nghiên cứu của tâm lý học tôn giáo

Nước ta là một quốc gia có nhiều tôn giáo cùng tồn tại, thậm chí đan xen vào nhau, mức độ phát triển các tôn giáo rất đa dạng; các hình thức tôn giáo sơ khai cùng tồn tại với các hình thức tôn giáo phát triển. Trong những năm gần đây, sinh hoạt tôn giáo ở nước ta có xu hướng phát triển; bên cạnh những mặt tích cực cũng nảy sinh những biểu hiện tiêu cực cần chấn chỉnh và khắc phục, tránh làm ảnh hưởng đến lối sống đậm đà bản sắc và văn minh của đất nước. Điều đánh lưu ý là trong quá trình nghiên cứu tâm lý học tôn giáo còn nhiều vấn đề rất mới mẻ và hầu như chúng ta chưa có công trình tâm lý học chuyên sâu về vấn đề này, nhất là cơ sở của sự hình thành nhân cách, thì việc xác định đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu là yếu tố quan trọng để hiểu đúng, hiểu rõ bản chất, những mặt tích cực và những mặt tiêu cực của hiện tượng này đã trở thành một nhiệm vụ cấp thiết hiện nay. Qua đó để Đảng, Nhà nước hoạch định chính sách để thực hiện công tác quản lý tôn giáo trên cơ sở phát huy tinh thần đoàn kết giữa đồng bào các tín đồ tôn giáo trong mối quan hệ tương hỗ với nhau trong cộng đồng để xây dựng cuộc sống tốt đời đẹp đạo.

PHẦN MỞ ĐẦU

Nước ta là một quốc gia có nhiều tôn giáo cùng tồn tại, thậm chí đan xen vàonhau, mức độ phát triển các tôn giáo rất đa dạng; các hình thức tôn giáo sơ khai cùngtồn tại với các hình thức tôn giáo phát triển Trong những năm gần đây, sinh hoạt tôngiáo ở nước ta có xu hướng phát triển; bên cạnh những mặt tích cực cũng nảy sinhnhững biểu hiện tiêu cực cần chấn chỉnh và khắc phục, tránh làm ảnh hưởng đến lốisống đậm đà bản sắc và văn minh của đất nước

Điều đánh lưu ý là trong quá trình nghiên cứu tâm lý học tôn giáo còn nhiềuvấn đề rất mới mẻ và hầu như chúng ta chưa có công trình tâm lý học chuyên sâu vềvấn đề này, nhất là cơ sở của sự hình thành nhân cách, thì việc xác định đối tượng,nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu là yếu tố quan trọng để hiểu đúng, hiểu rõ bảnchất, những mặt tích cực và những mặt tiêu cực của hiện tượng này đã trở thành mộtnhiệm vụ cấp thiết hiện nay Qua đó để Đảng, Nhà nước hoạch định chính sách để thựchiện công tác quản lý tôn giáo trên cơ sở phát huy tinh thần đoàn kết giữa đồng bào cáctín đồ tôn giáo trong mối quan hệ tương hỗ với nhau trong cộng đồng để xây dựngcuộc sống tốt đời đẹp đạo

NỘI DUNG

I Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của tâm lý học tôn giáo

1 Đối tượng của Tâm lý học tôn giáo

Cùng với sự phát triển của xã hội, khoa học tâm lý ngày càng hình thành cácphân ngành mới của mình Đến nay đã có hơn 50 phân ngành thuộc hệ thống các phânngành của tâm lý học Việc xác định tâm lý học tôn giáo trong hệ thống của khoa họctâm lý phải xuất phát từ đặc điểm của các yếu tố tâm lý tôn giáo.Tâm lý học tôn giáo làmột chuyên ngành của tâm lý học, có tính chất lý thuyết và ứng dụng rất rõ rệt trongviệc quản lý xã hội Nhiều nước trên thế giới đã vận dụng triệt để tri thức tâm lý họctôn giáo vào đời sống tín ngưỡng của nhân dân, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý hoạtđộng tôn giáo, kiên quyết đấu tranh chống với những hành động lợi dụng tôn giáo,làm trái quy định của pháp lệnh tôn giáo, gây trở ngại cho công cuộc xây dựng và bảo

vệ đất nước

Sự phát triển Tâm lý học tôn giáo ở nước ta dựa trên nền tảng phương phápluận Chủ nghĩa Mác-Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, chủ nghĩa cộng sản khoa học vàcác khoa học khác có liên quan Những tri thức tâm lý học tôn giáo được lý giải dựavào các lý thuyết chức năng, lý thuyết hệ thống của triết học, tâm lý học, xã hội học,tâm lý học quản lý

Hiện nay, việc xác định đối tượng nghiên cứu của tâm lý học tôn giáo đangđược các nhà Tâm lý học quan tâm, câu hỏi đặt ra là tâm lý học tôn giáo nghiên cứuvấn đề gì?

