MỤC ĐÍCH YÊU CẦU Nghiên cứu đề tài này nhằm mục đích : - Tìm hiểu quan điểm của triết học Mác và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người trong quá trình cải tạo thế giới và phát triển
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
Tên đề tài:Quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân
tố con người
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Sinh thời Bác Hồ đã từng nói : “ Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa” Bước vào thời kỳ mới- thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, Đảng và nhà nước ta một mặt tích cực xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội, bảo đảm tăng trưởng kinh tế nhanh, đồng bộ và bền vững, mặt khác, không ngừng nâng cao đời sống vật chất tinh thần cho nhân dân lao động Bồi dưỡng và phát huy nhân tố con người, phát triển con người Việt Nam toàn diện nhằm đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước là một trong những nhiệm vụ của chúng ta hiện nay Tuy nhiên, trước nhu cầu ngày càng phát triển của thế giới và của đất nước khi bước vào thời kỳ công nghiêp hoá, hiện đại hoá, lại đặt
ra những vấn đề mới đối với nhân tố con người Vì vậy nghiên cứu quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người sẽ góp phần vào việc tìm ra những giải pháp, chính sách nhằm phát huy nhân tố con người ở nước ta Đó là một trong những vấn đề cấp thiết hiện nay cả trên phương diện lý luận và thực tiễn
Trang 2II MỤC ĐÍCH YÊU CẦU
Nghiên cứu đề tài này nhằm mục đích :
- Tìm hiểu quan điểm của triết học Mác và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người trong quá trình cải tạo thế giới và phát triển lịch sử
- Trên cơ sở đó, nắm bắt được quan điểm và những định hướng của Đảng
ta về việc phát triển con người Việt Nam Từ đó góp phần vào quá trình xây dựng con người mới ở nước ta trong phạm vi hoạt động của mình
II PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Con người và nguồn lực con người là một vấn đề rất rộng, bao quát trên nhiều lĩnh vực, trong phạm vi có hạn, đề tài chỉ bước đầu tìm hiểu quan điểm của triết học Mác- Lênin về vai trò của con người, trên cơ sở đó nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh va øquan điểm chung nhất của Đảng về nhân tố con người ở nước ta hiện nay
Trang 3B NỘI DUNG
1-Quan điểm của triết học Mác – Lênin về vai trò cải tạo thế giới làm nên lịch sử của con người
Khi hình thành quan niệm duy vật về lịch sử, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác
đã khẳng định tiến trình phát triển của lịch sử xã hội loài người là sự thay thế hình thái kinh tế – xã hội cũ bằng hình thái kinh tế – xã hội mới cao hơn, theo quá trình lịch sử tự nhiên Với quan điểm đó các ông đã đồng thời khẳng định vai trò cải tạo thế giới, làm nên lịch sử của con người Bằng sự phát triển toàn diện, con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển của lực lương sản xuất; ở đây, lực lượng sản xuất đặc biệt được quan tâm, bao gồm con người và những công cụ lao động do con người tạo ra, là xu hướng chung của tiến trình phát triển lịch sử, phát triển xã hội Sự phát triển của lực lượng sản xuất đó tự nó đã nói lên năng lực chiếm lĩnh và sử dụng các lực lượng tự nhiên của con người, với tư cách là cơ sở vật chất cho mọi hoạt động sống của chính con ngườivà quyết định quan hệ giữa con người với con người trong sản xuất Trong quá trình sản xuất vật chất, con người từ hoàn thiện chính bản thân mình và đến lượt mình, sự phát triển con người, xã hội trong lĩnh vực hoạt động cơ bản đó lại trở thành cơ sở để phát triển con người trong các lĩnh vực hoạt động khác của nó
Với quan điểm đó, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã đi đến kết luận : con người không chỉ là chủ thể của các hoạt động sản xuất vật chất, là yếu tố hàng đầu, đóng vai trò quyết định trong sự phát triển của lực lượng sản xuất, mà họ còn là chủ
Trang 4cả bản thân con người Ph Aêngghen viết: “… Lao động là nguồn gốc của mọi của cải… lao động là điều kiện cơ bản đầu tiên của toàn bộ đời sống loài người, và như thế đến một mức mà trên một ý nghĩa nào đó, chúng ta phải nói: lao động đã sáng tạo ra bản thân con người” ( C.Mác, Ph Aêngghen toàn tập, NXB CTQG, Hà nội, 1994,T.20, tr.641 )
