triển sản xuất
Sáu là, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, việc xóa bỏ chế độ tư
hữu phải là một quá trình lâu dài Tư tưởng này được F.Ăngghen nêu rõ: “
5 Sdd, T 13, tr 15- 16
6 Sdd, T 25 PI, tr673
7 Sdd,T 25 P1, tr670, 668
Trang 4Liệu có thể thủ tiêu chế độ tư hữu ngay lập tức được không? Trả lời: Không,không thể được, cũng như không thể làm cho lực lượng sản xuất hiện có tănglên ngay lập tức đến mức cần thiết để xây dựng một nền kinh tế công hữu.Cho nên, cuộc cách mạng của giai cấp vô sản đang có tất cả những triệuchứng là sắp nổ ra, sẽ chỉ có thể cải tạo xã hội hiện nay một cách dần dần, vàchỉ khi nào đã tạo nên được một khối lượng tư liệu sản xuất cần thiết cho việccải tạo đó thì khi ấy mới thủ tiêu được chế độ tư hữu”8
Khi bàn về cải tạo chế dộ tư hữu, Ph.Ăngghen còn nói rõ thêm: “Đặctrưng của chủ nghĩa cộng sản không phải là xóa bỏ chế độ sở hữu nói chung, mà
là xóa bỏ chế độ sở hữu tư sản”9 , và “Chủ nghĩa cộng sản không tước bỏ của aicái khả năng chiếm hữu những sản phẩm xã hội cả Chủ nghĩa cộng sản chỉ tước
bỏ quyền dùng sự chiếm hữu ấy để nô dịch lao động của người khác”10
Vận dụng quan điểm này, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội,chúng ta phải tuân theo di huấn của các nhà kinh điển: không nôn nóng xóa
bỏ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, sử dụng các thành phần kinh tế dựa trêntiền đề sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất đang phù hợp với yêu cầu phát triểnlực lượng sản xuất nhưng phải tìm cách hạn chế và ngăn cấm lợi dụng quyền
sở hữu tư liệu sản xuất để nô dịch người lao động
Bảy là, sự tồn tại nhiều hình thức sở hữu trong thời kỳ quá độ lên chủ
nghĩa xã hội Trong một giai đoạn nào đó của sự phát triển xã hội, bên cạnhmột phương thức sản xuất chủ đạo còn phải kế thừa những tàn dư của cácphương thức sản xuất tàn dư, điều đó khiến cho trong cùng một thời gian,trong một nước có thể cùng tồn tại nhiều hình thức sở hữu C.Mác viết:
“Chúng ta đau khổ không những vì sự phát triển của nền sản xuất tư bản chủnghĩa, mà còn đau khổ vì nó phát triển chưa đầy đủ Ngoài những tai họa của
8 Sdd, T4, tr469
9 Sdd, T4, tr 615
10 Ba mươi năm phát triển kinh tế - văn hóa của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (1976), Nxb Sự thật, Hà Nội.