Trong cuốn “ Tâm lý học xã hội của tôn giáo” Boston.1975, Hai nhà nghiêncứu M.Arguler và B.B Hallahmi có xu hướng xem xét những khía cạnh tâm lý của tôngiáo gắn liền với xã hội học Họ quan niệm đối tượng nghiên cứu của tâm lý học tôngiáo là nhu cầu và sự điều chỉnh hành vi tôn giáo

Trong cuốn “Kinh nghiệm tôn giáo, viễn cảnh tâm lý xã hội” Oxford 1982,hai nhà nghiên cứu D.Baston và L.Ventis tách đối tượng của tâm lý học tôn giáo rakhỏi xã hội học Theo họ đối tượng của tâm lý học tôn giáo là những tác động tôn giáo

mang tính tương hỗ trong cuộc sống của các cá nhân, tức là nghiên cứu "kinh nghiệmtôn giáo" Phương pháp khoa học để nghiên cứu tâm lý học tôn giáo là sự thống nhấtgiữa chủ nghĩa hoài nghi, chủ nghĩa kinh nghiệm và nghiên cứu mang tính hệ thống.Theo Batson và Ventis thì sự hoài nghi (nghi ngờ khả năng nhận thức hiện thực kháchquan) và kinh nghiệm (coi kinh nghiệm là nguồn gốc duy nhất của tri thức) và nghiêncứu thực nghiệm là không thể thiếu được khi nghiên cứu nhận thức tôn giáo

Các nhà tâm lý học Liên Xô (cũ) nghiên cứu tâm lý học tôn giáo dựa trênnguyên tắc hoạt động Họ đánh giá cao vai trò của các yếu tố xã hội đối với sự hìnhthành và phát triển những đặc điểm tâm lý của tín đồ và các nhóm tôn giáo Đối tượngtâm lý học tôn giáo là nghiên cứu các khía cạnh tâm lý của tín đồ trên cả hai bình diện

Như vậy, những đặc điểm tâm lý hoạt động của những người theo tôn giáo làđối tượng cơ bản của tâm lý học tôn giáo

Tâm lý học tôn giáo hướng vào việc nghiên cứu và phân biệt những hiệntượng tâm lý, những đặc điểm tâm lý, những quy luật tâm lý cá nhân và xã hội tronghành vi của những người theo tôn giáo và những người không theo tôn giáo Nhữngyếu tố tâm lý tôn giáo không chỉ phản ánh tâm lý của các cá nhân theo tôn giáo mà cònphản ánh tâm lý của các nhóm tôn giáo Các tín đồ và những người theo tôn giáo nóichung không thực hiện hành vi tôn giáo của mình một cách đơn lẻ mà thực hiện trongcác nhóm nhất định Sự hình thành, phát triển và tính tổ chức của các nhóm này có thể

ở những mức độ khác nhau Có những nhóm hình thành một cách tự phát, nhưng cónhững nhóm lại có tính tổ chức chặt chẽ Những quan điểm, quan niệm, cảm xúc và

hành vi tôn giáo đều được hình thành qua giao tiếp và các hoạt động chung trong cộngđồng tôn giáo.

Như vậy, ở đây, tìm hiểu các đặc điểm tâm lý tôn giáo dựa trên nguyên tắchoạt động của mối quan hệ tương hỗ giữa cá nhân và nhóm, nhóm và cá nhân

Các tín đồ, những người theo tôn giáo là một kiểu nhân cách xã hội đặc biệt.Các đặc điểm nhân cách của họ là kết quả của sự tiếp thu các quan điểm, các hình thứccủa hành vi tôn giáo từ môi trường xã hội quanh mình

2 Nhiệm vụ nghiên cứu của Tâm lý học tôn giáo

Tâm lý học tôn giáo là một chuyên ngành của Tâm lý học nghiên cứu mộthiện tượng xã hội đặc biệt Nghiên cứu Tâm lý học tôn giáo cần dựa trên bình diện củaTâm lý học xã hội Những khía cạnh tâm lý của tôn giáo không tách rời các phânngành khác của tâm lý học ở nước ta, Tâm lý học tôn giáo là một ngành khoa học nontrẻ có nhiệm vụ cơ bản là nghiên cứu lý luận và ứng dụng với mục đích nâng cao hiệuquả công tác quản lý hoạt động tôn giáo

* Nhiệm vụ nghiên cứu lý luận

Tâm lý học tôn giáo có nhiệm vụ nghiên cứu lý luận, cụ thể như:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận, xác lập hệ thống khái niệm, phạm trù đặc thù, cơbản, nền tảng nhất của tâm lý học tôn giáo

- Nghiên cứu quá trình hình thành các đặc điểm tâm lý cá nhân những ngườitheo tôn giáo và những đặc điểm tâm lý xã hội của các cộng đồng tôn giáo (những biểuhiện, bản chất và các yếu tố tâm lý - xã hội ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý của cácnhóm tôn giáo)

- Biên soạn giáo trình, sách chuyên khảo về tâm lý học tôn giáo

* Nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng

Ngoài việc nghiên cứu những vấn đề lý luận cơ bản của tâm lý học tôn giáothì việc lý giải những hiện tượng tôn giáo trong thực tiễn cũng là những nhiệm vụ cótính bức xúc hiện nay Nhiệm vụ nghiên cứu ứng dụng của tâm lý học tôn giáo đượcthể hiện ở các khía cạnh như:

- Nghiên cứu sự hình thành và phát triển những đặc điểm tâm lý của các nhómtôn giáo ở nước ta, chỉ ra những biểu hiện đặc thù của các tôn giáo này

- Nghiên cứu mối liên hệ giữa các đặc điểm tâm lý của các tôn giáo với vănhóa của dân tộc

- Nghiên cứu vai trò của các yếu tố tâm lý tôn giáo trong đời sống của cộngđồng xã hội hiện nay (những mặt tích cực và mặt hạn chế của nó)

- Nghiên cứu những khía cạnh tâm lý của các hiện tượng tôn giáo xuất hiệntrong đời sống xã hội

3 Các phương pháp nghiên cứu cơ bản của tâm lý học tôn giáo

Để nghiên cứu ý thức hành vi tôn giáo, tâm lý học tôn giáo sử dụng cácphương pháp nghiên cứu cơ bản sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Phương pháp phân tích tài liệu được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu cáchiện tượng tâm lý tôn giáo Việc nghiên cứu các tài liệu, hiện vật có thể giúp nhànghiên cứu sáng tỏ sự hình thành và phát triển của một tôn giáo hay của một cộngđồng tôn giáo nào đó, sự hình thành các đặc điểm tâm lý của một tín đồ hay thủ lĩnhtôn giáo nào đó

Phương pháp nghiên cứu tài liệu được sử dụng nhiều ở Mỹ Nhà tâm lý học

Mỹ W.James (1842 - 1910) đã nghiên cứu những nhật ký ghi chép hàng ngày, tự thuậtcủa các nhà thần bí học, những người tu hành theo chủ nghĩa khổ hạnh, các tu sĩ ởẩn… trong việc nghiên cứu tâm lý tôn giáo Kết quả nghiên cứu các tài liệu này đãgiúp ông hoàn thành cuốn sách "Sự phong phú của kinh nghiệm tôn giáo" Cuốn sáchnày đã trở thành tài liệu tham khảo bổ ích đối với các nhà tâm lý học và tôn giáo họctrong nghiên cứu tôn giáo

- Phương pháp quan sát:

Quan sát là một phương pháp nghiên cứu quan trọng của tâm lý học tôn giáo.Những người nghiên cứu quan sát hành vi của các cá nhân hay cộng đồng tôn giáotrong việc thực hiện các nghi lễ tôn giáo

Nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp quan sát để mô tả hành vi của các tín

đồ tôn giáo Chẳng hạn quan sát hành vi của một nhóm tôn giáo trong thời gian thựchiện các nghi lễ cúng tế, cầu nguyện

Yêu cầu tiến hành quan sát: Để quan sát đạt hiệu quả cao, nhà nghiên cứu cầnthực hiện các yêu cầu sau: Xây dựng mục tiêu, khách thể và đối tượng quan sát, lên kếhoạch quan sát, lựa chọn phương pháp quan sát, tiền trạm địa bàn quan sát, ghi chép dữliệu Nhà nghiên cứu có thể sử dụng một số phương pháp quan sát như; quan sátkhông tham dự, quan sát tham dự, quan sát hệ thống…Quan sát cần phải được tiếnhành trong điều kiện tự nhiên (tức là người nghiên cứu không can thiệp vào việc thựchiện hành vi của tín đồ) Người quan sát cần phải có những kỹ năng, sự khéo léo trongquá trình nghiên cứu Việc ghi chép dữ liệu có thể tiến hành bằng nhiều hình thức khácnhau: ghi chép bằng sổ sách, bằng chụp ảnh, quay phim quá trình thực hiện các hành vitôn giáo Việc sử dụng camera giúp cho người nghiên cứu có điều kiện xem lại, phântích kỹ các hành vi, trạng thái cảm xúc của tín đồ trong các thời điểm sau đó

- Phương pháp phỏng vấn:

Phương pháp phỏng vấn là phương pháp nghiên cứu trọng tâm của tâm lý họctôn giáo Phỏng vấn được tiến hành dưới hai hình thức: phỏng vấn miệng phỏng vấnbằng bảng ankét Các câu hỏi có thể dưới dạng câu hỏi đóng hoặc câu hỏi mở, câu hỏikiểm tra, câu hỏi kết hợp, câu hỏi loại suy Sử dụng phương pháp này có thể làm sáng

tỏ nhận thức, tình cảm, động cơ của tín đồ đối với tôn giáo mà họ theo

Yêu cầu khi sử dụng phương pháp phỏng vấn: Nhà nghiên cứu cần căn cứmục đích nghiên cứu, để xây dựng bảng hỏi Câu hỏi tránh đưa nghĩa,ảm bảo tínhkhuyết danh, phù hợp đối tượng nghiên cứu Đối với phỏng vấn miệng, cần chú ý tậphuấn điều tra viên về cách thức đặt câu hỏi, xây dựng bầu không khí cởi mở, thân thiện

và hiểu biết lẫn nhau giữa người phỏng vấn và người được phỏng vấn

- Phương pháp thực nghiệm:

Phương pháp thực nghiệm ít được sử dụng rộng rãi trong nghiên cứu tâm lýtôn giáo Những thực nghiệm về nghiên cứu tâm lý tôn giáo chủ yếu được thực hiệndưới dạng thực nghiệm tự nhiên Do không dùng những tác động bên ngoài ảnh hưởngđến đời sống tâm lý của tín đồ nên nó có thể thu được những kết quả có tính kháchquan Đối tượng nghiên cứu là các tín đồ riêng lẻ và cộng đồng tôn giáo

Tóm lại: tâm lý học tôn giáo sử dụng các phương pháp của tâm lý học vàonghiên cứu hành vi cộng đồng tôn giáo Trong các phương pháp nghiên cứu, mỗi

phương phỏp đều cú ưu, nhược điểm riờng Cho nờn, trong quỏ trỡnh nghiờn cứu mộtvấn đề nào đú của tõm lý học tụn giỏo cần phải kết hợp nhiều phương phỏp khỏc nhau.

Cú như vậy kết quả thu được mới cú tớnh khoa học, chõn thực và độ tin cậy cao Trờn

cơ sở nghiờn cứu tõm lý học tụn giỏo để cú cỏi nhỡn bao quỏt về con người, nhữngngười theo tớn ngưỡng tụn giỏo, thấy được những suy nghĩ, đặc điểm, tớch cỏch của họđối với tụn giỏo mà mỡnh là tớn đồ để hoạch định chớnh sỏch trong cụng tỏc quản lý nhanước

II Cơ sở hỡnh thành nhõn cỏch tụn giỏo

1 Khỏi niệm nhõn cỏch:

Ngày nay vấn đề nhõn cỏch được nhiều khoa học quan tõm nghiờn cứu Trongquỏ trỡnh phỏt triển của cỏc khoa học, đặc biệt là cỏc khoa học xó hội đũi hỏi phảinghiờn cứu nhõn cỏch Trong xó hội mọi người cú quan hệ lẫn nhau, con người là trungtõm của cỏc mối quan hệ Vỡ vậy con người được thể hiện như một nhõn cỏch

Trong từ điển tiếng Việt, từ nhõn cỏch được hiểu là những phẩm chất của conngười; hay nhõn cỏch cũn được hiểu là hệ thống những phẩm giỏ của một người đượcđỏnh giỏ từ mối quan hệ qua lại của người đú với những người khỏc, với tập thể, với xóhội và cả với thế giới tự nhiờn xung quanh trong mọi cỏi nhỡn xuyờn suốt quỏ khứ, hiệntại và tương lai Nhõn cỏch là một thứ giỏ trị được xõy dựng và hỡnh thành trong toàn

bộ thời gian con người tồn tại trong xó hội, nú đặc trưng cho mỗi con người, thể hiệnnhững phẩm chất bờn trong con người nhưng lại mang tớnh xó hội sõu sắc

2 Những đặc điểm tõm lý xó hội của nhõn cỏch tụn giỏo

Đối tợng của tâm lý học tôn giáo là nghiên cứu những đặc

điểm tâm lý của những ngời theo tôn giáo và phân biệt những

đặc điểm này trong hành vi của những ngời theo tôn giáo vànhững ngời không theo tôn giáo

Cỏc đặc điểm tõm lý của người theo tụn giỏo được thể hiện qua xu hướng củanhõn cỏch Xu hướng nhõn cỏch tụn giỏo thể hiện qua nhu cầu, động cơ của hành vi,tõm thế xó hội và cỏc định hướng giỏ trị

2.1 Nhu cầu tụn giỏo

Nhu cầu tôn giáo là sự bổ sung, bù đắp thiếu hụt, bất lực trước thực tế của conngười Nghiên cứu về nhu cầu tôn giáo có thể phân ra bốn cách tiếp cận sau: - Tìmhiểu nhu cầu tôn giáo của cá nhân thể hiện trong niềm tin về thần thánh, nhu cầu của

sự gặp gỡ giữa con người với thần thánh xảy ra trong tâm hồn con người Đây là cáchtiếp cận theo hướng cơ thể

- Xem nhu cầu tôn giáo là đặc điểm đặc biệt đặc trưng của tâm lý con người.Cách tiếp cận theo hướng sinh học

- Xem nhu cầu tôn giáo là sự thỏa mãn các nhu cầu cụ thể của con người.Cách tiếp cận từ môi trơng xã hội

Cách tiếp cận thứ nhất, thứ hai, thứ ba là cách tiếp cận của tâm lý học phươngtây, cách tiếp cận thứ tư là của tâm lý học Xô Viết (cũ)

Nhu cầu tôn giáo là một dạng nhu cầu tinh thần của con người, nó thể hiệnqua niềm tin vào các lực lượng siêu nhiên, niềm tin vào mối quan hệ hai chiều giữa tín

