Sự lúng túng của giáo viên trong việc dạy chủ yếu thể hiện ở những điểm sau: không đảm bảo trọng tâm kiến thức của giờ học, bỏ quên hướng dạy học tích hợp, hoặc tích hợp một cách hình th
Trang 1Phần 1
MỞ ĐẦU 1/ Mục đích của sáng kiến kinh nghiệm
Văn nghị luận là một trong sáu kiểu văn bản thông dụng trong đời sống, xã hội có vai trò rèn luyện tư duy năng lực biểu đạt những quan niệm, tư tưởng sâu sắc của con người Vì vậy dạy học văn bản nghị luận là một nội dung trọng tâm của chương trình sách giáo khoa Ngữ văn ở trường phổ thông hiện nay So với văn miêu tả, tự sự , biểu cảm, thuyết minh… Văn bản nghị luận bị coi là khó dạy đối với giáo viên, khó học đối với học sinh nên chất lượng dạy học còn hạn chế Điều đáng nói là cùng với việc đổi mới chương trình, sách giáo khoa ngữ văn trung học cơ sở nhiều vấn đề mới và khó đang đặt ra trong thực tế dạy học Sự lúng túng của giáo viên trong việc dạy chủ yếu thể hiện ở những điểm sau: không đảm bảo trọng tâm kiến thức của giờ học, bỏ quên hướng dạy học tích hợp, hoặc tích hợp một cách hình thức, vấn đề đổi mới bản chất nhất dạy văn bản nghị luận , chưa được giáo viên vận dụng vào quá trình rèn kỹ năng cho học sinh Trong thực
tế, dạy học tác phẩm văn chương nghị luận tạo ra sự hứng thú của học sinh độ tuổi trung học cơ sở , cũng như làm sáng lên đặc sắc của nghệ thuật, cuốn hút người đọc, người nghe đối với nghệ thuật lập luận đầy sức thuyết phục của tác phẩm dường như không phải dễ Vì vậy việc tìm ra những biệm pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học văn bản Nghị luận trong sách giáo khoa Ngữ văn trung học cơ
sở, đang là vấn đề quan tâm của nhiều giáo viên đứng lớp Và đó cũng là vấn đề tôi muốn trao đổi, bàn luận trong bài viết này
2/ Đóng góp của sáng kiến kinh nghiệm.
Dạy học văn bản Nghị luận theo chương trình sách giáo khoa Ngữ văn trung học cơ sở đang ở giai đoạn đầu, nên giáo viên và học sinh còn gặp những khó khăn trong việc tiếp cận các tác phẩm của thể loại này Cũng đã có những ý
Trang 2kiến, bài viết về vấn đề này nhằm làm sáng rõ hơn các bước tiếp cận với văn bản nghị luận, nhưng chưa thực sự đáp ứng được yêu cầu mà giáo viên và học sinh cần hiểu và vận dụng trong giảng dạy và trong học tập Trong bài viết này tôi xin
đề xuất một vài biệm pháp đóng góp thêm vào những ý kiến, bài viết đã đề cập đến vấn đề này giúp giáo viên nâng cao chất lượng dạy học văn bản nghị luận trong sách giáo khoa Ngữ văn trung học cơ sở, trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm dạy văn bản nghị luận của bản thân qua một số năm tham gia giảng dạy môn Ngữ văn
Bài viết không tham vọng có thể giải đáp hoặc chuyên sâu làm sáng tỏ mọi vấn đề trong việc giảng dạy và học tập văn bản nghị luận Mà chỉ đề xuất một vài biện pháp mang tính cá nhân giúp cho việc dạy học văn bản nghị luận có được cơ