Trang 5thời đại hiện nay ra, chúng ta còn phải chịu đựng cả một loạt những tai họa kếthừa do chỗ các phương thức sản xuất cổ xưa lỗi thời vẫn tiếp tục sống daidẳng với những quan hệ chính trị và xã hội trái mùa do chúng đẻ ra”11
Sau này, V.I.Lênin đã khẳng định sự tồn tại nhiều loại hình sở hữu vànhiều thành phần kinh tế trong thời kỳ quá độ: “Vận dụng vào kinh tế, có phải
nó có nghĩa là trong chế độ hiện nay có những thành phần, những bộ phận,những mảnh của cả chủ nghĩa tư bản lẫn chủ nghĩa xã hội không? Bất cứ aicũng đều thừa nhận là có”12
1.2 Những luận điểm chủ yếu của chủ nghĩa Mác - Ăngghen về giải quyết vấn đề sở hữu tư liệu sản xuất trong quá trình xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa
Luận điểm cơ bản của Mác - Ăngghen về giải quyết vấn đề sở hữu tưliệu sản xuất trong quá trình xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa là: xóa bỏ chế
độ tư hữu, xác lập chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, cho nên thủ tiêu chế
độ tư hữu là một cách nói vắn tắt nhất và tổng quát nhất về việc cải tạo toàn
bộ chế độ xã hội, do đó: “Những người cộng sản hoàn toàn đúng khi đề raviệc thủ tiêu chế độ tư hữu thành yêu cầu chủ yếu của mình” và “Nhữngngười cộng sản có thể tóm tắt lý luận của mình thành thành một luận điểmduy nhất này là: xóa bỏ chế độ tư hữu”13
Trong “Bản thảo kinh tế - triết học” năm 1844, C.Mác đã đề cập đếnnhững quan niệm khác nhau của một số trào lưu tư tưởng cộng sản chủ nghĩatrước đây về vấn đề xóa bỏ chế độ sở hữu tư nhân Trên quan điểm kháchquan khoa học, ông đã xem xét sự diệt vong của chế độ tư hữu do tính tất yếulịch sử của nó và vì thế, ông đã phê phán gay gắt “chủ nghĩa cộng sản thô lỗ”khi họ chủ trương xóa bỏ tư hữu bằng chủ nghĩa bình quân Theo C.Mác: với
11 C.Mác - Ph.Ăngghen (1993), Toàn tập, tập 23, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 19
12 V.I.Lênin (1977), Toàn tập, tập 36, Nxb CTQG, tr 362.
13 C.Mác - Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, tập 3, Nxb Sự thật, Hà Nội, tr 447, 616
Trang 6chủ nghĩa bình quân, “chủ nghĩa cộng sản thô lỗ” chỉ là “hình thức biểu hiệncủa sự ty tiện” của chế độ tư hữu “Người ta thấy rõ điều đó chính là sự phủđịnh một cách trừu tượng toàn bộ thế giới văn hóa và văn minh” Bằng cách
đó, “con người không những không vượt lên trên trình độ của chế độ tư hữu
mà còn chưa đạt tới chế độ đó”14
Khuyết tật lớn nhất của chế độ tư hữu đối với con người, theo cách lậpluận của C.Mác, là nó đã làm tha hóa con người “Chế độ tư hữu đã làm chochúng ta ngu xuẩn và phiến diện đến nỗi một đối tượng nào đó chỉ là củachúng ta khi nào chúng ta chiếm hữu nó, nghĩa là khi nó tồn tại đối vớichúng ta như là tư bản hoặc khi chúng ta trực tiếp chiếm hữu nó, ăn nó, uống
nó, mặc vào ta hay cư trú ở trong đó v.v nói tóm lại khi chúng ta tiêu dùngnó” Do vậy, “xóa bỏ một cách tích cực chế độ tư hữu…là sự xóa bỏ mộtcách tích cực sự tha hóa” Đó là sứ mệnh lịch sử của chủ nghĩa cộng sản mới
- chủ nghĩa cộng sản với tính cách là “chủ nghĩa tự nhiên hoàn bị”, “chủnghĩa nhân đạo hoàn bị”
Không chỉ dừng lại ở việc đưa ra mục đích, nhiệm vụ của chủ nghĩacộng sản là xóa bỏ chế độ tư hữu, C.Mác còn vạch ra con đường, cách thức đểhiện thực hóa lý tưởng ấy C.Mác viết: “Muốn xóa bỏ tư tưởng về chế độ tưhữu, thì tư tưởng về chủ nghĩa cộng sản là hoàn toàn đủ rồi Còn muốn xóa bỏchế độ tư hữu trong hiện thực thực tế thì đòi hỏi phải có hành động cộng sảnchủ nghĩa, hiện thực
