Sáng kiến: Thi pháp truyện ngắn qua một số tác phẩm của thạch lam và nam cao

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Thi pháp truyện ngắn qua một số tác phẩm của Thạch Lam và Nam Cao” với mong muốn đem lại cái nhìn đầy đủ, toàn diện hơn về truyện ngắn của hai

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tác phẩm truyện ngắn được tuyển chọn vào chương trình phổ thông rất nhiều,

nhất là ở cấp (Chiếm 3/4 số lượng tác phẩm văn xuôi trong chương trình) iềunày phản ánh đúng tương quan của thành tựu truyện ngắn so với những thể loạivăn xuôi khác trong đời sống văn học của chúng ta Như thế, làm chủ mảng truyệnngắn là làm chủ phần văn xuôi cốt yếu nhất của chương trình Tuy nhiên, qua thực

tế giảng dạy môn Ngữ văn ở trường T PT, chúng tôi nhận thấy việc giảng dạytruyện ngắn còn chưa chú ý đúng mức và chưa làm nổi bật được thi pháp của thểloại trong khi điều này lại rất cần thiết Bởi nghiên cứu, giảng dạy truyện ngắndưới góc độ thi pháp học sẽ giúp chúng ta khám phá một cách chính xác các cấutrúc hình thức mang tính nội dung của tác phẩm văn học, phục vụ cho việc tìmhiểu nội dung tác phẩm một cách đích thực, hoàn toàn không có sự gán ghép hoặccảm nhận thiếu cơ sở; bên cạnh đó còn giúp chúng ta hiểu đủ, hiểu đúng các tácphẩm văn chương trong quá trình phát triển tư duy nghệ thuật, đánh giá đúng tưduy nghệ thuật của mỗi tác phẩm văn chương và hình tượng tác giả, không sa vàohình thức chủ nghĩa

Nói về thể loại truyện ngắn trong văn học hiện đại Việt Nam không thể khôngnhắc đến hai tên tuổi đã góp phần đưa thể loại này đạt đến những thành tựu rực rỡ:Thạch Lam và Nam Cao ây là hai tác giả có những đóng góp lớn cho sự phát triểncủa văn học dân tộc với nhiều truyện ngắn xuất sắc Thạch Lam và Nam Cao vì thếcũng là hai tác giả quan trọng trong chương trình T PT, các đề thi đại học, caođẳng, đề thi học sinh giỏi tỉnh và quốc gia đều liên quan đến những tác phẩm củahai nhà văn này

Từ những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Thi pháp truyện ngắn qua một số tác phẩm của Thạch Lam và Nam Cao” với mong muốn đem lại cái nhìn đầy đủ, toàn

diện hơn về truyện ngắn của hai nhà văn ưu tú dưới góc độ thi pháp học

2 Lịch sử vấn đề

ã có rất nhiều công trình lí luận, phê bình văn học bàn về các tác phẩm của ThạchLam và Nam Cao Cũng đã có nhiều luận văn, bài báo đề cập đến một số khía cạnhthi pháp trong truyện ngắn của hai nhà văn lớn ây là những tài liệu quý giá, gợi ýtrực tiếp cho chúng tôi tìm đến với đề tài nghiên cứu này

3 Phạm vi vấn đề

Trong chương trình T PT, có hai tác phẩm của Thạch Lam và Nam Cao được đưavào giảng dạy: Truyện ngắn “ ai đứa trẻ” (Thạch Lam) và truyện ngắn “Chí Phèo”(Nam Cao) – ây chính là hai tác phẩm tiêu biểu cho cuộc đời cầm bút của mỗi nhàvăn ể phục vụ sâu rộng hơn cho nội dung đề tài, chúng tôi tiến hành nghiên cứuthêm những tác phẩm nổi bật của hai nhà văn ở thể loại truyện ngắn

4 Mục đích nghiên cứu

Là một giáo viên dạy văn cấp T PT, việc tìm hiểu thi pháp truyện ngắn qua một số

tác phẩm của Thạch Lam, Nam Cao là một cách để người viết tự học, tự nâng caotrình độ chuyên môn nghiệp vụ ơn nữa, chúng tôi mong muốn qua đề tài này sẽgiúp học sinh tìm được một con đường đi hiệu quả, để khám phá thế giới nghệthuật phong phú trong những truyện ngắn đặc sắc của hai nhà văn lớn ồng thời,đây cũng là cơ hội để người viết được trao đổi với đồng nghiệp về những vấn đềquan trọng trong thi pháp của thể loại truyện ngắn

5 Phương pháp nghiên cứu

Phân tích, bình giảng

Thống kê phân loại

So sánh đối chiếu

B PHẦN NỘI DUNG I.Giới thuyết về thi pháp truyện ngắn và vị trí của Thạch Lam, Nam Cao trong làng truyện ngắn Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX

1.Thi pháp truyện ngắn

Trong sáng tác và nghiên cứu văn học, Thi pháp được hiểu theo nghĩa rộng, bao

hàm các phương thức, thủ pháp, kĩ thuật viết một tác phẩm ó có thể là những quychuẩn chung của một thể loại (thi pháp thơ ường, thi pháp tiểu thuyết, thi pháptruyện ngắn…), hoặc những cách viết mang phong cách cá nhân của một tác giả(thi pháp truyện ngắn của tác giả A, thi pháp tiểu thuyết của nhà văn B…)