sở khoa học vững chắc Học sinh được trang bị kiến thức để khám phá các tác phẩm văn chương nghị luận một cách đầy đủ, sâu sắc như: Tích cực hóa các hoạt động chủ thể học sinh bằng việc rèn luyện tư duy năng động, sáng tạo ; tăng cường rèn luyện kỹ năng lập luận cho học sinh ; học sinh biết bám sát mục tiêu yêu cầu của bài học để nắm bắt và khai thác kiến thức; nhận biết các đặc trưng cơ bản của thể loại v.v nhằm kích thích niềm vui học tập của học sinh
Để thực hiện nội dung của bài viết trên cơ sở những kinh nhiệm của bản thân được giảng dạy nhiều năm chương trình thay sách trung học cơ sở Đồng thời tiếp cận, tìm hiểu một số tài liệu có liên quan đến việc dạy học văn bản nghị luận Tiến hành tìm hiểu, thăm dò khảo sát quá trình học tập của học sinh, đặc biệt là học sinh lớp 8 về mảng văn bản nghị luận Qua việc vận dụng đổi mới phương pháp dạy học, học tập tọa đàm, trao đổi ý kiến với đồng nghiệp v.v đã giúp tôi mạnh dạn đề xuất một vài ý kiến nhỏ đóng góp vào sự thành công của dạy học văn bản nghị luận trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn trung học cơ sở mới
Nội dung bài viết đề cập đến hai nhiệm vụ cơ bản sau:
Trang 31 Tìm hiểu một vài nét về những vấn đề lý luận chung trong công tác giảng
dạy văn bản nghị luận sách giáo khoa Ngữ văn trung học cơ sở
2 Những kinh nghiệm, biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học văn
bản nghị luận trong sách giáo khoa Ngữ văn trung học cơ sở
Phần 2 NỘI DUNG CHƯƠNG I
CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
1/ Cơ sở lí luận
Văn nghị luận là một thể văn ra đời từ rất lâu Ở Trung Hoa, văn nghị luận
có từ thời Khổng Tử (551- 479TCN) Ở Việt Nam, văn nghị luận cũng là một thể loại có truyền thống lâu đời, có giá trị và tác dụng hết sức to lớn trong trường kì
lịch sử, trong công cuộc dựng nước và giữ nước Có thể kể từ Chiếu dời đô(1010) của Lí Công Uẩn (Lí Thái Tổ), Hịch tướng sĩ (1285) của Trần Quốc Tuấn cho đến Bình Ngô đại cáo (1428) của Nguyễn Trãi; từ bài Tựa Trích diễm thi tập (1497) của Hoàng Đức Lương, Chiếu cầu hiền (1788) của Ngô Thì Nhậm đến bản điều trần Xin lập khoa luật (1867) của Nguyễn Trường Tộ; Chiếu Cần Vương (1885)… đến các văn bản nghị luận hiện đại sau này như: Lòng yêu nước của nhân dân ta( 1951) của Hồ Chí Minh, Sự giàu đẹp của Tiếng Việt( 1967) của đặng Thai Mai, Thuế máu( Trích Bản án chế độ thực dân Pháp)(1925) của Nguyễn Ái Quốc, Tiếng nói của văn nghệ(1948) của Nguyễn Đình Thi… Có thể nói trong suốt
trường kì lịch sử dân tộc, văn nghị luận là một thể văn phản ánh rõ nhất đời sống tinh thần, tư tưởng, ý chí và khát vọng của cả một dân tộc Do đó, văn nghị luận ngày càng phát triển mạnh mẽ, càng trở nên đa dạng và phong phú hơn Nội dung
và cấu trúc của một văn bản nghị luận được hình thành từ các yếu tố cơ bản là: Vấn đề cần nghị luận (còn gọi là luận đề), luận điểm, luận cứ và lập luận (còn gọi
Trang 4là luận chứng) Như vậy, do văn nghị luận trình bày tư tưởng và thuyết phục người đọc chủ yếu bằng lí lẽ và lập luận nên hệ thống các luận điểm hết sức chặt chẽ và luận cứ cũng phải xác đáng Cho nên khi dạy loại văn bản này, người dạy nhất thiết bao giờ cũng phải khai thác hệ thống luận điểm, luận cứ và cách lập luận của văn bản Tuy nhiên nếu chỉ đơn thuần khai thác các hệ thống luận điểm như lâu nay chúng ta vẫn làm thì bài học trở nên khô khan, khó gợi được hứng thú tích cực cho học sinh Vì vậy trong khuôn khổ của một sáng kiến kinh nghiệm nhỏ, tôi xin được đề xuất một số giải pháp mang tính bổ trợ để những giờ đọc – hiểu văn bản nghị luận thêm sinh động