Chế độ sở hữu tư bản chủ nghĩa, cũng như tất cả các chế độ sở hữutrước đó, chỉ là “những quan hệ lịch sử, mang tính nhất thời của quá trìnhphát triển của sản xuất, chứ không phải là những quy luật vĩnh cửu của tựnhiên và của lý trí ” Việc xóa bỏ, thủ tiêu chế độ tư bản chủ nghĩa là một tấtyếu khách quan, một kết quả đương nhiên trong quá trình phát triển của lịch
14 C.Mác (1962), Bản thảo kinh tế - triết học năm 1844, Nxb Sự thật.tr 126- 127
Trang 7sử loài người Trong tác phẩm “Tư bản” C.Mác khẳng định: “Sự độc quyềncủa tư bản trở thành những xiềng xích ràng buộc cái phương thức sản xuất đãthịnh vượng lên cùng với độc quyền đó và dưới độc quyền đó Sự tập trung tưliệu sản xuất và xã hội hóa lao động đạt tới cái điểm mà chúng không cònthích hợp với cái vỏ tư bản của chúng nữa”15
Khi đó, chính giai cấp tư sản chứ không phải là ai khác, với chế độ sởhữu của mình, ngoài ý muốn chủ quan của giai cấp đó, đã không những “rènnhững vũ khí sẽ giết mình”, mà còn “tạo ra những người sử dụng vũ khí ấy” -
đó là những công nhân hiện đại, giai cấp vô sản
Sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản là thực hiện cuộc cách mạng xã hộichủ nghĩa, xóa bỏ chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa, thiết lập chế độ công hữucộng sản chủ nghĩa Tuy nhiên, vấn đề ở chỗ, giai cấp vô sản sẽ thực hiện sứmệnh lịch sử của mình như thế nào, đặc biệt là trong vấn đề giải quyết vấn đề sởhữu - một trong những nội dung cơ bản của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa
C.Mác nhấn mạnh rằng, giải quyết vấn đề sở hữu phải nhằm mục đíchtạo điều kiện để giai cấp vô sản giành lấy toàn bộ lực lượng sản xuất, xóa bỏ
sự tách rời người lao động khỏi những điều kiện lao động, thúc đẩy lực lượngsản xuất phát triển mạnh mẽ hơn nữa, bảo đảm cung cấp đầy đủ các sản phẩmthỏa mãn nhu cầu về vật chất và tinh thần của mọi thành viên trong xã hội
C.Mác cũng chỉ ra rằng, quá trình xóa bỏ chế độ sở hữu tư nhân tư bảnchủ nghĩa không phải là quá trình phủ định sạch trơn sở hữu, mà là quá trìnhxóa bỏ sự đối lập gay gắt giữa hai cực Tư bản và Lao động Đối với tư bản, đó
là quá trình chuyển biến tính chất xã hội của sở hữu, xóa bỏ tính chất tư sảncủa sở hữu, xóa bỏ quyền dùng chiếm hữu để nô dịch người khác Đối với laođộng, đó là quá trình xóa bỏ tính chất bi thảm của phương thức chiếm hữu tưbản chủ nghĩa, “cái phương thức khiến cho người công nhân chỉ sống để làm
15 C.Mác - Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, tập 4 , Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr 317- 318
Trang 8tăng thêm tư bản, và chỉ sống trong chừng mực mà những lợi ích của giai cấpthống trị đòi hỏi”16
C.Mác khẳng định, giải quyết vấn đề sở hữu trong quá trình xâydựng xã hội xã hội chủ nghĩa bao hàm hai mặt: xóa bỏ chế độ sở hữu tưbản chủ nghĩa và xây dựng chế độ công hữu xã hội chủ nghĩa là một quátrình lâu dài, phải dựa trên những điều kiện hiện thực và là kết quả củahoạt động hiện thực
Bước đầu tiên là, giai cấp vô sản phải làm “nổ tung tất cả cáithượng tầng kiến trúc bao gồm những tầng lớp cấu thành xã hội quanphương”, giành lấy dân chủ, giành lấy chính quyền, trở thành giai cấp nắmquyền tối cao Sau đó, với công cụ chính quyền nhà nước trong tay, giai cấp