đồ và thần thánh Nhu cầu tôn giáo của cá nhân, trước hết là nhu cầu trong hành visùng bái – phương tiện thực hiện sự tác động của con người và thế giới hư vô Nhu cầutôn giáo là nhu cầu thực hiện các nghi lễ tôn giáo, cầu nguyện tôn giáo

2.2 Động cơ tôn giáo

Động cơ tôn giáo là thành tố quan trọng trong xu hướng của nhân cách tôngiáo Khi tìm hiểu vấn đề này chúng ta thấy động cơ tôn giáo thể hiện ở hai khía cạnh:động cơ của niềm tin tôn giáo của cá nhân, động cơ của hành vi sùng bái tôn giáo Haikhía cạnh này không đồng nhất với nhau, nhưng có liên hệ chặt chẽ với nhau

Các nhà xã hội học Ucraina khi nghiên cứu động cơ của tín đồ tôn giáo đãchia thành 6 loại động cơ cơ bản: (Tôn giáo nhằm thoả mãn nhu cầu trí tuệ; Tôn giáohứa hẹn sẽ cứu vớt con người; Tôn giáo đem lại cảm xúc yên tâm, vui sướng; Tôngiáo con đường hoàn thiện đạo đức; Đề phòng bất trắc; Tin theo phong tục, truyềnthống)

2.3 Tâm thế xã hội và định hướng giá trị của xu hướng nhân cách tôn giáo

Tâm thế xã hội là sự chuẩn bị của cá nhân cho hành động trên cơ sở của sựđánh giá nhất định Cấu trúc của tâm thế xã hội bao gồm 3 thành tố: nhận thức vềkhách thể, trạng thái cảm xúc về khách thể và ứng xử với khách thể.

Một số nghiên cứu về nhân cách của tín đồ cho thấy tâm thế xã hội của tín đồđóng vai trò bộ lọc đặc biệt (vai trò lựa chọn) đối với hành vi của cá nhân và các thôngtin từ môi trường xung quanh đến với cá nhân

Định hướng giá trị của những người theo tôn giáo trước hết là sự hướng đếnnhững giá trị cơ bản của tín ngưỡng như: Thượng đế, Chúa Trời, Thần thánh, Thiênđường…

3 Các kiểu loại nhân cách tôn giáo

Các nhà nghiên cứu đã phân loại nhân cách tôn giáo theo các tiêu chí sau:mức độ sâu sắc của niềm tin tôn giáo, cường độ của niềm tin tôn giáo, mức độ tích cựccủa sùng bái tôn giáo (số lần đến nơi thờ cúng – nhà thờ, chùa…, việc thực hiện cácchuẩn mực tôn giáo, mức độ cầu nguyện…)

Loại nhân cách thứ nhất – người hướng ngoại: Tôn giáo giúp họ để đạt đượcmục đích của cuộc sống, các mối quan hệ bên ngoài của họ đều hướng đến tôn giáo.Việc đến nhà thờ, tham gia vào các hoạt động của cộng đồng tôn giáo là phương tiện,

là để chứng minh sự trung thực về lối sống của mình Đối với họ, tôn giáo là giá trịđem lại sự an ủi, giảm bớt những cảm xúc tiêu cực, đem lại những giây phút hài lòngmãn nguyện

Loại nhân cách thứ hai – người hướng nội: Đối với loại nhân cách này, tôngiáo thể hiện nh một giá trị độc lập và cuối cùng của họ Hành vi của họ cố gắng thựchiện các chuẩn mực và giáo lý tôn giáo, còn nhu cầu và sở thích tôn giáo ở vị trí thứhai

Đối với người hướng nội, tôn giáo còn là phương tiện để xa lánh thế giới xungquanh, chạy trốn khỏi thế giới hư ảo, tưởng tượng

4 Các nhóm xã hội với việc hình thành và phát triển nhân cách tôn giáo

Nhân cách tôn giáo của những người theo tôn giáo được hình thành trong môitrường xã hội không phải một cách trừu tượng, chung chung, mà trong các nhóm xã

hội cụ thể Nhóm xã hội cơ bản đầu tiên tác động đến việc hình thành và phát triểnnhân cách của con người là gia đình.

4.1 Gia đình và việc hình thành cách tôn giáo

Gia đình là môi trường xã hội đầu tiên có ảnh hưởng quyết định đến việc hìnhthành nhân cách tôn giáo của con người Gia đình đã tạo nên những cơ sở tính cáchđầu tiên của con người, cơ sở của quan hệ cá nhân đối với những người xung quanh,

cơ sở tính cách của con người, cơ sở của các định hướng giá trị và thế giới quan của cánhân Quan hệ giữa đứa trẻ và chưa mẹ là hình thức tiếp xúc tâm lý xã hội đầu tiên, có

ý nghĩa hết sức to lớn đối với sự phát triển của trẻ sau này

Các công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học đều có chung một nhậnđịnh: gia đình đóng vai trò quan trọng không thể thiếu được đối với việc hình thànhnhân cách của trẻ (Loại gia đình thứ nhất, cả hai bố mẹ đều tham gia giáo dục trẻ rằngChúa sẽ trừng phạt chúng nếu chúng có các hành vi xấu; Loại gia đình thứ hai, chỉ cóngười mẹ tham gia giáo dục trẻ bằng tình yêu thương; Loại gia đình thứ ba, chỉ cóngười bố giáo dục trẻ bằng tình yêu thương; Loại gia đình thứ tư, không một ai trong

số bố và mẹ tham gia giáo dục trẻ về sự sợ hãi trừng phạt của Chúa đối với hành vi saitrái)