Thi pháp học là bộ môn khoa học cũ mà mới Cũ là bởi vì nó đã xuất hiện ở y Lạp

từ thời cổ đại với Nghệ thuật thi ca của Aristote Nhưng Thi pháp học với tư cách

là một bộ môn khoa học chỉ hình thành vào đầu thế kỷ XX ở Nga rồi dịch chuyểnsang Âu – Mỹ và phổ biến khắp thế giới Ở Việt Nam trước 1975, Thi pháp học đãthâm nhập vào miền Nam nhưng chưa có điều kiện phổ biến ở miền Bắc Mãi đếnsau ổi mới, nó mới được chú ý và nhanh chóng trở thành “mốt” thời thượng đượcnhiều người vận dụng Thi pháp học được dạy ở bậc Cao học, ại học và có trongsách bồi dưỡng thường xuyên giáo viên trung học Tinh thần Thi pháp học đangthấm dần trong sách giáo khoa, trong giờ giảng văn và trong bài làm văn học sinh.Thi pháp học đang thu hút sự quan tâm của giới học đường

Về thể loại truyện ngắn, đây vốn được coi là một thể loại văn học có nội khí "một lời mà thiên cổ, một gợi mà trăm suy", nó hàm chứa cái thú vị của những điều sâu

sắc trong một hình thức nhỏ xinh, gọn ghẽ và truyền dẫn cực nhanh những thôngtin mới mẻ Nhận diện thể loại truyện ngắn cũng như sáng tạo về thể loại truyệnngắn là một nỗ lực liên tục cho cả người sáng tác và giới nghiên cứu phê bình Từ

W Gớt thế kỷ XV cho đến Sêkhốp, từ Lỗ Tấn đến Môpatxăng, từ Antônốp thế kỷ

X X - XX, đến Nguyễn Công oan, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Kiên… họ đã đưa

ra những cách phân biệt khác nhau Các khái niệm thường xoáy vào bình diện

chính: dung lượng, cốt truyện, nhân vật, chi tiết, ngôn ngữ… để khái quát thànhđặc trưng Người cho truyện ngắn là một “khoảnh khắc”, một “trường hợp”, ngườinhấn mạnh vào nhân vật, vào tính súc tích của chi tiết, cô đúc của ngôn từ… Ở

phần chủ yếu, chúng ta có thể hình dung: truyện ngắn là một tác phẩm tự sự cỡ nhỏ mà nội dung thường chỉ xoay quanh một tình huống truyện chủ chốt nào đó

Nói đến Thi pháp truyện ngắn là nói đến những cách viết thường được các tác giả

sử dụng và được các nhà nghiên cứu đúc kết, coi là quy chuẩn của thể loại này.Tuy nhiên, trong thực tế sáng tác, mỗi nhà văn lại nhìn nhận những cách viết đómột cách khác nhau tùy vào quan điểm thẩm mỹ của mình Có thể nghiên cứu, tìmhiểu thi pháp truyện ngắn của một nhà văn trên những bình diện như cốt truyện,tình huống truyện, nhân vật, không gian và thời gian truyện, ngôn ngữ và giọngđiệu…

2.Vị trí của Thạch Lam và Nam Cao trong làng truyện ngắn Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX

Ở Việt Nam, truyện ngắn là một hình thức văn xuôi nghệ thật mới được đưa vào

và phát triển trong những năm đầu của thế kỷ XX Giai đoạn 1930-1945 được xem

là cực thịnh của truyện ngắn Việt Nam với những tên tuổi như Nguyễn Tuân,Thạch Lam, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao… iều đó không chỉ thể hiện ở số lượngtác phẩm mà còn thể hiện ở chiều sâu giá trị nội dung tư tưởng và những đặc sắccủa thể loại truyện này Nhìn chung, truyện ngắn giai đoạn này có thể chia thành

ba loại chính:

- Loại truyện ngắn giàu kịch tính: thấm đẫm tiếng cười chua chát, mỉa mai Ởloại truyện này truyện ngắn của Nguyễn Công oan là tiêu biểu hơn cả Tác tácphẩm của ông thường là một màn kịch trào phúng xoay quanh một tình huống tràophúng nào đó được phóng đại lên đến mức cao độ để làm nổi bật tính chất bấtcông, vô lí, nhố nhăng, lố bịch của xã hội thực dân, tư sản

- Loại truyện giàu chất triết lí: thể hiện quan sát sâu sắc của nhà văn khi thâmnhập vào thế giới nội tâm của nhân vật, nổi bật hơn cả là những truyện ngắn củaNam Cao Sự ra đời và thành công của chủ nghĩa hiện thực phê phán không thểthiếu vắng Nam Cao và những sáng tác của ông Truyện ngắn Nam Cao giữ một vịtrí riêng biệt trong làng truyện ngắn Việt Nam Nam Cao thực sự chiếm một vị tríđỉnh cao của trong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam

- Loại truyện tâm trạng: ó là loại truyện giàu chất thơ, đào sâu vào thế giớitiềm thức của con người mà Thạch Lam là tác giả tiêu biểu Thạch Lam là cây bútđầu tiên có ý thức khai thác chất thơ trong đời sống bình dị, thường nhật Truyệnngắn Thạch Lam không có cốt truyện đặc biệt Mỗi truyện là một bài thơ trữ tìnhđượm buồn Nhà văn đi sâu khai thác thế giới nội tâm nhân vật với những cảmxúc, cảm giác mơ hồ mong manh, tinh tế ai yếu tố hiện thực và trữ tình luôn đancài, xen kẽ vào nhau, tạo nên nét đặc sắc khó lẫn trong phong cách nghệ thuật củaông

Sinh ra trong thời buổi “mưa Âu gió Mĩ”, khi mảnh đất hiện thực đã được bao nhàvăn cày xới nhưng Thạch Lam và Nam Cao vẫn tìm được cho mình một thửaruộng riêng để gieo trồng con chữ ai nhà văn đã rất thành công ở thể loại truyệnngắn, đã đóng góp lớn vào tiến trình hiện đại hóa nền văn xuôi Việt Nam, nhất là ởloại truyện ngắn hiện thực và truyện ngắn trữ tình