Trong hoạt động lao động chinh phục tự nhiên, con người cải biến tự nhiên và trên cơ sở đó, sáng tạo ra những điều kiện đảm bảo cho sự sinh tồn của bản thân mình, sáng tạo ra lịch sử của chính mình Sản phẩm lao động của con người thể hiện sự thống nhất giữa xã hội và tự nhiên Con người chinh phục, cải biến tự nhiên không phải với tư cách là những cá nhân riêng lẻ mà với tư cách là những thành viên của cộng đồng xã hội, con người tất yếu có quan hệ với nhau, nhất là trong hoạt động lao động sản xuất Con người và xã hội không thể tách rời tự nhiên Nó chỉ có thể tồn tại và phát triển dựa vào tự nhiên và trên cơ sở làm biến đổi tự nhiên Từ quan niệm đó, C Mác và Ph Ăngghen khẳng định:
“Mọi khoa ghi chép lịch sử đều phải xuất phát từ những cơ sở tự nhiên ấy và những thay đổi của chúng do hoạt động của con người gây ra” (C.Mác, Ph
Ăngghen toàn tập, T.3, tr 29 )
Với quan niệm đó, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã cho rằng nếu không có tự nhiên và xã hội thì con người không thể tiến hành sản xuất được Song, đến lượt mình, sản xuất xã hội lại trở thành điều kiện tiên quyết để con người cải biến tự nhiên, biến đổi xã hội, trở thành nhân tố quyết định trực tiếp sự tồn tại và phát triển của con người, của xã hội loài người Trình độ sản xuất của con người càng cao thì con người càng có điều kiện để thoả mãn những nhu cầu vật chất của mình và do đó, làm phong phú thêm đời sống xã hội, đời sống tinh thần của con người Và cũng qua đó, con người tự phát triển mình, phát triển xã hội, thúc đẩy tiến bộ xã hội Các
Trang 5ông kết luận: con người vừa là mục tiêu vừa là động lực phát triển của lịch sử, của tiến bộ xã hội Rằng lịch sử xã hội loài người là lịch sử của con người Phát triển xã hội trước hết phải có nghĩa là: phát triển sự phong phú của bản chất con người, coi như là một mục đích tự thân Mục tiêu cao cả, ý nghĩa vĩnh hằng, bản chất nhân đạo, thước đo nhân văn của phát triển và tiến bộ xã hội là phát triển con người, đưa
“ con người từ vương quốc tất yếu sang vương quốc của tự do” ( C.Mác, Ph
Aêngghen , toàn tập T.19, tr.331) Rằng, “ để sản xuất ra những con người phát triển toàn diện”, cần phải có một nền kinh tế phát triển cao, một nền văn hoá tiên tiến, một nền khoa học kỹ thuật hiện đại, một nền giáo dục phát triển Và tạo ra những thành tựu kinh tế – xã hội đó “ không phải chỉ là một phương pháp để làm tăng thêm nền sản xuất xã hội mà còn là một phương pháp duy nhất để sản xuất ra những con người phát triển toàn diện” ( C.Mác , Ph Aêngghen, toàn tập T.2, tr.688 ), nguồn nhân lực cho phát triển và tiến bộ xã hội
Thực tiễn phát triển lịch sử toàn nhân loại hơn một thế kỷ qua đã chứng minh tính đúng đắn của tư tưởng và quan niệm đó của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác Trong thời đại ngày nay, tư tưởng và quan niệm đó đã đặt cơ sở khoa học vững chắc cho sự lựa chọn con đường xã hội chủ nghĩa và xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội Theo đó, chế độ xã hội chủ nghĩa mà chúng ta đang ra sức xây dựng phải là một chế độ xã hội quan tâm đầy đủ nhất đến cuộc sống, hạnh phúc của con người, một xã hội được tổ chức tốt nhất, hợp lý nhất, tạo ra một nền chính trị mà quyền làm chủ thực sự thuộc về nhân dân, tạo ra một nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
2- Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người
Trang 6Có thể dể dàng nhận thấy tư tưởng về con người, về giải phóng và phát triển con người, coi con người là nhân tố quyết định thành công của cách mạng như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của chủ tịch Hồ Chí Minh Hồ Chí Minh cho rằng, giải phóng dân tộc không thể tách rời giải phóng giai cấp, giải phóng xã hội, giải phóng loài người Để đưa công cuộc giải phóng ấy đến thắng lợi, để xây dựng xã hội mới thành công, cần phải có lực lượng Lực lượng ấy là con người, là nhân dân là cả dân tộc, là nhân loại Hơn ai hết, Hồ Chí Minh nhận thức rõ về vai trò, sức mạnh của nhân tố con người đối với sự phát triển của lịch sử- xã hội Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, nhân tố con người với những đặc trưng về phẩm chất và năng lực của mình, trước hết là chủ thể sáng tạo, vừa là điểm xuất phát, vừa là mục tiêu và động lực của lịch sử