Các công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học xã hội cũng rất quan tâmđến vai trò của gia đình đối với việc giáo dục niềm tin tôn giáo cho trẻ Theo các nhànghiên cứu Xô Viết (cũ), gia đình là một trong những kênh quan trọng nhất truyền thụcác tín ngưỡng tôn giáo cho thế hệ trẻ Điều này thể hiện rất rõ nét trong các gia đình

bố mẹ theo tôn giáo

Từ kết quả của nhiều công trình nghiên cứu tâm lý học cho thấy, đối với trẻ ởtuổi trước khi đến trường, bố mẹ là những người có uy tín tuyệt đối đối với chúng Đứatrẻ thường gặp những từ mang nội dung tôn giáo như “Chúa”, “Thần thánh”, “Thiênđường”, “Địa ngục”… Đứa trẻ tiếp thu các khái niệm này tin rằng các lực lượng siêunhiên này có tồn tại thực sự Chính điều này đã ảnh hưởng đến quan hệ của đứa trẻ vớitôn giáo sau này

Các nhà tâm lý học XôViết (cũ) lại không nhất trí với quan điểm này, họ chorằng nguồn gốc cơ bản của tôn giáo là môi trường xã hội trong đó gia đình chỉ là mộtnhóm trong môi trường đó.

4.2 Cộng đồng tôn giáo và việc hình thành nhân cách tôn giáo

Cùng với nhóm gia đình, cộng đồng tôn giáo có vị trí không thể thiếu đượcđối với sự hình thành nhân cách tôn giáo của cá nhân

Nhiều công trình nghiên cứu của các nhà tâm lý học phương Tây đã chỉ ra vaitrò của các tổ chức tôn giáo trong việc hình thành tín ngưỡng của cá nhân tín đồ Theo

W Trillhass, niềm tin tôn giáo của cá nhân được hình thành thông qua tập quán, phongtục, thói quen – tức là những yếu tố tâm lý truyền thống của nhóm D Batson và Ventischo rằng nhân cách tôn giáo của cá nhân hình thành và phát triển thông qua các cơ chếảnh hưởng xã hội

+ Một số đặc điểm cơ bản của cộng đồng tôn giáo;

- Cộng đồng tôn giáo có thể tồn tại dưới dạng nhóm lớn (Toà thánh Vaticăng,Hội Phật giáo Việt Nam…) có thể dưới dạng các nhóm nhỏ (các cộng đồng tôn giáocso số lượng thành viên ít) Sự ảnh hưởng một cách có hiệu quả của cộng đồng tôngiáo đến tín đồ thường là các cộng đồng tôn giáo nhỏ Trong cộng đồng tôn giáo tínhcộng đồng về tín ngưỡng tôn giáo, về hành động sùng bái được thể hiện rất rõ nét.Phần lớn các tín đồ có sự thống nhất, sự đồng cảm về nhận thức, tình cảm và hành viđối với các lực lượng siêu nhiên

- Các cộng đồng tôn giáo thường không tồn tại một cách đơn lẻ, mà kết hợpvới nhau tạo nên một tổ chức tôn giáo theo một hệ thống từ cao đến thấp Tính hệthống của tổ chức các cộng đồng tôn giáo tạo nên một hệ thống các mối quan hệ tương

hỗ theo chiều dọc và chiều ngang Các nghiên cứu về tôn giáo cho thấy tính nhất tríbên trong cộng đồng phụ thuộc vào số lượng thành viên của nó

+ Cấu trúc tâm lý xã hội của cộng đồng tôn giáo;

Cũng như các nhóm xã hội khác, các nhóm tôn giáo thường tồn tại dưới haihình thức: tổ chức chính thức và tổ chức không chính thức

- Tổ chức tôn giáo chính thức là tổ chức được xác định bởi các giáo lý, các quitắc tôn giáo (giáo luật), truyền thống, phong tục và tính pháp lý về mặt xã hội (đượcphép chính thức hoạt động trong hệ thống các tổ chức của xã hội) Quan hệ giữa các cánhân trong cộng đồng được thể chế hoá bằng các qui định, phong tục đã tạo nên tổchức chính thức của cộng đồng tôn giáo ở nước ta, các tổ chức tôn giáo chính thứcnhư hệ thống tổ chức các cấp của Thiên Chúa giáo, Phật giáo…

- Tổ chức tôn giáo không chính thức Các cộng đồng không chính thức này cóthể tồn tại trong lòng một tổ chức tôn giáo chính thức đó Các nhóm tôn giáo khôngchính thức này thường rất nhỏ, có khi chỉ có một vài thành viên