II.Thi pháp truyện ngắn qua một số tác phẩm của Thạch Lam và Nam Cao

1.Thi pháp tình huống truyện

1.1.Tình huống trong truyện ngắn

Tình huống là một vấn đề quan trọng trong nghệ thuật tự sự đặc biệt là đối

với truyện ngắn Có rất nhiều định nghĩa về tình huống eghen trong tác phẩm Mỹ học đã định nghĩa: Tình huống là một trạng thái có tính chất riêng biệt Có người

coi tình huống là cái tình thế nảy ra truyện, là lát cắt của đời sống mà qua lát cắt ấy

có thể thấy cả trăm năm của cả một đời thảo mộc như qua một giọt nước mà thấy

cả đại dương vậy Có người lại cho rằng: tình huống là một khoảnh khắc mà trong

đó sự sống hiện ra rất đậm đặc, khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người, thậm chí

cả một đời nhân loại hay tình huống là một hoàn cảnh đặc biệt của đời sống Nhưvậy, có thể hiểu một cách khái quát rằng: Tình huống truyện là một sự kiện đặcbiệt trong đó chứa đựng một bất thường của quan hệ đời sống

Căn cứ vào tính chất, có thể chia thành ba loại tình huống cơ bản như sau:

- Tình huống hành động: Là một sự kiện đặc biệt nào đó của đời sống mà tại

đó nhân vật bị đẩy vào tình thế chỉ có hành động mới thoát ra khỏi tình thế ấy.Tình huống này tạo nên kiểu nhân vật hành động và tạo nên những truyện ngắngiàu kịch tính

- Tình huống nhận thức: Là một sự kiện đặc biệt của đời sống mà tại đó nhânvật phải đối mặt với một vấn đề nhận thức, phải khám phá vỡ lẽ một vấn đề nhânsinh nào đó Loại tình huống này tạo nên kiểu nhân vật tư tưởng và tạo nên kiểutruyện ngắn giàu chất triết luận

- Tình huống tâm trạng: Là một sự kiện đặc biệt của đời sống mà tại đó nhânvật có một biến động trong thế giới tình cảm Loại tình huống này tạo nên kiểunhân vật tâm trạng và tạo nên kiểu truyện ngắn trữ tình

Việc phân chia như trên chỉ có tính chất tương đối ơn nữa, ở một số truyệnngắn không chỉ tồn tại một tình huống mà có thể có hai hoặc ba loại tình huống Bởi vậy muốn xác định tình huống trong một tác phẩm chúng ta cần căn cứ vàotính chất bao trùm, nổi bật của tình huống trong đó

Phải khẳng định rằng, tình huống có một vai trò quan trọng trong truyệnngắn: là nhân tố tổ chức của thiên truyện bao trùm và chi phối các nhân tố khácnhư nhân vật, bố cục, kết cấu, lời trần thuật…, góp phần làm nổi bật tính cách nhânvật và chủ đề tư tưởng của tác phẩm Nhà văn Nguyên Ngọc so sánh việc sáng tạo

tình huống giống như thủ thuật điểm huyệt: Truyện ngắn điểm huyệt thực hiện bằng cách nắm bắt trúng những tình huống cho phép phơi bày những cái chủ yếu

nhưng lại bị che giấu trong muôn mặt cuộc sống hàng ngày Những nhà văn tài năng là những người có tài tạo ra được những tình huống có vấn đề, nghĩa là “có thể chọn ra trong cái dòng đời xuôi chảy một khoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất, chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất, một khoảnh khắc bắt buộc con người ở vào một cái thế phải bộc lộ ra cái phần tâm can nhất, cái phần ẩn náu sâu kín nhất, thậm chí có khi đó là cái khoảnh khắc chưa cả một đời người, một đời nhân loại” (Chu Văn Sơn) Bởi vậy, khi tạo được một tình huống đặc sắc, nhà văn

xem như đã có một tiền đề khá chắc chắn cho thành công của tác phẩm

1.2.Tình huống truyện trong truyện ngắn của Thạch Lam và Nam Cao

Truyện của Thạch Lam hầu hết chỉ có một tình huống và thường là những tìnhhuống trữ tình, tình huống tâm trạng Ông thường đặt nhân vật của mình vào trongnhững phản ứng tâm lý với những sự kiện và những diễn biến bên trong của nhânvật trong mối quan hệ với các nhân vật khác hoặc trước một sự kiện nào đó, trướcmột khoảnh khắc thời gian, không gian nào đó…

“Hai đứa trẻ” chứa đựng một tình huống về một cuộc đợi tàu kì lạ nhờ đó mà làm nổi bật diễn biến tâm trạng của cô bé Liên Tình huống truyện trong “ Đứa con đầu lòng” lại là những cảm xúc giăng mắc trong tâm trạng người đàn ông có tên là

Tân trong cảm xúc buổi đầu được làm cha Nếu quá trình vận động bên trong củanhân vật Liên là sự mong mỏi, khao khát được thấy chuyến tàu đêm qua phố huyệnmang theo một thứ ánh sáng của thế giới văn minh thì sự vận động nội tại của nhân

vật Tân chính là sự thay đổi cảm giác “Dưới bóng hoàng lan” cũng là một tình

huống trữ tình, tâm trạng tiêu biểu, đó là những cảm giác thoải mái và dịu ngọt củanhân vật Thanh trong một lần về thăm quê