vô sản sẽ “từng bước một” thực hiện quá trình thay đổi tính chất của sở hữu,chuyển sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa sang công hữu xã hội chủ nghĩa
Nhấn mạnh sự cần thiết phải tiến hành sự chuyển biến sở hữu “từngbước một”, C.Mác và Ph.Ăngghen đã đề cập đến những điều kiện vật chấtkhách quan đảm bảo cho sự chuyển biến này C.Mác viết: “Không một hìnhthái xã hội nào diệt vong trước khi tất cả những lực lượng sản xuất mà hình thái xãhội đó tạo địa bàn cho phát triển, vẫn chưa phát triển, và những quan hệ sản xuấtmới cao hơn cũng không bao giờ xuất hiện trước những điều kiện vật chất củanhững quan hệ đó chưa chín muồi trong lòng bản thân xã hội cũ”17
Điều kiện vật chất đó chính là sự phát triển của công nghiệp, hay nóikhác đi, đó là sự phát triển của lực lượng sản xuất xã hội Đúng nhưPh.Ăngghen đã chỉ ra: “Thủ tiêu chế độ tư hữu là cách nói vắn tắt nhất vàtổng quát nhất về việc cải tạo toàn bộ chế độ xã hội Việc cải tạo này là kếtquả tất yếu của sự phát triển của công nghiệp”
16 Sdd, T4, tr 617
17 Sdd, T 13, tr15- 16
Trang 91.3Những luận điểm chủ yếu về giải quyết vấn đề sở hữu tư liệu sản xuất thông qua chính sách kinh tế mới của Lênin
Kế thừa những luận điểm khoa học của C.Mác và Ph.Ăngghen,V.I.Lênin cũng chỉ ra rằng chủ nghĩa cộng sản là sự xóa bỏ chế độ tư hữunhững đó là quá trình được thực hiện từng bước một và bằng những hình thứchết sức đa dạng, phong phú, tùy theo hoàn cảnh lịch sử cụ thể của mỗi nước,nhất là đối với những nước mà nền kinh tế chưa phát triển cao Thông qua cáctác phẩm “Những nhiệm vụ trước mắt của chính quyền Xô viết (1918), bàn vềthuế lương thực (4 -1921), bàn về chế độ hợp tác (1923)…”, V.I.Lênin đãluận chứng cho tính tất yếu của sự tồn tại nhiều hình thức sở hữu trong thời
kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Điều đó được khẳng định trong việc thực hiệnchính sách kinh tế mới (NEP) với nội dung cơ bản là phát triển nền kinh tếnhiều thành phần trên cơ sở thừa nhận sự đa dạng trong chế độ sở hữu
V.I.Lênin nhận định rằng, giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội cómột thời kỳ quá độ, thời kỳ này dài hoặc ngắn, có ít hoặc nhiều khó khăn tùyvào chỗ: ở điểm xuất phát trong nền kinh tế, địa vị thống trị thuộc về chế độcanh tác quy mô lớn Ở một nước trong đó những người tiểu nông chiếm tuyệtđại đa số dân cư thì chỉ có thể thực hiện cách mạng xã hội chủ nghĩa bằng mộtloạt những biện pháp quá độ đặc biệt, hoàn toàn không cần thiết ở nhữngnước tư bản phát triển - nơi công nhân làm thuê trong công nghiệp Khi chúng
ta đang chuyển từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội cần nhận rõ “chúngta” là những ai; cần nhớ tất cả những danh sách các bộ phận tổ thành, nhữngchế độ kinh tế khác nhau đã hợp thành nền kinh tế quốc dân Người viết:
“Chúng ta” tức là đội tiên phong, là đội tiên tiến của giai cấp vô sản, chúng tatrực tiếp chuyển lên chủ nghĩa xã hội; nhưng đội ngũ tiên tiến chỉ là một bộphận nhỏ của giai cấp vô sản và giai cấp vô sản lại cũng chỉ là một bộ phậnnhỏ trong quần chúng nhân dân Và để “ Chúng ta có thể làm tròn một cách