Theo Hồ Chí Minh, con người luôn luôn là chủ thể sáng tạo trong bất cứ sự nghiệp cách mạng nào Chủ nghĩa xã hội chỉ có thể là sản phẩm của hoạt động tích cực, sáng tạo của con người trên cơ sở nhận thức được quy luật vận động khách quan của lịch sử Chủ nghĩa xã hội sẽ tạo ra những con người xã hội, những con người xã hội chủ nghĩa lại là chủ thể của toàn bộ sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Không xây dựng xã hội chủ nghĩa thì không thể nói đến việc xây dựng con người xã hội chủ nghĩa, ngược lại không có những con người xã hội chủ nghĩa là chủ thể của chủ nghĩa xã hội thì không thể có được chủ nghĩa xã hội hiện thực Tinh thần này hoàn toàn phù hợp với quan điểm của Mác khi phê phán chủ nghĩa duy vật cũ cho rằng “con người là sản phẩm của những hoàn cảnh và của giáo dục”;
“con người đã biến đổi là sản phẩm của những hoàn cảnh khác và của một nền giáo dục đã thay đổi”, nhưng “cái học thuyết ấy quên rằng chính con người làm thay đổi hoàn cảnh và bản thân nhà giáo dục cũng cần được giáo dục”( C.Mác , Ph
Aêngghen TT,T.44, tr.10) Đây chính là quan điểm biện chứng duy vật về mối quan
Trang 7hệ giữa hoàn cảnh và con người: rằng con người là sản phẩm của hoàn cảnh lịch sử xã hội, nhưng mặt khác lịch sử xã hội cũng do chính con người tạo ra trong quá trình đấu tranh, cải tạo xã hội
Hồ Chí Minh nói “ trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa”, người muốn khẳng định vị trí vai trò quan trọng và khả năng làm chủ của con người mới xã hội chủ nghĩa trong quá trình phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Điều đó không có nghĩa là tất cả mọi người phải và có thể trở thành con người mới xã hội chủ nghĩa thật đầy đủ, thật hoàn chỉnh ngay một lúc, như vậy là hoàn toàn ảo tưởng, vì cách mạng xã hội chủ nghĩa là một cuộc biến đổi khó khăn, lâu dài và sâu sắc Điều đó còn có nghĩa là trước hết cần có những con người tiên tiến, có được những phẩm chất và năng lực của con người mới xã hội chủ nghĩa, làm mực thước cho người khác, từ đó lôi cuốn toàn xã hội đẩy mạnh việc xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa Mặt khác, xét về mặt chủ thể tích cực có ý thức, mỗi cá nhân con người trong xã hội phải có ý thức vươn lên, tự mình hoàn thiện bản thân, tự mình chiếm lĩnh những đỉnh cao của khoa học mà con người đạt được trong thời đại của mình, nghĩa là tự mình và chỉ có bản thân mình mới có khả năng trở thành con người mới, chứ không ai khác, dù đó là siêu nhân
Từ đó, chúng ta có thể khẳng định, con ngưới mới xã hội chủ nghĩa hoàn toàn có thể hình thành trong điều kiện nền kinh tế còn nghèo nàn, chưa qua con đường phát triển tư bản chủ nghĩa Ý nghĩa của vấn đề này hầu như được Hồ Chí Minh nói đến, khi Người nói về chủ nghĩa cộng sản có thể thực hiện được ở Việt Nam trước cả khi các nước tư bản phương Tây hoàn thành cách mạng vô sản ở nước họ Đó là điều dự báo của Hồ Chí Minh từ khi Người còn ở Pari trên con đường tìm đường cứu nước Điều dự báo đó ngày nay đã trở thành hiện thực Sự nghiệp cách mạng giải
Trang 8phóng dân tộc ở Việt Nam không chỉ thành công mà còn phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa
Quán triệt quan điểm của chủ nghĩa Mác –Lênin về con người và nền sản xuất vật chất của con người, do con người và vì con người, trong quá trình lãnh đạo xây dựng và phát triển kinh tế ở nước ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao vai trò của con người, coi con người là vốn quí nhất, là yếu tố quyết định sự phát triển của sản xuất, kinh tế Đây cũng là nội dung bao trùm trong tư tưởng Hồ Chí Minh về nhân tố con người, có ý nghĩa như một tiền đề xuất phát, một tư tưởng chỉ đạo, đồng thời là mục đích của tư tưởng: xuất phát từ con người, vì con người, do con người và trở về với con người- con người vừa là lực lượng, là động lực trực tiếp, chủ yếu, vừa là mục tiêu của lịch sử Đó là sự thống nhất biện chứng của các yếu tố trong con người với tư cách là chủ thể sáng tạo ra lịch sử xã hội Với ý nghĩa đó, Hồ Chí Minh viết: bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều của dân, công cuộc đổi mới xây dựng là trách nhiệm của dân…