2/ Cơ sở thực tiễn
Văn nghị luận là thể loại văn: “Viết về những vấn đề nóng bỏng thuộc nhiều lĩnh vực đời sống khác nhau: chính trị, kinh tế, triết học, văn hóa… Mục đích của văn nghị luận là bàn bạc, thảo luận, phê phán hay truyền bá tức thời một
tư tưởng, một quan điểm nào đó nhằm phục vụ trực tiếp cho lợi ích của một tầng lớp, một giai cấp nhất định… Đặc trưng cơ bản của văn nghị luận là tính chất luận thuyết – khác với văn học nghệ thuật, văn chương nghị luận trình bày tư tưởng và thuyết phục người đọc chủ yếu bằng lập luận, lý lẽ…(Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên) - Từ điển thuật ngữ Văn học – NXB Đại học Quốc
Trước đây do quan niệm phiến diện về văn học nên nhiều người cho rằng văn chương chỉ bao gồm những sáng tác bằng tưởng tượng, hư cấu mà ít nghĩ đến văn nghị luận Hoặc có nghĩ đến thì lại cho rằng đây là thể loại thường đề cập đến những tư tưởng cao siêu, trừu tượng, lập luận khó, diễn đạt khô nên không hấp dẫn Do vậy mà văn chương nghị luận rất ít được đưa vào chương trình phổ thông Chỉ có một vài tác phẩm nghị luận trung đại (Sông núi nước Nam, Hịch Tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo) và rất ít tác phẩm nghị luận hiện đại được đưa vào dạy trong
Trang 5chương trình trung học cơ sở (theo quan điểm đồng tâm mở rộng) Mảng văn chương nghị luận này còn rất nghèo về đề tài, chưa phong phú về thể loại
Trong quá trình dạy, giáo viên lại thường chỉ chú ý khai thác nội dung làm toát nên những quan điểm tư tưởng các các tác giả mà ít chú ý đến vẻ đẹp về hình thức nghệ thuật của các tác phẩm Vì thế việc dạy học các tác phẩm nghị luận thường khô, không hấp dẫn đối với học sinh nên dẫn đến tình trạng học sinh chán học cũng là dễ hiểu
Trên thực tế cả ở thế giới và Việt Nam văn chương nghị luận có lịch sử từ rất lâu đời, nó không chỉ có ý nghĩa đối với những vấn đề lớn lao của đất nước, thời đại như công cuộc dựng nước, giữ nước, canh tân đất nước, mà còn rất gần gũi và có ý nghĩa trong đời sống công dân hiện nay Vì thế cụm văn bản nghị luận được tuyển chọn dạy trong chương trình Ngữ văn phổ thông hiện nay rất phong phú về đề tài và đa dạng về thể loại: Có tác phẩm nói về những vấn đề lớn lao của dân tộc, thời đại như tinh thần, ý chí của cha ông trong công cuộc chống ngoại xâm giữ nước (Sông núi nước Nam, Hịch Tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo, Tuyên ngôn Độc lập) Có tác phẩm phản ánh khát vọng của dân tộc về việc xây dựng một quốc gia hùng cường độc lập (Chiếu dời đô, Văn bia khắc ở Văn miếu - Quốc Tử Giám…) hoặc có tác phẩm phản ánh nhận thức thẩm mỹ của dân tộc và nhân loại, phản ánh về văn chương nghệ thuật bằng những bài nghị luận văn học súc tích, tài hoa, uyên bác (Tựa Trích Diễm thi tập, Một thời đại trong thi ca, Tiếng nói của văn nghệ, …), lại có những tác phẩm bàn luận về các vấn đề hết sức gần gũi trong