Trang 10thắng lợi nhiệm vụ của chúng ta, tức là chuyển thẳng lên chủ nghĩa xã hội,chúng ta phải hiểu những đường lối, thể thức, thủ đoạn và phương sách trunggian cần thiết để chuyển từ những quan hệ tiền tư bản chủ nghĩa lên chủ nghĩa xãhội Đó là mấu chốt của vấn đề”18
Lênin cũng chỉ ra rằng, các bộ phận tổ thành, hay các thành phần kinh
tế thuộc những kết cấu kinh tế - xã hội khác nhau trong nền kinh tế quốc dân
ở Nga khi thực hiện chính sách kinh tế mới gồm 5 bậc thuộc 5 kết cấu, từ kếtcấu gia trưởng là nửa dã man đến kết cấu xã hội chủ nghĩa, trong đó chiếm ưuthế là kết cấu tiểu nông, tức là kết cấu một phần có tính chất gia trưởng, mộtphần có tính chất tiểu tư sản Trong tình trạng trên, không ai có thể phủ nhậntính chất quá độ của nền kinh tế ở nước Nga Danh từ “nước Cộng hòa xã hộichủ nghĩa Xô-viết” có nghĩa là chính quyền Xô-viết quyết tâm thực hiện bướcchuyển lên chủ nghĩa xã hội, chứ hoàn toàn không có nghĩa là chế độ kinh tếhiện thời là chế độ xã hội chủ nghĩa Vận dụng vào kinh tế, danh từ quá độ cónghĩa là trong chế độ hiện thời có những thành phần, những bộ phận, nhữngmảnh của chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội Các thành phần thuộc các kếtcấu kinh tế - xã hội khác nhau thời đó ở Nga gồm:
1) Kinh tế nông dân kiểu gia trưởng, nghĩa là một phần lớn có tính chất
Các loại hình khác nhau của kết cấu kinh tế - xã hội nói trên xen kẽ với nhau
Ở đây, Lênin sắp xếp các thành phần kinh tế theo trình tự từ thấp đếncao, kinh tế gia trưởng bị phá vỡ sẽ chuyển lên kinh tế hàng hóa nhỏ; sản xuất
18 V.I.Lênin (1980), Toàn tập, tập 43, Nxb CTQG, tr 274
Trang 11hàng hóa nhỏ phát triển, dưới tác động của quy luật giá trị, sẽ phân hóa thànhhai cực và chuyển thành sản xuất hàng hóa tư bản tư nhân; tư bản tư nhânphát triển đến trình độ cao sẽ hình thành chủ nghĩa tư bản nhà nước; và chủnghĩa tư bản nhà nước là sự chuẩn bị vật chất đầy đủ nhất cho chủ nghĩa xãhội, là phòng chờ đi vào chủ nghĩa xã hội, giữa nó và chủ nghĩa xã hội khôngcòn bức tường ngăn cách nào, vì chủ nghĩa xã hội là một bước tiến liền ngaysau chế độ độc quyền tư bản nhà nước.
Thành phần kinh tế hàng hóa nhỏ bao gồm nông dân, thợ thủ công vànhững người làm dịch vụ cá thể, nhưng ở một nước tiểu nông thì nông dânchiếm đại đa số Nông dân, cũng như những người sản xuất hàng hóa nhỏ nóichung - vừa là người lao động, vừa là người tiểu tư hữu, vừa là người đầu cơ.Bởi vậy, lịch sử đã dậy chúng ta rằng: “nông dân nếu không đi theo công nhânthì đi theo tư bản, không thể khác được” Một trong những điều kiện cơ bản đểcách mạng xã hội chủ nghĩa có thể thắng lợi triệt để là: “sự thoả thuận giữa giaicấp vô sản đang thực hiện sự chuyên chính của mình hoặc đang nắm chínhquyền nhà nước, với đại đa số nông dân Thỏa thuận là một khái niệm rấtrộng, nó bao hàm cả một loạt biện pháp và bước quá độ”19
Nhưng nông dân chỉ tin vào hành động, vào kinh nghiệm thực tiễn.Phải làm cho nông dân tin rằng, giai cấp vô sản tạo ra cho họ những điều kiệnsinh sống tốt hơn các điều kiện mà giai cấp tư sản đã tạo ra cho họ Chính vìthế vấn đề đầu tiên khi bắt đầu thực hiện chính sách kinh tế mới ở Nga là dùngnhững biện pháp cấp bách để nâng cao lực lượng sản xuất của nông dân và cảithiện đời sống của họ Muốn cải thiện đời sống của công dân thì phải có bánh
mì, nên phải bắt đầu từ nông dân Chỉ có bằng con đường này mới tăng cườngđược liên minh của công nông, củng cố được chuyên chính vô sản