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, nhân tố con người mà cụ thể là quần chúng nhân dân, công nhân, nông dân, trí thức… không chỉ là chủ thể chân chính sáng tạo ra lịch sử, mà còn vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng Việt Nam Vấn đề nhân tố con người ở đây gắn liền với cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa Do đó, theo Hồ Chí Minh mục tiêu giải phóng con người phải gắn liền với giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp Đó cũng chính là “ ham muốn tột bậc”, là mục tiêu cao cả, vĩ đại mà Hồ Chí Minh suốt đời trăn trở, theo đuổi, đó là : làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành
Hồ Chí Minh cho rằng mục tiêu tối cao của chủ nghĩa xã hội là vì con người, nhưng đồng thời chủ nghĩa xã hội cũng đòi hỏi ở con người những phẩm chất, năng
Trang 9lực cần thiế để đáp ứng vai tròlà động lực vĩ đại của công cuộc xây dựng xã hội mới
Con người mới xã hội chủ nghĩa là con người phát triển toàn diện Yêu cầu phát triển toàn diện con người mới xã hội chủ nghĩa không phải là nguyện vọng chủ quan mà trước hết là một đòi hỏi khách quan do tính chất của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa qui định Xây dựng chủ nghĩa xã hội là một cuộc cách mạng lâu dài, phức tạp, sâu sắc và triệt để nhất trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội… đòi hỏi con người mới xã hội chủ nghĩa phải là những con người đủ phẩm chất, năng
lực về trí tuệ, sức khoẻ, giác ngộ lý tưởng cộng sản chủ nghĩa và quyết tâm cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới
Con người mà Hồ Chí Minh hướng đến xây dựng, trước hết là những con người có lý tưởng sống cao đẹp mà Người gọi là “ hồng thắm”, có đạo đức trung thực, thẳng thắn, mà người gọi là “ có đức” Những con người có phẩm chất này phải biểu hiện thành hành động, thành hiệu quả trong lao động cần cù, sáng tạo, mang lại lợi ích cho mình và cho xã hội, mà Hồ Chí Minh gọi là “chuyên sâu” và “có tài” Theo Hồ Chí Minh, “ hồng thắm”, “chuyên sâu”, “có đức”, “có tài” phải được kết hợp chặt chẽ với nhau Có đức mà không có tài, hồng thắm mà không chuyên sâu như ông Bụt ở chùa, chả làm lợi gì cho ai và chẳng hại đến ai, thì xã hội ta không cần đến họ Ngược lại, có tài mà không có đức, có chuyên sâu mà không hồng thắm thì chẳng những không có ích cho xã hội mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển xã hội
Trang 10Tóm lại, nhân tố con người trong tư tưởng Hồ Chí Minh luôn được đặt vào vị trí trung tâm của sự phát triển, nhằm phát huy cao nhất mọi tiềm năng con người Con người với tư cách chủ thể của xã hội bao giờ cũng là tác nhân quan trọng nhất của mọi sự vận động và biến đổi xã hội Nhân tố con người với những đặc trưng về phẩm chất, trí tuệ, luôn là nhân tố thẩm thấu, tác động tích cực tới các nhân tố xã hội khác như nhân tố kinh tế, văn hoá, xã hội, chính trị… và nó luôn giữ vai trò quyết định
3- Nhận thức của Đảng ta về về vấn đề nhân tố con người
Đổi mới đất nước theo hướng đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá theo định hướng xã hội chủ nghĩa, nhằm mục tiêu “ dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng ,dân chủ, văn minh”, thì tư tưởng coi phát triển vừa là mục tiêu, vừa là động lực của phát triển và tiến bộ xã hội do các nhà Mácxit vạch ra càng trở nên thiết yếu và có ý nghĩa thời sự Khắc phục những hạn chế và khiếm khuyết của quan niệm về mô hình xây dựng chủ nghĩa xã hội có liên quan đến vấn đề con người, chúng ta càng phải làm sáng tỏ hơn tư tưởng nhân văn, bản chất nhân đạo, khoa học và cách mạng trong học thuyết phát triển xã hội của các nhà thiết lập chủ nghĩa Mác và tư tưởng Hồ Chí Minh Chúng ta càng phải nhận thức rõ con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của mọi nguồn lực, là nội lực của phát triển
Phát triển con người, về thực chất, là phát triển và hoàn thiện nhân cách con người Đầu tư cho con người là đầu tư cho phát triển Đầu tư cho giáo dục và đào