đời sống hàng ngày như: Luận về phép học (La Sơn Phu Tử), Đi bộ ngao du (Ru-xô), Về luân lý xã hội ở nước ta (Phan Châu Trinh), Bàn về đọc sách (Chu Quang Tiềm – Trung Quốc), Chuẩn bị hành trang vào thế kỷ mới (Phó Thủ tướng Vũ
Khoan)…
Trang 6Theo đánh giá của nhiều giáo viên có kinh nghiệm khi giảng dạy phần kiến thức này, khó khăn lớn nhất từ phía học là tư duy lập luận logic của các em chưa định hình Điều này cũng có lý do vì chương trình lớp dưới chủ yếu là văn miêu
tả, trần thuật, kể chuyện… nên thói quen của các em vẫn chỉ là tư duy hình ảnh theo phản ánh một chiều đối với hiện thực khách quan Trong lúc đó văn bản nghị luận đòi hỏi yêu cầu cao hơn về tính khoa học, tính logic, tính biện chứng Từ
“rào cản” đó mà sự tiếp nhận kiến thức mới đối với các em rất hạn chế, ảnh hưởng rất nhiều đến sự lắng đọng kiến thức mà giáo viên muốn truyền thụ đến các em Một lý do chủ quan khác là tình trạng học sinh còn ngại đọc sách, đọc tài liệu và không say mê với việc tìm hiểu những vấn đề thuộc lĩnh vực trừu tượng, khó hiểu
và khô khan này Nếu không có sự hướng dẫn tận tình, sự thúc ép của giáo viên thì học sinh cũng rất khó tự giác học và làm bài
Về phía người thầy, để phục vụ cho những bài giảng này vẫn còn thiếu đồ dùng, giáo cụ để góp phần nâng cao hiệu quả tiết học Thầy cô nào yêu nghề, say
mê với môn học thì mới tự mò mẫm và thiết kế riêng những đồ dùng để tự phục
vụ cho chính bản thân mình Còn không “có sao xài vậy” vì thế ảnh hưởng rất lớn
đến chất lượng học tập của học sinh Theo đánh giá của các chuyên viên và giáo viên bộ môn, nhiều kiến thức trong phần này chưa phù hợp với các em trung học
cơ sở và chưa sát với thực tế cuộc sống Ví dụ Ngữ văn lớp 9 có văn bản Tiếng nói văn nghệ, lớp 7 có Sự giàu đẹp của tiếng Việt, Ý nghĩa văn chương… Vì thế
có người nói một cách ví von rằng: kiến thức ở trên trời học sinh thì ngồi ở dưới đất nên người dạy lúng túng không biết đứng ở đâu dẫn đến việc truyền đạt không hiệu quả là tất yếu
Thời gian gần đây giáo viên cũng đã có nhiều thuận lợi như có đủ sách giáo viên, sách tham khảo, sách thiết kế bài giảng… là những tài liệu quý hỗ trợ cho giáo viên mở rộng kiến thức, chọn lọc những gì tinh túy nhất để đưa vào bài giảng
Trang 7của mình Hiện nay giáo án giảng dạy không chỉ là tài sản riêng của mỗi cá nhân như trước đây mà nay đã trở thành sản phẩm chung của nhóm, tổ chuyên môn luôn có sự góp ý bổ sung của tập thể nên chất lượng “tinh” hơn
Như vậy chương trình Ngữ văn ở trung học cơ sở hiện nay đã phản ánh rõ
sự chuyển biến nhận thức về vị trí, vai trò của văn chương nghị luận trong đời sống con người Điều quan trọng là chúng ta dạy những tác phẩm nghị luận như thế nào để trả lại vẻ hấp dẫn thẩm mỹ đích thực của chúng?
CHƯƠNG II
THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ MÀ SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM ĐỀ CẬP ĐẾN.
Trong thực tế dạy học tác phẩm văn chương nghị luận, để tạo ra sự hứng thú của học sinh độ tuổi trung học cơ sở , cũng như làm sáng lên đặc sắc của nghệ thuật, cuốn hút người đọc, người nghe đối với nghệ thuật lập luận đầy sức thuyết phục của tác phẩm, dường như không phải là dễ Sự mạch lạc trong tư duy, năng lực phân tích, tổng hợp khám phá các vấn đề, năng lực thuyết phục trên cơ sở lí lẽ chặt chẽ có căn cứ xác thực là một trong những hướng tiếp cận hết sức quan trọng đang đặt ra đối với giáo viên ,và học sinh khi tiếp cận với văn nghị luận Vì vậy việc dạy học văn nghị luận có giá trị đặc biệt trong nhà trường Kiến thức và kỹ năng được rèn luyện trong quá trình học tập về văn nghị luận và cách nghị luận, không chỉ giúp cho học sinh có khả năng làm văn mà có tác dụng hình thành năng lực cả về tư duy, và sự thành công trong giao tiếp Vì vậy ảnh hưởng của văn nghị luận đạt được không chỉ trong phạm vi môn Ngữ văn, mà lan tỏa đối với tất cả các môn học khác ở trường phổ thông
Tuy nhiên đối với văn bản được coi là khó như văn nghị luận, thì việc tiếp xúc với văn bản ở trình độ của học sinh Trung học cơ sở, còn gặp rất nhiều khó khăn ở nhiều khâu khác nhau như: Đọc- hiểu văn bản, thu thập những tài liệu học tập có liên quan, tìm và hiểu những yếu tố đặc trưng cơ bản của văn bản nghị luận: Luận
Trang 8điểm, luận cứ, luận chứng, cách lập luận…, mối quan hệ tương tác trong văn nghị luận: quan hệ giữa các luận điểm, quan hệ giữa luận điểm, lập luận và bố cục của văn bản, mối quan hệ giữa các phương thức biểu đạt v.v để từ đó hiểu rõ, hiểu sâu tư tưởng quan điểm mà người viết muốn thể hiện Mặt khác nội dung nghị luận lại rất rộng, bao gồm nhiều vấn đề trên nhiều lĩnh vực như: chính trị xã hội, văn học, sự việc, hiện tượng đời sống, về tư tuởng đạo lý, về tác phẩm truyện, hoặc đoạn thơ, bài thơ…đòi hỏi người viết, người đọc phải có tầm hiểu biết rộng, trình độ nhận thức phải cao, phải có cái nhìn toàn diện, sâu trên nhiều lĩnh vực Như vậy với trình độ học sinh Trung học cơ sở thì chưa thể đáp ứng được điều đó Chính vì vậy việc tiếp cận, tiếp xúc và cảm thụ các tác phẩm văn nghị luận đối với học sinh còn gặp nhiều khó khăn: khó khăn không chỉ về thời gian, mà cả sự suy nghĩ sâu lắng của người đọc đối với nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, khó khăn trong việc phát hiện đề tài, chủ đề, đối tượng, phạm vi nghị luận, hướng khai
thác văn bản( theo bổ ngang) hay theo hệ thống luận điểm( bổ dọc), phát hiện
nghệ thuật lập luận của văn bản v.v
Theo đánh giá của nhiều giáo viên có kinh nghiệm khi giảng dạy phần kiến thức này khó khăn lớn nhất từ phía học sinh là tư duy lập luận logic của các em chưa được định hình Điều này cũng có lý do vì chương trình lớp dưới chủ yếu là văn miêu tả, trần thuật, kể chuyện nên thói quen của các em vẫn chỉ là tư duy hình ảnh theo phản ánh một chiều đối với hiện thực khách quan Trong lúc đó văn bản nghị luận đòi hỏi yêu cầu cao hơn về tính khoa học, tính logic, tính biện chứng Từ " rào cản" đó mà sự tiếp nhận kiến thức mới đối với các em rất hạn chế, ảnh hưởng rất nhiều đến sự lắng đọng kiến thức mà giáo viên muốn truyền thụ đến các em Một lý do chủ quan khác là học sinh còn ngại đọc sách, đọc tài liệu,
và không say mê với việc tìm hiểu những vấn đề thuộc lĩnh vực trừu tượng, khó
Trang 9hiểu và khô khan này Nếu không có sự hướng dẫn tận tình, sự thúc ép của giáo viên thì học sinh cũng rất khó tự giác học bài và làm bài
Kết quả khảo sát đầu năm học 2013-2014 về ý thức học tập của học sinh khối 8, khi được hỏi những em nào thực sự yêu thích phần các văn bản nghị luận trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn 8 Kết quả như sau:
+ Số học sinh yêu thích 13 em 13,5%
+ Số học sinh không yêu thích 66 em 68,8%
+ Số học sinh không có ý kiến 17 em 17,7%
* Lí do: Các em đều có chung một ý kiến là văn nghị luận rất khó hiểu, đòi
hỏi phải có lượng kiến thức chính xác, phong phú, liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau
Sau đây là bảng khảo sát, thống kê trung bình môn học qua các bài kiểm tra mảng văn bản nghị luận học ở nửa đầu học kỳ II, năm học 2013-2014
Tỉ lệ học sinh
giỏi
Tỉ lệ học sinh khá
Tỉ lệ học sinh trung bình
Tỉ lệ học sinh yếu
Tỉ lệ học sinh kém
Đối với giáo viên thì việc dạy các văn bản nghị luận cũng là một khó khăn Ngoài mục đích văn chương văn bản nghị luận với những giá trị đặc trưng riêng, thuyết phục người đọc người nghe thông qua hệ thống luận điểm, luận cứ, luận chứng và những hình ảnh sinh động gắn với thực tiễn Vẻ đẹp riêng của văn chương nghị luận vừa cuốn hút vừa hấp dẫn, vừa tư duy mạch lạc, chặt chẽ trước các vấn đề chính trị xã hội ,và cả đời sống nhân sinh Chính vì vậy để dạy học văn bản nghị luận thành công, giáo viên không chỉ hiểu văn bản một cách sâu sắc, mà còn cần phải có một lượng kiến thức chính xác, phong phú liên quan đến nhiều lĩnh vực khoa học, xã hội Kinh nghiệm có liên quan đến nội dung, mục đích của
Trang 10bài học cụ thể, nên việc thu thập tài liệu là một khâu quan trọng trong việc tăng cường kiến thức cho người dạy và tác dụng hỗ trợ cho người học…nhưng tài liệu
về mảng văn bản nghị luận lại rất ít, thiếu, khó tìm, nên chất lượng dạy học thực tế còn hạn chế Sự lúng túng của giáo viên thể hiện ở một số điểm: khó tìm được kiến thức trọng tâm của giờ học, bỏ quên hướng dạy học tích hợp, hoặc tích hợp một cách hình thức, giáo viên chưa vận dụng triệt để những vấn đề đổi mới bản chất nhất của dạy văn bản nghị luận vào quá trình rèn luyện kĩ năng cho học sinh Chính vì vậy để dạy một tác phẩm văn bản nghị luận giáo viên cần bỏ ra một lượng thời gian khá nhiều, và đòi hỏi phải có sự chuẩn bị hết sức công phu
CHƯƠNG III
NHỮNG KINH NGHIỆM, BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC VĂN NGHỊ LUẬN TRONG SÁCH GIÁO KHOA NGỮ VĂN THCS
Về cơ bản văn nghị luận là sản phẩm của tư duy lô gíc Nhưng vẻ đẹp của một áng văn nghị luận không chỉ thể hiện ở những tư tưởng đúng đắn, sâu sắc, nó còn thể hiện ở hình thức lập luận phong phú, lý lẽ đanh thép, giọng điệu thuyết phục cùng sự cuốn hút bởi nhiệt tình và thái độ của mỗi tác giả trước vấn đề nghị luận Vì thế dạy văn nghị luận cần lưu ý một số yêu cầu sau:
1/ Nắm được yêu cầu chung của một bài văn nghị luận:
Nội dung phải nêu rõ được sự việc, hiện tượng có vấn đề; phân tích mặt đúng, mặt sai, mặt lợi, mặt hại của nó; chỉ ra nguyên nhân và bày tỏ thái độ, ý kiến nhận định của người viết Hình thức bố cục phải mạch lạc, có luận điểm rõ ràng, luận cứ xác thực, phép lập luận phù hợp, lời văn chính xác, sinh động,
Tuy nhiên, khi dạy học ta không thể chỉ dừng lại ở những điểm chung này Bởi sức hấp dẫn của mỗi tác phẩm nghị luận nằm ở sự độc đáo trong cách chọn luận điểm, cách triển khai luận điểm, cách lập luận, giọng điệu, ngôn từ… Hay nói