19 V.I.Lênin (1980), Toàn tập, tập 43, Nxb CTQG, 69.
Trang 12Khi việc nâng cao lực lượng sản xuất của nông dân đi đôi với việckhuyến khích tự do buôn bán thì nhiều người nông dân nghèo sẽ trở thànhtrung nông, sẽ phục hồi giai cấp tiểu tư sản và chủ nghĩa tư bản, thành thử thếlực tự phát tiểu tư hữu, tiểu tư sản sẽ tăng lên Đặc điểm cơ bản trong quanđiểm tiểu tư hữu là cốt vơ vét được phần hơn còn thì “sống chết mặc bay” Vìthế những điều kiện kinh tế tiểu tư sản và tính tự phát tiểu tư sản là kẻ thùchính và nguy hiểm nhất của chủ nghĩa xã hội Chính tầng lớp những ngườitiểu tư hữu vô cùng rộng rãi ở nước Nga là cơ sở kinh tế của tệ đầu cơ Chủnghĩa tư bản tư nhân có đại diện của mình ở trong mỗi người tiểu tư sản.Hàng triệu cái vòi của con thuồng luồng tiểu tư sản đang quấn lấy một số tầnglớp của công nhân; nạn đầu cơ đang chui vào mọi chân lông, kẽ tóc của đờisống kinh tế - xã hội nước Nga, phá hoại bằng nhiều cách chống lại sự kiểm
kê, kiểm soát của nhà nước Chừng nào giai cấp công nhân biết cách giữ gìntrật tự nhà nước, chống tình trạng vô chính phủ tiểu tư hữu, chừng nào giaicấp công nhân học được cách sắp đặt tổ chức sản xuất với quy mô lớn toànquốc, trên cơ sở chủ nghĩa tư bản nhà nước, thì khi ấy mới đảm bảo cho chủnghĩa xã hội được củng cố Chủ nghĩa xã hội sẽ không thể thành công nếu kỷluật tự giác của giai cấp vô sản không thắng tình trạng vô chính phủ tự phátcủa giai cấp tiểu tư sản
Thành phần kinh tế tư bản tư nhân có đặc trưng cơ bản là dựa trên sở hữu
tư bản tư nhân về tư liệu sản xuất và sử dụng sức lao động làm thuê Đươngnhiên, trong nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần dưới sự quản lý của chínhquyền Xô-viết, kinh tế tư bản tư nhân không hoàn toàn giống với kinh tế tư bản
tư nhân dưới chế độ tư bản chủ nghĩa Người khẳng định vị trí, vai trò của kinh
tế tư bản tư nhân: “ Chủ nghĩa tư bản là xấu so với chủ nghĩa xã hội Chủnghĩa tư bản lại là tốt so với thời trung cổ, với nền tiểu sản xuất, với chủ nghĩaquan liêu do tình trạng phân tán của những người sản xuất tạo nên Vì chúng
Trang 13ta chưa có điều kiện chuyển trực tiếp từ nền tiểu sản xuất lên chủ nghĩa xãhội, bởi vậy, trong một mức độ nào đó, chủ nghĩa tư bản là không thể tránhkhỏi, nó là sản vật tự nhiên của nền tiểu sản xuất và trao đổi; bởi vậy chúng taphải lợi dụng chủ nghĩa tư bản (nhất là bằng cách hướng nó vào con đườngchủ nghĩa tư bản nhà nước) làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất vàchủ nghĩa xã hội, làm con đường, phương tiện, phương pháp, phương thức đểtăng lực lượng sản xuất lên”20
Với ý nghĩa ấy, chủ nghĩa tư bản tư nhân hay sở hữu tư nhân
tư bản đóng vai trò trợ thủ cho chủ nghĩa xã hội Điều đó không có