Nhóm tôn giáo không chính thức có đặc điểm là giữa các thành viên có sựđồng cảm cao, có sự liên hệ chặt chẽ và sự tác động tương hỗ cao Chính vì vậy, màcác nhóm tôn giáo không chính thức nhiều khi có ảnh hưởng quan trọng đối với cộngđồng tôn giáo chính thức

Sự ảnh hưởng của nhóm tôn giáo không chính thức đến cộng đồng tôn giáochính thức thể hiện qua vai trò của thủ lĩnh các nhóm không chính thức

+ Các kênh tác động của cộng đồng tôn giáo tới các thành viên

Sự tác động của cộng đồng tôn giáo tới các thành viên của cộng đồng tôn giáo

là hoạt động sùng bái – các thành viên cùng nhau cầu nguyện, cúng tế Nói cách khác,các thành viên của cộng đồng cùng nhau thực hiện một hoạt động chung – hoạt độngsùng bái tôn giáo Các hoạt động sùng bái tôn giáo có vai trò quan trọng với các tín đồ:qua cầu nguyện, cúng tế, họ nhận được sức mạnh, niềm tin lớn vào Chúa Các cơ chếtâm lý xã hội: ám thị, thôi miên, bắt chước, truyền cảm, cúng tế, cầu nguyện đã tăngthêm, củng cố thêm tình cảm tôn giáo, phát triển các khuôn mẫu tôn giáo, tâm thế xãhội trong ý thức của tín đồ Kênh tác động quan trọng thứ hai đối với những người theotôn giáo là sự thuyết giáo Hoạt động này có tác động mạnh mẽ đến tâm lý ( nhận thức,tình cảm, thái độ của họ, hành động thực tế)

+ Các chức năng của cộng đồng tôn giáo đối với tín đồ;

Cộng đồng tôn giáo có vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triểnnhân cách của các tín đồ Cộng đồng tôn giáo tác động đến tín đồ qua các chức năngsau: Thông qua hoạt động sùng bái tôn giáo, cộng đồng định hướng một cách hư ảo

cho các thành viên qua niềm tin vào thần thánh, niềm tin vào một thế giới Thiên đườnghay Địa ngục mai sau Đây là chức năng quan trọng nhất của cộng đồng tôn giáo.Thông qua hoạt động truyền bá, hoạt động cúng tế, cầu nguyện thực tiễn tạo ra thế giớiquan về tôn giáo cho các thành viên (tức là tạo ra một hệ thống các quan điểm, quanniệm, định hướng giá trị… cho các thành viên) Thông qua các chuẩn mực tôn giáo củamình (các giáo lý, qui định)… cộng đồng định hướng, điều chỉnh và phán xét hành vicủa các thành viên trong cộng đồng Thông qua các hoạt động tôn giáo chung, cộngđồng tôn giáo là môi trường tạo nên sự giao tiếp giữa các thành viên với nhau theo hệthống dọc và hệ thống ngang.

Sự ảnh hưởng của cộng đồng đến các thành viên còn thể hiện qua dư luận, ýkiến của cộng đồng Dư luận của cộng đồng cũng đóng vai trò như một chuẩn mực tôngiáo góp phần định hướng và điều chỉnh hành vi của các cá nhân tín đồ và của cả giađình, người thân của họ

Nhìn chung, chức năng của cộng đồng tôn giáo là làm thoả mãn các nhu cầucủa tín đồ: nhu cầu giao tiếp với thánh thần, nhu cầu an ủi, nhu cầu giúp đỡ về đạo đức

và nhu cầu giúp đỡ về vật chất

5 Khía cạnh tâm lý của sự “chuyển thành” tôn giáo

Cho đến nay, các nhà nghiên cứu còn chưa có những ý kiến thống nhất về vấn

đề “chuyển thành” tôn giáo của các tín đồ

Theo nhà tâm ý học Mỹ F Striklend có hai dạng chuyển thành tôn giáo

Dạng 1: Cá nhân đến với tôn giáo do sự khủng hoảng tinh thần, sự sóng giótrong đời sống tình cảm Một cô gái trẻ bị người yêu bỏ, trong hoàn cảnh khủng hoảngtinh thần nặng nề ấy cô đã cắt tóc đi tu, trở thành một tín đồ của đạo Phật

Dạng 2: là sự phát triển nhân cách tôn giáo một cách dần dần, lặng lẽ, cá nhânkhông có những biến đổi xúc cảm đột ngột, mạnh mẽ hay khủng hoảng

Quan điểm trên của Striklend có hai loại chuyển thành tôn giáo: thứ nhất đếnvới tôn giáo một cách đột ngột và thứ hai, đến một cách từ từ

Đưa số các nhà tâm lý học nghiên cứu về tôn giáo đều cho rằng việc “chuyểnthành” tôn giáo chỉ diễn ra khi có cảm xúc mạnh mẽ, đặc biệt dẫn đến việc thay đổiquan điểm của cá nhân với tôn giáo

W Clark, nhà tâm lý học Mỹ, trong cuốn “The Psychology of Religion” củamình đã nhận định: việc chuyển thành tôn giáo là dạng đặc biệt của sự phát triển tâmhồn, trong đó có sự thay đổi quan hệ của con người đối với các quan điểm tôn giáo Sựthay đổi này được thực hiện nhờ “một linh hồn bất ngờ” Theo ông việc chuyển thànhtôn giáo diễn ra theo 3 giai đoạn:

+ Giai đoạn bày tỏ

+ Giai đoạn đến với tôn giáo

+ Giai đoạn hoàn thành việc đến với tôn giáo

Việc chuyển thành tôn giáo của con người là quá trình biến đổi tâm lý hết sứcphức tạp và đa dạng Việc chuyển thành tôn giáo của cá nhân bị sự chi phối của nhiềuyếu tố, khách quan và chủ quan, chẳng hạn lý do cá nhân đến vói tôn giáo là do bị ảnhhưởng của uy tín thủ lĩnh tôn giáo và nghệ thuật sử dụng các biện pháp tác động tâm lýcủa thủ lĩnh

III Phát huy nhân cách tín đồ tôn giáo trong hoạch định chính sách:

Trên cơ sở cơ chế hình thành nhân cách tôn giáo, yếu tố tâm lý của các tín đồ,xác định các yếu tố về mặt xã hội học tôn giáo để tín ngưỡng và thực tiễn luôn tồn tạitrong bối cảnh xã hội, thống nhất với những giá trị chuẩn mực của một nền văn hóa;

Chúng ta cần phải đổi mới tư duy trong nhận thức và chính sách (ứng xử) vớitôn giáo:

- Không nên bắt đầu vấn đề tôn giáo từ những tranh luận thần học mà phải bắtđầu từ mối quan hệ tôn giáo với dân tộc

- Coi trọng công tác vận động, việc tiếp xúc với các chức sắc, tín đồ để nắmbắt tâm tư, tình cảm, nguyện vọng của họ trong từng tôn giáo cụ thể; tâm lý của họ đốivới tôn giáo mình và với tôn giáo khác

- Cần có cái nhìn toàn diện, bao dung hơn về tôn giáo để ghi nhận sự đónggóp, cống hiến của họ đối với sự phát triển của cộng đồng (cả vật chất và tinh thần) Vì

tôn giáo thường theo đuổi những vấn đề về sự phát triển nội tâm bên trong của conngười, coi trọng sự tu dưỡng đạo đức cá nhân Nên ít nhiều nó cảm hóa con người vàđánh thức thế giới nội tâm, vô thức của họ.

- Nên xem cộng đồng tôn giáo là một cộng đồng chính trị-xã hội, kinh tế, vănhóa, ngoài việc chỉ xem nó đơn thuần như một cộng đồng đức tin, tôn giáo

Đẩy mạnh công tác an ninh tôn giáo; tính chất lây lan trong tâm lý của đồngbào tín đồ trước những thông tin xuyên tạc, trái chiều gây bức xúc để ngăn ngừa xuhướng lợi dụng tôn giáo của các thế lực thù địch trong và ngoài nước

Đẩy mạnh công tác nghiên cứu, đào tạo đội ngũ làm công tác tôn giáo có kiếnthức vững vàng, nhiệt tình tâm huyết trong công việc, làm tốt công tác tôn giáo đểcộng đồng tôn giáo yên tâm sống tốt đời đẹp đạo

KẾT LUẬN

Việc nghiên cứu những khía cạnh tâm lý của tôn giáo là một vấn đề khó, vìtông giáo là một hiện tượng xã hội rộng lớn và hết sức phức tạp Do đó, nghiên cứu tôngiáo trên khía cạnh này ta xem tôn giáo là một nhu cầu tinh thần của các tín đồ vànhững người theo tôn giáo, một trong những hiện tượng xã hội mang màu sắc tâm lýcủa con người Nội dung bản chất của tôn giáo trước hết thể hiện đời sống tâm lý, tínhcách và những phẩm chất nhân cách của con người Nếu như tôn giáo không thỏa mãnđược những nhu cầu tâm lý của con người, không biết tác động vào tầng bậc sâu củađời sống tâm lý con người thì sao nó có thể thực hiện được chức năng an ủi đối với conngười Do vậy, việc nghiên cứu tâm lý của tôn giáo cơ sở hình thành nhân cách đã trởthành một nhiệm vụ không thể thiếu trong nghiên cứu tôn giáo Với tính phức tạp vàrộng lớn nghiên cứu yếu tố nội tâm được thể hiện trong mỗi tín đồ, mỗi tôn giáo khácnhau thì cả là một vấn đề vô cùng khó khăn

Nghiên cứu tôn giáo từ góc độ này, nhất là tác động của các tín đồ trong mỗitôn giáo khác nhau trong xã hội sẽ đóng góp những luận cứ khoa học vào việc đề racác chủ trương, chính sách hợp lý, phù hợp với tâm tư, nguyện vọng của những ngườitheo tôn giáo, phù hợp với đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước ta về tôn giáo;phát huy được những mặt tích cực, hạn chế những mặt tiêu cực của hiện tượng xã hộinày trong công cuộc xây dựng và hội nhập quốc tế