Tình huống trong truyện ngắn của Nam Cao phức tạp hơn Truyện không chỉ đơnthuần có một tình huống mà có truyện chứa đựng nhiều tình huống như Chí Phèo

và chủ yếu là sự xuất hiện của hai loại tình huống: tình huống nhận thức và tình

huống hành động “Lão Hạc” là sự vỡ lẽ của nhân vật ông giáo về vẻ đẹp tâm hồn của nhân vật lão ạc iền trong “Trăng sáng” đã từng say mê dưới ánh trăng xanh

huyền ảo để rồi nhận ra : “nghệ thuật có thể chỉ là những tiếng đau khổ kia thoát ra

từ những kiếp lầm than” Nếu nhà văn đã từng để ộ nhận thức ra bao lẽ sống tìnhthương bao đam mê khát vọng thì nhà văn cũng để Chí Phèo vật vã đau đớn trước

bi kịch bị cự tuyện quyền làm người Cái khoát tay của Thị Nở đã đẩy Chí vào

“đường cùng tuyệt lộ” Nhát dao đâm chết Bá Kiến chính là cách để Chí giải thoátmâu thuẫn giằng xé ngay trong tâm can mình

Như vậy, tình huống truyện của Thạch Lam đưa ta xuôi chiều theo cảm xúc, còntình huống truyện của Nam Cao lại thôi thúc ta bằng hành động Tình huống vớimỗi truyện ngắn như một cái tứ trong một bài thơ, nó bộc lộ tài năng của nhà văn ,cách cảm nhận thế giới trong ánh mắt riêng Thạch Lam và Nam Cao đã làm đượcđiều đó

2.Thi pháp cốt truyện

2.1.Cốt truyện trong truyện ngắn

Truyện ngắn thường chỉ tập trung vào một vài biến cố, mặt nào đó của đời sống,các sự kiện tập trung trong một không gian, thời gian nhất định, nói như nhà vănNguyễn Kiên: “Truyện ngắn thường chỉ phản ánh một khoảnh khắc, một mẩu nhỏnào đó của cuộc sống” Rất nhiều nhà văn, nhà nghiên cứu đã đề cao vai trò củacốt truyện truyện ngắn ại thi hào Gơt cho rằng: “Một truyện ngắn hay phải có cốttruyện kỳ lạ, hay nói cách khác nghệ thuật truyện ngắn đồng nghĩa với nghệ thuậtsáng tạo cốt truyện” Nhà văn Kuranop cũng yêu cầu: “Trong truyện ngắn cốttruyện đòi hỏi phải được xây dựng kỹ càng hơn, nhưng cốt truyện có bề sâu nội tạichứ không phải chỉ có cái vẻ ngoài”

Trong các yếu tố của cốt truyện truyện ngắn, các nhà văn đặc biệt nhấn mạnh đếnvai trò của chi tiết, của đoạn mở đầu và của đoạn kết Chi tiết là các tiểu tiết của tácphẩm nghệ thuật văn xuôi tự sự, có khả năng biểu hiện tư tưởng và cảm xúc Theocác tác giả cuốn “Lí luận văn học” (NXB Giáo dục - 1997): “Yếu tố có ý nghĩaquan trọng bậc nhất của truyện ngắn là chi tiết có dung lượng lớn và hành văn

mang ẩn ý” Nhiều khi truyện ngắn sống được là nhờ vào chi tiết hay, chi tiết phát sáng, chi tiết đắt giá Nhiều nhà văn còn rất quan tâm đến phần mở đầu và phần

kết của truyện ngắn Sêkhôp nhấn mạnh: “Theo tôi, viết truyện ngắn cốt nhất phải

tô đậm cái mở đầu và kết luận” Vôrônin lại khẳng định: “Câu đầu là một thứ âmchuẩn, giúp cho việc tao âm hưởng chung của toàn bộ tác phẩm” Nhà văn NgaPhuôcmanôp lại nhận xét: “Sức mạnh của cú đấm (nghệ thuật) là thuộc về đoạncuối ể cho doạn kết được rộng, tạo nên độ tin cậy và quyền chủ động của ngườiđọc theo lý thuyết đồng sáng tạo, trong truyện ngắn hiện đại thường có một khoảngtrống tự do ở cuối truyện Lối kết thúc mở còn tạo ra sự bất ngờ làm cho câu truyện

vì thế ám ảnh và có dư ba, kể cả khi tác phẩm đã lùi xa trong thời gian

2.2.Cốt truyện trong truyện ngắn Thạch Lam, Nam Cao

Thạch Lam quan niệm: "Nhà văn cốt nhất phải đi sâu vào tâm hồn mình, tìm thấynhững tính tình và cảm giác thành thực: tức là tìm thấy tâm hồn mọi người qua tâmhồn của chính mình" Từ đó có thể thấy, cái hiện thực mà nhà văn quan tâm và đặtlên hàng đầu là hiện thực tâm trạng, là những xúc cảm, rung động của tâm hồn conngười Bởi vậy mà truyện ngắn của Thạch Lam hầu như “không có cốt truyện”,mạch truyện không vận động theo mạch của những tình tiết, sự kiện mà vận độngtheo mạch cảm xúc, tâm trạng nhân vật

Truyện ngắn " ai đứa trẻ” tiêu biểu cho phong cách truyện ngắn Thạch Lam –truyện không có cốt truyện Bởi lẽ, câu chuyện chỉ là cảnh một buổi chiều tối ởmột phố huyện nghèo nàn, tăm tối, với tiếng trống thu không, cảnh chợ chiều hiuhắt, với một chõng hàng nước, một gánh hàng phở, một gia đình bác xẩm ê a, một

bà già điên uống rượu cười sằng sặc và hai chị em cô hàng xén Liên, An cố thứcchờ chuyên tàu đêm đi qua Chỉ có vậy thôi, chẳng có tình huống gay cấn, éo lecũng không có mâu thuẫn xung đột Nhưng truyện lại hấp dẫn và gợi lên trongngười đọc nhiều suy nghĩ Nhà văn đã đặt điểm nhìn trần thuật vào nhân vật Liên -một cô gái chưa hoàn toàn bước ra khỏi thời ấu thơ, một cô gái có tâm hồn thuầnkhiết và nhạy cảm Từ điểm nhìn ấy, bức tranh đời sống được tái hiện với sự đan

xen, song hành và xâm nhập của cảm giác thực tại và hồi ức quá khứ mà dườngnhư, cái nổi trội lên, chi phối sự vận động của mạch truyện lại là hành trình tìm lạinhững kí ức quá khứ từ chính cái hình ảnh đang hiện diện trong thực tại - hình ảnhđoàn tàu Triển khai mạch truyện theo hướng này, ngòi bút Thạch Lam có xuhướng hướng nội, đi vào thế giới bên trong với những cảm xúc, cảm giác nhiều khirất mong manh, mơ hồ, thoáng qua, những biến thái tinh vi của tâm hồn trướcngoại cảnh: nỗi buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn, những hoài niệm

da diết về một à Nội trong kí ức tuổi thơ, những cảm giác xa xôi không biết…Chính vì vậy mà tuy không có cốt truyện li kì, nhưng “ ai đứa trẻ” vẫn sống lâu bềntrong lòng người đọc bao thế hệ như một “bài thơ trữ tình đầy xót thương”, qua đóthấy được tấm lòng nhân hâụ cao cả của Thạch Lam với nhiều dư vị, dư vang ấm

áp của tình người, tình đời trong một xã hội nhiều khổ đau, bất hạnh

Truyện ngắn “Gió lạnh đầu mùa” cũng có cốt truyện đơn giản - nói về chuyện cho

áo, trả áo giữa ba đứa trẻ và hai người mẹ nơi phố huyện nghèo Nhưng câuchuyện lay động chúng ta bởi những chi tiết “ấm áp tình đời và tình người”: Chitiết cái iên - con nhà mò cua bắt ốc đứng “co ro” bên cột quán, trong gió lạnh chỉmặc có manh áo “rách tả tơi”, “hở cả lưng và tay”; chi tiết Sơn “động lòng thương”chợt nhớ ra mẹ cái iên rất nghèo, nhớ đến em Duyên ngày trước vẫn cùng chơi vớiiên ở vườn nhà nên bàn với chị Lan cho cái iên chiếc áo bông cũ Chị Lan “hămhở” chạy về nhà lấy áo; chi tiết Sơn yên lặng đợi chờ, trong lòng tự nhiên thấy “ấm

áp vui vui”… đều khiến người đọc cảm nhận được những hoàn cảnh và tình cảmrất chân thành, cao quý Phần cuối truyện mở ra một tình huống thú vị: trả áo vàcho vay tiền mua áo Mẹ cái iên đã đem cái áo bông đến trả cho bà mẹ của chị emSơn và nói: “Tôi về thấy cháu nó mặc cái áo bông, tôi hỏi ngay Nó bảo của cậuSơn cho nó Tôi biết cậu ở đây đùa, nên tôi phải vội vàng đem lại đây trả mợ…”

Mẹ cái iên tuy nghèo đói mà sạch và thơm ối với mẹ của Sơn thì cái áo bông cũ

là di vật thiêng liêng của đứa con gái bé bỏng tội nghiệp đã mất khi lên 4 tuổi Cửchỉ mẹ của Sơn cho mẹ cái iên vay năm hào bạc để mua áo rét cho con là nghĩa cử

“Thương người như thể thương thân” Người mẹ hiền “âu yếm ôm con vào lòng”

và bảo: “ ai con tôi quý quá, dám tự do lấy áo đem cho người ta không sợ mẹ mắng

ư ?” làm cho câu chuyện thêm ý vị Tình huống kết thúc rất nhẹ nhàng nhưng đãtạo dư ba cho câu chuyện, bởi đó là những bài học làm người vô giá mà nhữngngười mẹ hiền dạy con

Như vậy, truyện ngắn Thạch Lam thể hiện một lối kết cấu độc đáo, truyện không

có chuyện, không có mâu thuẫn, xung đột, chỉ là những chi tiết, hình ảnh khơi gợicảm giác, suy tư trăn trở về những kiếp người sống tàn tạ, lay lắt nơi ga xép, phốhuyện nghèo nàn Truyện đi sâu vào miêu tả tâm lý, tâm trạng nhân vật với nhữngbiểu hiện cảm xúc vi tế, mơ hồ mà có sức lay động tâm hồn sâu sắc Nam Cao lại

có phương thức cấu trúc riêng khi xây dựng các truyện ngắn của mình Bởi thế đặttrong mối tương quan của cấu trúc thể loại, truyện ngắn Nam Cao có nhiều nétkhác lạ Trong quan niệm thông thường của lý luận văn học và kinh nghiệm sángtác, truyện ngắn thường chứa đựng trong đó một sự kiện, một hành động Phươngthức tổ chức truyện ngắn của Nam Cao thường đi ra ngoài khuôn khổ quen thuộchay ít ra cũng là biến dạng triệt để khuôn mẫu Truyện của ông thường ít có cốttruyện hiểu theo nghĩa thông thường, nhưng lại luôn luôn có sự vận động bên trongtạo thành một kiểu cốt truyện của riêng Nam Cao

ể thực hiện ý đồ nghệ thuật và biểu hiện thích hợp với nội dung tư tưởng củatruyện, Nam Cao đã cấu trúc các truyện của mình chủ yếu theo phương thức nhưcấu trúc theo số phận, theo tâm lý nhân vật, theo một chủ đề, một tính cách vàphương thức cấu trúc theo số phận nhân vật được sử dụng khá nhiều trong truyệnngắn Nam Cao Các câu chuyện thường nương theo trục diễn biến của thời gian,dõi theo cả cuộc đời nhân vật hoặc một chặng đường dài của đời ó là phương thức

cấu trúc của truyện: Ở hiền, Dì Hảo, Điếu văn, Một bữa no, Từ ngày mẹ chết, Chí Phèo, Mẫu Đơn, Tư cách mõ Những cuộc đời được miêu tả trong câu chuyện

này, dù đa dạng như cuộc sống hiện thực nhưng vẫn có gì đó giống nhau: Nghèođói, hiu hắt, ngày càng trĩu xuống trong khổ sở, khốn cùng Một màu xám mờ nhưbao phủ lên số phận nhân vật Với phương thức cấu trúc này, Nam Cao làm rõ nét,

tô đậm đồ thị đi xuống của mọi số phận người nông dân bị bần cùng hóa mỗi ngàymột thêm thảm khốc Nam Cao truyền đạt thật rõ ràng và sâu sắc sự quan sát này,

cái ấn tượng chung về hiện thực tàn nhẫn đang náu mình trong những ngôi nhàgianh lụp xụp sau lũy tre làng trong màn đêm dày đặc bao phủ đời sống thôn quê,biết bao số phận như những đốm lửa le lói cứ kiệt dần đi và tàn lụi Cuộc đời của

Dì ảo là như thế: Con của một người đàn bà nghèo bán bánh đúc, chưa kịp khônlớn thì bị bán đi làm con nuôi cho đỡ một miệng ăn trong nhà và có thêm vài đồngbạc để “sang áo” cho bố Rồi Dì ảo về nhà chồng vào một buổi chiều có sươngbay, bắt đầu cuộc đời là vợ, và thực ra là làm thuê nuôi một người chồng rượu chè,thô lỗ Dì đẻ con, con chết, còn dì thì tê liệt Người chồng rước vợ bé về, chúngtrêu ghẹo trước mắt dì, còn dì vẫn cắn răng nhịn nhục Tối chúng lục đục kéo nhau

đi Người chồng về, rượu say, chửi đời, chửi số kiếp rồi lại đi, không biết đi đâu

-Dì ảo đã khóc bao đêm, bao nhiêu lần trong đời, khóc đến thổ ra nước mắt Rồi thì

dì nghĩ “phải, nhẫn lại là hơn, nếu hắn không về thì cũng thế” và “nếu hắn cứ ở nhàthì cũng thế” Cũng tương tự như số phận của Dì ảo là cuộc đời của Nhu trong “Ởhiền” Trong những truyện ngắn miêu tả số phận này, không có nút mâu thuẫn nào

- truyện có tình huống nhưng không có hành động bởi vì nhân vật không hànhđộng cứ xuôi tay mà lụi đi Tình huống như chỉ diễn ra phía ngoài, chung quanhmột nhân vật thầm lặng nhịn nhục như một cái bóng có chăng họ chỉ biết lấynhững giọt nước mắt làm vợi bớt nỗi đau Chính nhà văn cũng phải ngậm ngùi,chán ngán cho thân phận họ “câu chuyện còn khá dài dòng Nhưng kéo dài ra đểlàm gì?” Có thể kể tường tận cuộc đời làm vợ của Nhu thì cũng chỉ thế mà thôi -Người thì ở chỗ nào chả là người! Mà cuộc đời thì ở bất cứ cảnh nào cũng chảytrôi theo những định luật chưa bao giờ lay chuyển được (Ở hiền)

Ngay trong phương thức cấu trúc làm nổi rõ số phận nhân vật, ngòi bút Nam caothể hiện khả năng dựng truyện, dẫn truyện phong phú với bao nhiêu kiểu cấu trúc

đa dạng - như sự đa dạng của chính cuộc sống Trong dòng đời ấy, trong những sốkiếp người lầm than, có bao nhiêu là cách tàn lụi, có bao nhiêu là kiểu kết thúcthảm thương Nam Cao chú ý miêu tả chặng cuối, hoặc ít ra là chặng thê thảm nhấtcủa nhân vật trong suốt cả cuộc đời vốn chất chồng đầy nỗi khổ đau ó là hậu quảcủa một quá trình bần cùng hóa khắc nghiệt và gấp rút bám riết lấy số phận nhânvật, đưa đến li tán, đến bơ vơ và hơn nữa, đưa đến chấm hết cái chết Cảnh “một

đám cưới” thực ra chỉ cố một cách chia bớt miệng ăn, một cảnh xẻ đàn tan nghé(Một đám cưới) Một người mẹ nghèo chết đi, vì tiếp sau đó là sự tan nát dần củacái gia đình còn lại (Từ ngày mẹ chết)

Trong hệ thống các truyện ngắn của Nam Cao, trước hết là số phận viết về ngườinông dân, nhà văn cho ta thấy nhiều số phận kết thúc bằng cái chết thảm, chết oan

ức, chết đau đớn ấy là số phận của anh ĩ Chuột trong “Nghèo”, của Lang Rận,Lão ạc, Chí Phèo (trong những truyện ngắn cùng tên) Trong truyện ngắn NamCao, gần như không có cách kết thúc “có hậu” Quy luật khắc nghiệt của cuộc sống

và tính hiện thực chủ nghĩa nghiêm ngặt của ngòi bút Nam Cao thể hiện rõ trongnhững truyện ngắn miêu tả cái kết thúc bi thảm của số phận người nông dân nghèokhổ ặt trong kết thúc ấy bên nhau, chúng kết liền thành hệ thống, nổi lên thànhvấn đề: Xã hội thực dân phong kiến đang dồn họ - qua từng chặng bần cùng hóa -tha hóa xuống cái hố sâu thẳm của diệt vong

Cách cấu trúc truyện theo dạng số phận nhân vật đưa lại một ấn tượng đặc biệt, nó

có sức diễn tả sâu sắc cái vô nghĩa, quẩn quanh, tình trạng không có lối thoát cả vềđời sống vật chất và tinh thần của con người

3.Thi pháp nhân vật

3.1 Nhân vật trong truyện ngắn

Nhân vật có vai trò hết sức quan trọng, nó là trụ cột của sáng tác, là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác Văn học không thể

thiếu nhân vật bởi nó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tượng Trong các yếu tố của một chỉnh thể nghệ thuật, nhân vật giữ vai trò là nhân tố chính, nơi ký thác cách nhìn đối với thế giới, với con người của nhà

ngắn không có ý nghĩa khái quát cao, đúng như nhận xét của nhà văn Ma Văn

Kháng: Tôi cho rằng nhân vật trong truyện ngắn không thể phức tạp theo kiểu truyện dài nhưng vẫn có thể có nhiều khía cạnh khiến cho người đọc cảm thấy cả nhân vật lẫn tác giả của nó không giản đơn Có thể nói giữa một nhà văn viết tiểu

thuyết và một tác giả truyện ngắn có sự khác nhau rất cơ bản sau : Trong trườnghợp thứ nhất người viết phải theo dõi tìm hiểu nhân vật của mình, còn trong trường

hợp thứ hai người viết phải sử dụng nhân vật sao cho thật đắc địa Truyện ngắn

không phải là nơi các nhân vật hiện ra đủ mọi vẻ như là nó vốn có Ở đây, các tínhcánh tự tước bỏ những gì thô lậu tự nhiên Trong khi bắt buộc phải có những khíacạnh riêng không trộn lẫn, cái chung trong nhân vật cần được nhấn mạnh đúng lúc

Tính cách phải đồng thời trở thành cá thể hơn mà lại gần gũi với mọi người hơn

3.2.Nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam và Nam Cao

Tuy là thành viên của Tự lực văn đoàn nhưng văn Thạch Lam lại lặng lẽ chảy mộtdòng riêng Ông dành tấm lòng ưu ái xót thương cho tầng lớp bình dân trong xãhội Thế giới nhân vật của Thạch Lam phần lớn là những con người ở địa vị thấp

bé, có cuộc sống nghèo khổ, vất vả, thường ở trong nhịp điệu nhàm tẻ, đơn điệu(những công chức nhỏ, những người làm thuê, buôn bán vặt vãnh, đi ở…) Nhiềutruyện ngắn của Thạch Lam diễn tả rất chân thực nỗi thiếu thốn của tầng lớp bìnhdân như “Nhà mẹ Lê”, “Gió lạnh đầu mùa”, “ ói”, “Một cơn giận”…Không ítnhững trang văn của Thạch Lam hiện thực chẳng kém gì những trang văn của Nam Cao, Ngô Tất Tố Không chỉ nghèo khổ về vật chất, nhân vật trong truyệnThạch Lam còn có nhiều nỗi khổ về tinh thần Cô thợ Liên trong “Một đời người”cảm thấy làm việc ở xưởng vui hơn ở nhà vì gia đình đối với cô giống như địangục vậy: một người chồng vũ phu, một bà mẹ chồng cay nghiệt, một đứa con xấcláo…Nhân vật Liên trong “ ai lần chết” phải chấp nhận cái chết mòn mỏi khi quaylại kiếp làm dâu bởi đâm đầu xuống sông mà không chết được

Nhìn chung có thể chia nhân vật trong truyện ngắn Thạch Lam thành mấy loạichính như sau:

- Nhân vật kiểu trí thức hiện lên tuy có khoảng cách với người lao độngnhưng lại có tấm lòng thương yêu trân trọng và hiểu cái khổ của sự nghèo túng Ta

có thể thấy điều này qua truyện ngắn “Trở về” Người trí thức trong văn ThạchLam không biết làm điều ác, nếu có lỡ thì ăn năn và giày vò không dứt như nhânvật Thanh trong “Một cơn giận”

- Nhân vật là những người lao động nghèo: Truyện ngắn Thạch Lam thể hiệnkhá rộng rãi và sâu sắc

- Nhân vật phụ nữ và trẻ em được Thạch Lam dành khá nhiều ưu ái qua cáctrang viết: “Gió lạnh đầu mùa”, “Cô hàng xén”, “Tối ba mươi”, “ ai lần chết”… Nếu chỉ miêu tả nỗi nghèo khổ, sự oan trái của tầng lớp bình dân có lẽ Thạch Lamkhông bằng Ngô Tất Tố, Nguyên ồng hay Nam Cao iều đáng nói là, nhân vật củaông, tuy thiếu thốn, cơ cực nhưng luôn lấp lánh vẻ đẹp thanh cao trong tâm hồn:

vẻ đẹp của lòng yêu thương, đức hi sinh, của sự đùm bọc chia sẻ, của sự thủychung, tình nghĩa, sự ăn năn, ý thức làm người và khao khát hoàn lương

Truyện ngắn của Thạch Lam thuộc loại truyện ngắn trữ tình nên nhân vật trong tácphẩm của ông thuộc kiều nhân vật tâm trạng, ít hành động, sống trong sự vận độngtâm hồn và những rung cảm trong lòng mình Có khi đó là những cảm xúc và suynghĩ trước cảnh chiều tàn nơi phố huyện ( ai đứa trẻ) Có khi đó là những giằng co

đi hay ở trong tâm hồn Liên để cuối cùng cô “ẵm con và tiễn Tâm ra ngoài ga, rồi

để Tâm một mình bước lên xe hoa mang đi cái hi vọng cuối cùng của cuộc đờinàng” (Một đời người) Hay là những đau đớn tủi hổ của những cô gái làng chơitrong “Tối ba mươi”…

Nhân vật trong truyện ngắn của Nam Cao chủ yếu là những người nông dân nghèokhổ và người trí thức tiểu tư sản Phần lớn những nhân vật nông dân của ông lànhững con người ở bậc thang xã hội cuối cùng, cuộc đời của họ hình như khôngthể nào khổ hơn được nữa Cái nghèo cái đói cứ bám riết lấy nhiều nhân vật nôngdân của ông như một định mệnh Không những thế, đau đớn hơn họ phải chịu đựng

những bi kịch trong tâm hồn Mặc dầu vậy, những hạng người dưới đáy xã hội nàyvẫn sáng lên vẻ đẹp tâm hồn nhân phẩm cao quý Miêu tả người nông dân, NamCao không chỉ vạch ra tình cảnh bần cùng hóa, nghèo đói thê thảm ở phương diệnđời sống vật chất mà chủ yếu quan tâm đến vấn đề nhân phẩm bị chà đạp, tinh thần

bị hủy hoại Nhà văn đi sâu vào vấn đề tha hóa, sự thử thách con người trước đóikhát, bần cùng, tàn bạo Câu chuyện của cái đói được Nam Cao nhìn thành câuchuyện của nhân cách Vấn đề miếng ăn lắm khi được nhà văn diễn tả là miếngnhục “Một bữa no” là câu chuyện cay đắng về cái chết nhục nhã của bà lão đemnhân phẩm đổi lấy miếng ăn Anh cu Lộ vì tham lam mà đánh mất tư cách trong

“Tư cách mõ” Nhân vật người cha trong “Trẻ con không được ăn thịt chó” cũng vìmiếng ăn mà trở thành một kẻ thô tục, tham lam, đáng khinh bỉ

Qua kiểu nhân vật này của Nam Cao, chúng ta nhận thấy nổi bật lên một hiện thựcxót xa: hoàn cảnh nghiệt ngã đã biến người nông dân lương thiện, chất phác thànhnhững kẻ thô lỗ, độc ác, làm cho tâm hồn họ cằn cỗi, u mê Song, là một nhà nhânđạo chủ nghĩa, nhà văn vẫn khám phá, nâng niu, trân trọng những vẻ đẹp ẩn sâutrong con người họ Trước cách mạng, ít có nhà văn thấu hiểu và diễn tả tinh tế,cảm động nỗi đau khổ, giày vò về tinh thần cũng như vẻ đẹp bên trong của nhữngcon người khốn khổ, tội nghiệp như Nam Cao Dì ảo là biểu tượng của đức hisinh, nhẫn nhịn vừa tội nghiệp vừa đáng khâm phục Mang không khí ảm đạm,buồn thảm của đói kém nhưng con người trong “Một đám cưới” vẫn có cái ấm ápcủa tình yêu thương, đùm bọc Lão ạc là hình tượng người nông dân với nhữngphẩm chất cao quí hiếm thấy: một tấm lòng nhân hậu lớn lao, một đức hi sinh tolớn, một ý thức làm người đáng kính trọng áng nói hơn, nhà văn biết phát hiện vàkhẳng định nhân phẩm đẹp đẽ của người nông dân ngay cả khi họ bị rạch nát cả bộmặt người, bị giết chết tâm hồn người (Chí Phèo)

Kiểu nhân vật trí thức tiểu tư sản trong sáng tác của Nam Cao cũng hiện lên là nạnnhân của hoàn cảnh, bị tác động mạnh mẽ, đau đớn bởi hoàn cảnh Những nỗi locơm áo hàng ngày giày vò tâm trí họ, bóp méo con người họ Chàng thanh niêntrong “Xem bói” đã trải qua những ngày tháng ăn cháo loãng cầm hơi, những lần

vác đơn khúm núm xin việc hết sở này đén sở khác, những tối vợ chồng cắn rứtnhau Nhà văn ộ trong “ ời thừa” luôn oằn vai vì những gánh nặng chi tiêu tronggia đình và cắn rứt bởi khát vọng cầm bút chân chính mâu thuẫn hoàn toàn vớihoàn cảnh sống của mình iền trong “Nước mắt” thì uất ức rồi tự khẳng định mình

“khổ như một con chó vậy!”

Ngòi bút Nam Cao đã diễn tả thấm thía những nỗi đau âm thầm, giằng xé trong cõilòng người trí thức tiểu tư sản ầu hết ở những nhân vật này ta thấy được dáng dấpcủa chính Nam Cao Nhân vật trí thức trong truyện ngắn Nam Cao đều là nhữngcon người có tài năng, nhân cách, ấp ủ những hoài bão lớn lao nhưng cứ bị cuộcsống cơm áo ghì sát đất, luôn khổ sở vì chuyện miếng cơm manh áo, vì tình trạng

“sống mòn” trong cảnh “đời thừa”

Nhân vật trong truyện ngắn của Nam Cao chủ yếu thuộc kiểu nhân vật hành động

và nhân vật tư tưởng ể xây dựng nhân vật nhà văn cũng đào sâu vào thế giới tâmhồn của nhân vật Nhưng khác với Thạch Lam thường miêu tả những cảm xúc,cảm giác mơ hồ, mong manh, tinh tế trong tâm hồn con người thì Nam Cao lại cóbiệt tài trong việc phản ánh những quá trình tâm lí phức tạp, những trạng thái tâm

lí lưỡng phân

4.Thi pháp không gian và thời gian nghệ thuật

4.1.Không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn

“Không gian và thời gian là hai bề của sự vật, là kích thước của sự sống, tái hiện

sự sống làm sao không dựng cái khung không gian và thời gian lên được để chứađựng sự vật, để cho sự vật có chỗ sống, sinh sôi, nảy nở” ( uy Cận) Thời gian vàkhông gian trong truyện ngắn cũng như mọi hiện tượng của thế giới khách quan,khi đi vào nghệ thuật được soi rọi bằng tư tưởng, tình cảm, được nhào nặn và táitạo trở thành một hiện tượng nghệ thuật độc đáo thấm đẫm cá tính sáng tạo củanhà văn

Trong truyện ngắn, không gian và thời gian nghệ thuật cũng tương đương với hìnhtượng nhân vật Thi pháp truyện ngắn chỉ chú ý những chi tiết không gian, thời