gì là ngược đời, mà là một sự thật kinh tế hoàn toàn không thể chốicãi được
Lênin cũng lưu ý, phải phân biệt những nhà tư bản văn minh với bọn tưbản không văn minh Những nhà tư bản văn minh chấp nhận chủ nghĩa tư bảnnhà nước, là những người tổ chức thông minh và có kinh nghiệm trong xínghiệp lớn, thật sự đảm nhiệm cung cấp sản phẩm cho hàng chục triệu người,tuân thủ nghiêm chỉnh pháp luật Còn bọn tư bản không văn minh - tức bọn tưbản không chịu chấp nhận bất cứ chủ nghĩa tư bản nhà nước nào - dùngnhững hành động đầu cơ, mua chuộc dân nghèo…để phá hoại các biện phápcủa chính quyền Xô-viết Đối với những nhà tư bản văn minh, buôn bán chínhđáng, thì chúng ta hết sức ủng hộ, còn đối với mọi hành vi ăn cắp, mọi mưutoan - trực tiếp hoặc gián tiếp, công khai hoặc lén lút - lẩn tránh sự kiểm tra,kiểm soát, kiểm kê của nhà nước thì phải trừng phạt nghiêm khắc Có như vậymới có thể hướng được sự phát triển của chủ nghĩa tư bản đi vào con đườngphát triển của chủ nghĩa tư bản nhà nước
Lênin là người Mác-xít đầu tiên đã xây dựng nên những nền tảng lýluận về chủ nghĩa tư bản nhà nước và chỉ đạo việc thực hiện chủ trương
20 Sdd, T 43, tr276
Trang 14này trong thực tiễn Lênin đã vạch ra được một số hình thức cụ thể ápdụng trong những năm đầu thực hiện chính sách kinh tế mới ở nước NgaXô-viết Những hình thức kinh tế cơ bản trong việc thực hiện chủ nghĩa tưbản nhà nước là:
- Tô nhượng
- Hình thức hợp tác xã:
- Hình thức công ty hợp doanh:
- Hình thức cho tư bản tư nhân thuê tài sản của nhà nước:
- Hình thức gia công, đặt hàng, đại lý
Nhưng theo Lênin, chủ nghĩa tư bản nhà nước không chỉ bó hẹptrong những hình thức cụ thể đó, mà: ở chỗ nào có những thành phần tự
do buôn bán và những thành phần tư bản chủ nghĩa nói chung, thì ở đó cóchủ nghĩa tư bản nhà nước dưới những hình thức và trình độ khác nhau.Những quan điểm cơ bản của Lênin về chuyển sở hữu tư nhân sang sởhữu công cộng được thể hiện trong NEP là sự kế thừa, phát triển và vậndụng những nguyên lý kinh tế chính trị của chủ nghĩa Mác vào việc phânđịnh các thành phần kinh tế ở nước Nga khi bước vào thời kỳ quá độ lênchủ nghĩa xã hội và mỗi thành phần kinh tế đều được xem xét trong tiếntrình vận động theo định hướng xã hội chủ nghĩa
Những tư tưởng cơ bản của Lênin về NEP nói chung, quan niệm củaông về giải quyết vấn đề sở hữu thông qua việc sử dụng chủ nghĩa tư bảnnhà nước, thi hành chế độ hợp tác xã, cho phép tự do buôn bán, tự do traođổi hàng hóa, kinh doanh tư nhân trên cơ sở điều tiết của nhà nước trongchính sách kinh tế mới vẫn giữ nguyên giá trị và ý nghĩa lớn lao của nótrong quá trình xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay