Chế Tạo Thiết Bị Laser Rẻ Tiền Dùng Nitơ cuả Không Khí

Chế Tạo Thiết Bị Laser Rẻ Tiền Dùng Nitơ cuả Không Khí Vietsciences-Võ Quang Nhân 27/09/2005 Những bài cùng tác giả Hôm nay, 16/05/2008, kỷ niệm ngày nhà vật lý Mỹ Theodore Maiman dùng

Chế Tạo Thiết Bị Laser Rẻ Tiền

Dùng Nitơ cuả Không Khí

Vietsciences-Võ Quang Nhân 27/09/2005

Những bài cùng tác giả

Hôm nay, 16/05/2008, kỷ niệm ngày nhà vật lý Mỹ Theodore Maiman dùng

tinh thể hồng ngọc, chế được tia Laser đầu tiên cách đây 48 năm

Maiman vừa mất năm ngoái, ngày 5/5/2007 Vietsciences xin giới thiệu lại

bài này

(phỏng dịch từ Build a 10$ air laser! Price doesn't include high voltage

PSU)

Ảnh1: Thiết bị laser tự chế.

Lời người dịch:

Đối với SV/HS chúng ta tự làm lấy một thiết bị laser có vẻ như chuyện

"nằm mơ thấy chị Hằng" Nhưng thực ra trong điều kiện hiện nay tự chế 1 thiêt bị laser rẻ tiền không phải là điều quá khó BBT đã cố hết sức tìm ra những bài viết khả dĩ thích hợp Dĩ nhiên vìệc tiến hành sẽ đòi hỏi các bạn phải đọc và phân thích theo các hình thiết kế và bản vẽ thật kĩ Hãy cố gắng đọc hết tài liệu khá dài dòng này trước khi bắt tay vào việc Trong ngôn ngữ dịch sẽ khó tránh đươc một số thiếu sót (do tác giả baì viết có câu văn tối nghĩa hay do sự hạn hẹp về hiểu biết cuả ngưòi dịch) Tuy

nhiên bài này khá đủ chi tiết hy vọng sẽ có ích cho các bạn naò muốn đưa laser vào tầm tay Trường hợp không hiểu rõ hay xem thêm nguyên bản đính kèm sau bài dịch BBT cũng chân thành cảm ơn các bạn nào có nhã ý đóng góp thêm về đề tái này cũng như về các sai sót không tránh khỏi khi lược dịch Mọi liên lạc về nội dung bài viết này xin vui lòng gửi về:

vo_quang_nhan@yahoo.com

Một điều khá quan trọng cần lưu ý: khi đụng đến dòng cao thế (~10KV)

là phải đề cao yếu tố an toàn Hãy thật sự vô cùng cẩn thận ngay cả khi mạch điện đã bi ngắt vì các tụ điện làm ra bởi các tấm nhôm vẫn đủ cao

để gây tai nạn chết nguy hiểm Chúng tôi đề nghị khi tiến hành phải có ít nhất vài người để kiểm soát hành vi của nhau nhằm tránh các đáng tiếc có thể xảy đến bất ngờ

Chúng ta mô tả một dụng cụ laser rất đơn giản: Không cần khí đặc biệt, không có sản phẩm hoá học, không có bồn chân không và cũng không có công việc luyện thuỷ tinh!

Thiết bị Nitrogen laser này dùng không khí ở áp suất thông thường (phòng thí nghiệm- người dịch) Tất cả những vật liệu cần thiết là vài bộ phận kim loại và khoảng 10kV, 1mA nguồn cao thế một chiều (DC)

(Tất cả các kích thước đo dùng đơn vị mm)

Mô Tả:

Tất cả các phần cuả laser không khí gắn trên một miếng (phiến) nhôm (làm

đế người dịch) khổ A4 (210x297 ) mà miếng này lại được đặt trên 1 tấm plastic (nhựa) Có 2 tấm nhôm giữ vai trò như là các tụ điện và 2 miếng kim loại (L) khác được dùng như là các điện cực cho kênh plasma (plasma panel) 2 bộ phận nhôm hình U được bắt bù lon trên miếng nhôm chính

(miếng đế), cả hai có thể giữ chặt tất cả bằng các con bù lon nhưạ (nylon screws)

Các bù lon nhựa có đặc tính cách điện và cho phép chúng ta dể dàng thay đổi, sưã chưã, hay điều chỉnh các điện cực và tấm plastic (plastic film)

Dùng tấm plastic A4 vì nó rẻ tiền và dễ kiếm để sữa chưã các điện dung (dielectric solution)

Lý thuyết:

Thực ra, dụng cụ air laser này la một laser Nitơ, nó dùng phân tử Nitơ trong không khí để phát tia laser (lase) Laser Nitơ thông thường dùng áp suất thấp mở rộng kênh Nitơ như là đồ án nổi tiếng đã lâu, "Khoa học gia Hoa Kỳ", trong: http://www.montagar.com/~patj/n2lmnu.htm (xem bài số 1)

Hình 1: Đồ thị về sự nhảy bậc đìện tử

Khi có sự nẹt xả điện cuả 1 dòng cao thế qua hơi Nitơ ở áp suất thấp, nó có thể phát xạ sóng ở 337.1 nm (cực tím) Hiện tượng laser bắt đầu khi một phân tử Nitơ nhận năng lượng do sự đụng chạm với một điện tử chuyển động trong lúc xả điện Phân tử này sẽ ở vào trạng thái không bền và lập tức rơi vào trạng thái năng lương thấp hơn (để được ở trạng thái bền hơn người dịch) bằng cách phát ra lượng tử (photon hay còn dịch là hạt ánh sáng người dịch) bức xạ ở 337.1 nm Luợng tử phát xạ này có thể tham gia kíck thích phân tử Nitơ khác và một cách đơn giản châm ngòi cho phân

tử này phát xạ cùng một lượng tử hoàn toàn giống với lượng tử ban đầu Cả hai hạt bức xạ này có cùng hướng và bước sóng Đây là hiện tượng laser Hiện tượng sẽ tiếp tục trong khi xung này lớn lên và kích thích các phân tử Nitơ hấp thụ chúng dọc theo dường đi cuả chúng Trong trường hợp cuả Nitơ, các phân tử dao động thường nằm ở trạng thái mức thấp lâu hơn là ở mức cao trước khi chuyển về trạng thái nghỉ ở mức thấp Số lượng phân tử

ở mức laser thấp sẽ sinh ra nhanh chóng, và vượt qua số lượng ở mức cao

và làm tắt khả năng khuếch đại Đúng ra, hơi (Nitơ) nhanh chóng trở nên hấp thụ mạnh bước sóng phát ra ở 337.1nm Laser tắt mặc dù vẫn còn các phân tử bị kích thích Thời gian bị tắt thuờng nhỏ hơn 10ns

Điều đó có nghiã là năng lượng tối đa phải đạt đến trong nano giây đâu

tiên Cấu trúc cuả thiết bị laser phải rất nhanh, tránh các điện trở kí sinh và quan trọng là điện dẫn ký sinh Sử dụng không khí ở áp suất thông thường thì càng khó khăn hơn: nguyên tử Ôxy có xu hướng ngăn chận sự phát xạ laser Áp suất khí quyển có nghiã là tổng trở nhỏ và độ rộng cuả kênh laser thấp Tức là cấu trúc laser cần phải nhanh hơn nưã

Hầu hết laser Nitơ (kể cả thiết bị này) dùng cấu trúc Blumlein:

2 tụ điện cao thế (hầu như hoàn toàn giống nhau), một cực nối (dây) đất

và cực kia nối vào một diện cực Cả hai được gắn qua 1 cái bản thân (self)

và được nạp cao thế Một khoảng cách lửa điện được cài đặt trên một diên cực: khi điện thế đủ cao, sực đánh điện xãy ra: một dòng dẫn plasma xã diện rất nhanh trong một tụ điện Một tụ diện thì lại ở điện thế đất, trong khi ca'i khác đang ở cao thế ự sai biệt khổng lồ giưã 2 điện cực tạo ra

plasma cái mà gây nên chùm tia laser Tiếp theo, chùm laser tắt, plasma ngừng và, sau đó, tụ diện sẽ xã điện qua cái bản thân Sau đó, tất cả lại nạp điện qua PSU cao thế (PSU = Power Supply Unit dịch là đơn vị cấp điên) và quá trình này tái diễn Nghiã là, cấu trúc cuả thiết bị phải đủ

nhanh để có thể đem hầu hết năng lượng đến trong nano giây đâù tiên Thời gian cho sự nẹt đìện trong khoảng không cuả tụ điện phải rất nhỏ: các diện trở và điện dẫn kí sinh phải ở mức thấp nhất

i=CV/t = 10000 x 2.10-9 / 10.10-9 = 2000A Dòng 2000A chạy qua hai má

tụ điện chỉ trong một vài nano giây!

Tổng trở kí sinh phải được làm cho nhỏ hơn 1kV để trở nên không đáng kể (so với 10kV): R=U/I = 5 Ohm Ðiều này dễ dàng thực hiện: điện trở kí sinh không phải là vấn đề (dùng đồng, nhôm hay sắt không phải là quan trọng)

Tổng điện dẫn kí sinh V= L di/dt: L=V/(di/dt): 5nH gia' trị này tương đối

nhỏ, L=u S n² / l, S=L l /(u n²), l=5 mm, u (không khí) = 4 PI 10-7, n=l,

=> S ~ 20 mm² khoảng chừng 5 x 5 mm

Có nghiã là một vật dẫn (chẳng hạn như đầu nối cuả chỗ nẹt lửa) phải

5mm rộng và 5mm dài dể dẫn về dây đất và có 1 độ dẫn điện như vậy thì không thể bỏ qua được! Điện dẫn kí sinh là một vấn đề!

Cấu trúc Nitơ toàn diện phải rất phẳng và phải giữ chỗ nối cuả khoảng đánh lửa với đất và điện trở, chỗ nối cuả điện cực và các bản thân mang tụ kí sinh nhỏ nhất: Các vòng phải ít nhất

Người ta nói rằng có một "sóng dịch" trong tụ điện trong thời gian xả điện Trong các thiết bị laser không chuyên nghiệp, tôi (tác giả) không tin như vậy Dẫu sao, khó mà có sự đo đạc chính xác và an toàn trong môi trường cao thế và hiện trạng rất ngắn Bạn phải có 1oscillosope và đầu thử điện cao thế rất nhanh (HT probe) hoặc dùng kĩ xảo về ILS điện thế thấp hoặc

nối cái bản thân với bản thân Blumlein một cách an toàn

Cấu trúc:

Chúng ta chọn kiểu đơn giản để thực hiện, với điện dẫn kí sinh rất thấp, dễ thay dổi và điều chỉnh Rất dễ để thay đổi tấm plastic, miếng bề mặt tụ

điện, điện cực Ta dùng phiến nhôm đế khổ A4 (210 x 297) trên đó xếp đặt

1 tờ plastic khổ A4 (film), và 2 mảnh má tụ điện Ta cũng gắn 2 thanh

nhôm chữ U với các bù lon bằng nhựa (nylon) để đè chặt các tụ điện và các điện cực là các thanh nhôm hình L Hai điện cực được gắn bởi hai lò xo kéo căng mà hoạt động cuả chúng như 1 cái bản thân đỡ 2 bù lon nhưạ chỉnh khoảng cách

Để chỉnh khoảng cách giưã hai diện cực, chỉ cần mở các bù lon tương ứng trên hai thanh chữ U, rồi điều chỉnh khoảng cách với 2 bù lon nằm ngang Một khi khoảng cách vưà vặn, xiết các con bù lon tương ứng trên hai thanh chữ U

Một lỗ trong mỗi thanh chữ U là để cho laser thoát ra trên 1 phiá và để gắn một bộ 3 bù lon + lò xo điều chỉnh miếng gương trên phiá còn lại

Ngay cả nếu thiết bị này dường như rất đơn giản, các kích thước đã được tối

ưu hoá: Tôi khuyến cáo hãy dựng đúng theo thiết kế trước khi thử thay đổi các tham số cuả nó

Danh sách vật liệu:

1 - Một bản nhôm 210x297 (dầy từ 1,5 cho đến 2,5 mm)

2 - Một tấm nhựa 210x279 khổ A4 ( các miếng phim dùng trong các máy chiếu hình projector printer slide Thử dùng miếmg phim phổi dày thay thế nếu không có?)

3 -Hai bản nhôm 135x190 (dầy từ 1,5 đến 2,5 mm)

4 -Hai thanh (thước) nhôm có thiết diện hình chữ U kích cỡ 20x20x250

5 -Hai thanh (thước) nhôm có thiết diện hình chữ L kích cỡ 10x20x250

6 -Mười hai bù lon nhưạ (nylon) kiểu M5 hay M4 dài chừng 25-30

7 -Bốn bù lon kim loại cỡ M3 x 10 với ốc vặn đi cùng

8 -Vài bù lon M3 và lò xo (4 lò xo đẩy và 2 lò xo kéo)

9 -Bốn cục chân đế cao su

10 -Một đầu nối dây (connector) đỏ và một đen loại thông thường

11 -Vài điện trở ! MOhm 1W (tuỳ theo PSU)

12 Cái CD thấy trong hình chỉ là để so sánh kích thước

Cách làm

- Khoan 4 lỗ d=3,2 trong bản nhôm chính: 2 lỗ dọc theo một cạnh 279, và

2 lỗ dọc theo cạnh còn lại cách chừng 10 từ bià cạnh, khoan dũm xuống (để đầu bù lon không ảnh hưởng tới miếng giấy Plastic)

-Khoan 2 lỗ d = 3,2 trên mỗi thanh U và gắn các thanh này lân cạnh dài cuả bản nhôm chính cùng với 4 miếng dế cao su

-Khoan 1 lỗ d = 10 ở trung điểm (trực diện) cuả mỗi thanh U làm chỗ cho laser phóng ra

-Khoan 8 lỗ d = 4.0 trên bề mặt phiá trên cuả mỗi thanh U và vặn vào nó các bù lon M5 (thanh U được xếp nằm ngang, đáy cuả nó dựng đứng

người dịch)

-Xếp tấm plastic A4 (210 x 297) lên bản nhôm chính

-Cắt (duã) tròn (r= 5) ở các góc cuả hai miếng nhôm 135 x 190 và đặt nó lên miếng nhôm chính khoảng cách 10 so với các cạnh lề

-Xếp các thanh nhôm chữ L 210 x 20 lên các miếng nhôm (vừa gắn) cách nhau 1mm một cách đối xứng ( | | )

- Vặn 8 bù lon nylon M5 x 20 vào mỗi thanh chữ U và xiết nó để ép các

miếng nhôm và các thanh điện cực chữ L

-Gọt (duã) bớt cạnh cuả thanh L (xem kĩ hình- người dịch) khoảng 10 để tăng khoảng cách giữa các thanh chữ L và chữ U (ít nhất 10mm)

-Trong 1 thanh U, khoan 1 lỗ 2,3 và vặn vào bù lon M3, lồng vào một bù lon M2 x20 với lò xo đẩy: đây là khoảng đánh điện chỉnh nó ở 5 mm (xem

kỹ bản vẽ kỹ thuật - người dịch)

-Trong 1 thanh U (theo phân tích hình chụp thì nó là cùng 1 thanh như trên

người dịch), khoan hai lỗ d = 6,0 bắt vào trong đó một đầu nối điện màu đen: đây là chỗ nối dây đất.

-Khoan 4 lỗ d=4.0 và 1 lỗ d=6.0 trên một diện cực (và vặn các bù lon M5 vào hai lỗ) và khoan 3 lỗ d= 6,0 trong điên cực bên kia

-Mắc 2 lò xo kéo, vặn 2 bù lon M5 x 20 và bắt 1 đầu nối màu đỏ lên các diện cực ( lưu ý: lò xo kéo hoạt động như là bản thân đỡ diện)

-Hàn 5 điện trở (nối tiếp người dịch) 1MOhm 1W R vào giưã đầu nối đỏ

và điện cực (bỏ vào 1 ống nhựa không màu)

-Bạn cũng có thể thêm 3 lỗ M3 vào thanh chữ U xung quanh lỗ thoát (cuả laser) và gắn lên đó 3 bù lon M3 có lồng các lò xo đẩy và dán 1 miếng

gương lên đâu còn lại (để phản xạ các tia laser và có thể dùng gương soi mặt loại nhỏ cuả các ban gái người dịch) Chỉnh các con bù lon cho trục ánh sáng cuả gương và kênh plasma (bạn có thể dùng mắt hay dùng 1 loại bút laser có bán ở thị trường)

Chú ý: cách chỉnh guơng: đục 1 lỗ 1 mm ở giưã 1 miếng giấy trắng Tháo dây nối, xả điện cho laser Nhìn qua lỗ cuả tờ giấy tới miếng gương xuyên qua lỗ thoát cuả tia laser Xê dịch mắt với các điện cực và điều các con bù lon cuả miếng gương cho tới khi cái lỗ cuả miếng giấy nằm ở giưã 2 điện cực

Hình2: Sơ đồ mặt cắt cuả thiết bị

Ảnh 2: (CD-ROm trong ảnh là để so sánh với kích thước thực tế và không

liên quan gì đến thí nghiệm)

Các tiền thử nghiệm với điện thế thấp

Theo đồ án này, các đìện dung vào khoảng 2 x 2 nF

Cân thận nối với nguồn 1 chiều 10 V, thay khoảng đánh điện với một công tắc ILS (Rất tiếc người dịch không tìm ra "arcronym" cuả chữ này có thể

là Integrate Logic Support) nảy bởi 1 nam châm, đo thời gian rớt trên điên cực nảy điện vào khoảng 11 ns, thời gian rớt trên điện cực bản thân vào khoảng 60 ns Chu kì và thời gian rớt cuả điện cực bản thân chỉ phụ thuộc vào diện dung và giá trị bản thân Ở đây bản thân làm với 2 lò xo diện cực,

nhưng dẫu sao giá trị bản thân cũng không quá quan trọng

Hình: đường xám là điện thế cuả hai điện cực, đường in đen là sự khác nhau giưã hai diện cực Laser sẽ làm việc trong nano giây đầu tiên: giưã các cursors Sóng sin tạo bởi tụ C và diện dẫn L kết hợp nhau.

Thử nghiệm cao thế:

Thiết bị laser cuả bạn bây giờ đã sẵn sàng! Bạn phải nối nguồn cao thế đặt

ở 10KV Bây giờ, rất cẩn thận, coi chừng điện cao thế và sự phát xạ laser Một khi laser được cắt mạch, tụ điện vẫn giữ cao thế trong thời gian khá dài Hãy xả tụ một cách an toàn trước khi rờ vào bất kì bộ phận nào (dùng

1 cái vặn vít cách điện nối đất rồi chạm vào điện cưc) Hay là tốt hơn, có

thói quen ngắn mạch giưã các đầu nối đen và đỏ khi không dùng (Nối đất đầu đen trước rồi đỏ sau)

Nếu như mọi thứ thực hiện đúng, sự đánh điện xảy ra nhiều lần trong 1 giây (10Hz chẳng hạn), bạn có thể thấy một dãy plasma tím giưã các điện cực mà không có (hoặc không quá nhiều) lửa điện trắng Và 1 điểm trắng (hình bầu dục khoảng 4 x 1 mm) xuất hiện trên tờ giấy trắng

Ảnh: Ở nguồn điện thấp: Đây là tiền thử nghiệm, cao thế để thấp và mọi

thứ phải được chỉnh

Nguồn cao thế chỉ lấy từ 1 máu photocopy cũ 5.5KV, khoảng cách giưã các điện cực là 1,25mm; gương phản chiếu ở đằng sau được gắn và nó đã được chỉnh bằng mắt qua 1 lỗ 1mm trong đặt ở lỗ thoát (dĩ nhiên trong lúc mà laser không vận hành)

Dĩ nhiên bạn không thể nhìn thấy tia laser cực tím 337.1nm phát ra nhưng

có thể thấy sóng thứ cấp (fluorescence) trên tờ giấy trắng

Khi đặt tờ giấy trắng ở 1m từ ngỏ ra cuả laser, do đặc tính cuả laser những vòng rià sẽ thấy được trong đốm sáng

Ảnh: Trong ảnh, tờ giấy ở khoảng cách 2mm từ laser và đốm sáng khoảng

dày là 1,2mm Nếu chúng không song song, bạn sẽ thấy nhiều lửa điện

trắng ở chỗ đầu nào gần nhau nhất Khi đó bạn phải điều chỉnh các bù lon nylon để cho đúng lại

Khuyến cáo và nâng cao:

- Cùng 1 thiết bị laser có thể thực hiện cho lớn hơn và nâng cao năng lượng phát

- Dĩ nhiên, dùng Nitơ thay vì không khí sẽ tăng năng lương phát laser (cũng

ít nhàm chán và đắt tiền hơn)

- Ở áp suất khí quyển, độ rộng cuả kênh không khí (Nitơ laser) thì nhỏ và bơm 1 lớp với nó (cho laser khả kiến) sẽ khó (Tôi sẽ thử ngay xem)

- Thêm vào một miếng cách điện hay 1 dây (điện) song song vận hành như

là một Corona chỉnh kênh laser trên có lẽ làm cho plasma được ổn định, giảm lửa điện trắng va tăng hiệu suất

Đăng lần đầu ngaà 27/09/2005 Nguồn:

Build a 10$ air laser!

(Price doesn't include high voltage PSU)

We describe a very simple laser: no special gas, no chemical products, no vacuum and no glass work!

This Nitrogen laser uses normal air at atmospheric pressure All you need is