BÀI GIẢNG LÍLUÂN ̣ VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HOC̣ MÔN GDCD Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1.1. Những cơ sở của phương pháp dạy học Giáo dục công dân Cơ sở lí luận Phải xác định phương pháp dạy học GDCD là một khoa học. Môn phương pháp dạy học GDCD trở thành một khoa học khi đạt được những tiêu chí nhất định: Thứ nhất, phải có đối tượng nghiên cứu, tức là hiện tượng khách quan mà người nghiên cứu tác động và tìm hiểu. Mỗi khoa học có đối tượng nghiên cứu riêng, không có đối tượng nghiên cứu sẽ không có khoa học. Thứ hai, có hệ thống lí thuyết gồm những khái niệm, phạm trù, quy luật, bao gồm lí thuyết của một khoa học chung, lí thuyết riêng của các khoa học chuyên ngành. Thứ ba, có phương pháp luận riêng được xây dựng trên cơ sở thế giới quan, nhân sinh quan của một giai cấp nhất định.

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

(LƯU HÀNH NỘI BỘ)

Hà Tĩnh, năm 2017

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG BÀI GIẢNG

1 GV : Giáo viên

2 GDCD : Giáo dục công dân

3 HS : Học sinh

5 LLSX : Lực lươ ̣ng sản xuất

6 PPDH : Phương pháp da ̣y ho ̣c

7 PPTT : Phương pháp thuyết trình

8 PPTQ : Phương pháp trực quan

9 PPTLN : Phương pháp thảo luâ ̣n nhóm

10 QL : Quy luật

11 QHSX : Quan hệ sản xuất

12 SVHT : Sự vâ ̣t hiê ̣n tươ ̣ng

13 THPT : Trung học phổ thông

MỤC LỤC

Trang CHƯƠNG 1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP HỌC TẬP BỘ MÔN LÍ LUẬN DẠY HỌC GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1

1.1 Đối tượng, nhiệm vụ của bộ môn lí luận dạy học Giáo dục công dân 1

1.1.1 Những cơ sở của phương pháp dạy học Giáo dục công dân 1

1.1.2 Đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ của bộ môn lí luận dạy học GDCD ở trường Trung học phổ thông 3

1.1.3 Quan hệ giữa các yếu tố cơ bản trong quá trình dạy học môn GDCD 9

1.2 Những yêu cầu trong việc học tập bộ môn lí luận dạy học GDCD ở trường Trung học phổ thông 11

1.2.1 Phương pháp học tập lý thuyết bộ môn 11

1.2.2 Thực hành và rèn luyện kỹ năng 11

Chương 2 NHỮNG NGUYÊN TẮC CƠ BẢN TRONG DẠY HỌC BỘ MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN 14

2.1 Quan niệm về nguyên tắc dạy học bộ môn Giáo dục công dân 14

2.1.1 Khái niệm về các nguyên tắc da ̣y ho ̣c và các nguyên tắc dạy học môn GDCD 14

2.1.2 Cơ sở để xây dựng các nguyên tắc dạy học môn Giáo dục công dân 16

2.2 Những nguyên tắc cơ bản trong dạy học môn Giáo dục công dân 17

2.2.1 Nguyên tắc tính khoa học 17

2.2.2 Nguyên tắc tính Đảng 19

2.2.3 Nguyên tắc tính thực tiễn 21

2.2.4 Nguyên tắc tính vừa sức 24

Chương 3 CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 29

3.1 Một số vấn đề chung về phương pháp dạy học 29

3.1.1 Khái niệm phương pháp dạy học 29

3.1.2 Cấu trúc của phương pháp da ̣y ho ̣c Error! Bookmark not defined

3.1.3 Phân loại phương pháp dạy học 30

3.2 Các phương pháp dạy học môn Giáo du ̣c công dân 31

3.2.1 Phương pháp thuyết trình 31

3.2.2 Phương pháp vấn đáp (đàm thoại) 34

3.2.3 Phương pháp trực quan (PPTQ) 35

3.2.4 Phương pháp nêu vấn đề 39

3.2.5 Phương pháp thảo luận nhóm (PPTLN) 41

3.2.6 Phương pháp đóng vai 45

3.3.7 Phương pháp động não 47

3.3.8 Phương pháp trò chơi 48

3.2.9 Phương pháp dự án 50

3.2.10 Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (phương pháp xử lí tình huống) 53

3.3 Phương pháp kiểm tra, đánh giá trong da ̣y ho ̣c môn GDCD 55

3.3.1 Khái niê ̣m kiểm tra, đánh giá trong da ̣y ho ̣c 55

3.3.2 Hình thức kiểm tra, đánh giá kết quả ho ̣c tâ ̣p môn Giáo du ̣c công dân bằng trắ c nghiệm khách quan hiê ̣n nay 56

Chương 4 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CÁC KHÁI NIỆM, PHẠM TRÙ, NGUYÊN LÝ, QUI LUẬT TRONG MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN 61

4.1 Đặc điểm chung của các khái niệm, phạm trù, nguyên lý, qui luật trong môn GDCD 61

4.1.1 Vị trí, vai trò của các khái niệm, phạm trù, nguyên lí, quy luật trong môn GDCD 61

4.1.2 Đặc điểm của các khái niệm, phạm trù, nguyên lí, quy luật trong môn GDCD 62

4.2 Phương pháp dạy học các khái niệm, phạm trù, nguyên lí, quy luật trong môn GDCD 65

4.2.1 Phương pháp dạy học các khái niệm, phạm trù môn GDCD 65

4.2.2 Phương pháp dạy học các nguyên lí, quy luật môn GDCD 68

CHƯƠNG 5 HỆ THỐNG KỸ NĂNG SƯ PHẠM CẦN THIẾT TRONG

DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN 72

5.1 Cơ sở hình thành kỹ năng dạy học môn Giáo dục công dân 72

5.1.1 Khái niệm về kỹ năng da ̣y ho ̣c 72

5.1.2 Cơ sở hình thành kỹ năng dạy học môn Giáo dục công dân 72

5.2 Hệ thống kỹ năng dạy học môn giáo dục công dân 73

5.2.1 Kỹ năng nắm bắt chương trình và lập kế hoạch dạy học 73

5.2.2 Kỹ năng của một giờ lên lớp 76

5.2.3 Kỹ năng lựa chọn ngôn ngữ, đặt câu hỏi 81

5.2.4 Kỹ năng lựa chọn và sử dụng đồ dùng, phương tiện trong dạy học môn GDCD 83

CHƯƠNG 6 CÁC HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN 90

6.1 Hình thức lên lớp trong dạy học môn GDCD 90

6.1.1 Vị trí của hình thức lên lớp 90

6.1.2 Đặc điểm của hình thức lên lớp 91

6.1.3 Các loại bài của hình thức lên lớp 93

6.1.4 Những yêu cầu cơ bản khi thực hiện hình thức lên lớp 94

6.2 Một số hình thức tổ chức dạy học khác trong dạy học môn GDCD 95

6.2.1 Thảo luận lớp (thảo luận tập thể) 95

6.1.2 Thực hành môn học 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 101

CHƯƠNG 1 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

BỘ MÔN LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Đối tượng, nhiệm vụ của bộ môn lí luận và phương pháp dạy học môn Giáo dục công dân

1.1.1 Những cơ sở của phương pháp dạy học Giáo dục công dân

* Cơ sở lí luận

Phải xác định phương pháp dạy học GDCD là một khoa học Môn phương pháp dạy học GDCD trở thành một khoa học khi đạt được những tiêu chí nhất định:

Thứ nhất, phải có đối tượng nghiên cứu, tức là hiện tượng khách quan mà

người nghiên cứu tác động và tìm hiểu Mỗi khoa học có đối tượng nghiên cứu riêng, không có đối tượng nghiên cứu sẽ không có khoa học

Thứ hai, có hệ thống lí thuyết gồm những khái niệm, phạm trù, quy luật,

bao gồm lí thuyết của một khoa học chung, lí thuyết riêng của các khoa học chuyên ngành

Thứ ba, có phương pháp luận riêng được xây dựng trên cơ sở thế giới quan,

nhân sinh quan của một giai cấp nhất định

Thứ tư, có chức năng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu riêng

Bản chất của dạy và học là quá trình giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh Đó là quá trình truyền đạt, lĩnh hội, điều khiển và tự điều khiển để thu nhận và xử lí thông tin

Căn cứ vào mục đích, nội dung của bộ môn, kết cấu của các loại tri thức giáo viên cần có những phương pháp giáo dục và giáo dưỡng thích hợp

Như vậy, phương pháp dạy học GDCD là một khoa học, là bộ môn thuộc khoa học xã hội, nó phản ánh nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội và nó có quan hệ trực tiếp với môn GDCD ở trường THPT

Môn GDCD ở trường THPT là một trong những bộ môn khoa học được đưa vào dạy và học từ Trung học cơ sở đến Trung học phổ thông, là môn khoa học xét về cả nội dung lẫn hình thức, cả về đối tượng và chức năng môn học

Các tri thức trong môn GDCD liên quan đến nhiều lĩnh vực như Triết học, Đạo đức học, Kinh tế chính trị học, Chủ nghĩa xã hội khoa học, Pháp luật, đường lối, quan điểm của Đảng, một số chính sách quan trọng của Nhà nước Việt Nam

chặt chẽ, lô gic, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh THPT và nó có một vị trí đặc biệt so với các môn học khác với những đặc trưng cơ bản sau:

Một là, môn GDCD ở trường THPT đề cập và giải quyết một cách toàn

diện hệ thống kiến thức cơ bản, cần thiết của một công dân Việt Nam trong thời đạo mới Chủ đề mà môn GDCD nghiên cứu bao hàm từ những kiến thức gần gũi, thiết thực trong đời thường của cá nhân, công dân, gia đình, xã hội, đến những vấn đề lớn hơn trong quốc gia, nhân loại, từ những vấn đề mang tính thường nhật, đến những vấn đề mang tính trừu tượng, khái quát hóa như: triết học, lô gíc học, từ những hiểu biết cần thiết ở cuộc sống, đến thế giới quan, nhân sinh quan, lý tưởng xã hội chủ nghĩa, cộng ản chủ nghĩa Môn GDCD chứa đựng một khối lượng tri thức công dân, thể hiện ở tên gọi môn học, dạy và học

để làm người công dân, trở thành người công dân đúng với chuẩn mực xác định Điều đó làm cho nó mang tính khác biệt với các môn học khác ở trường THPT

Hai là, môn GDCD mang tính định hướng chính trị sâu sắc vì nó trực tiếp

đề cập, trực tiếp giải quyết những vấn đề chính trị, tư tưởng của giai cấp công nhân, của Đảng Cộng sản Việt Nam, trực tiếp xác lập củng cố định hướng xã hội chủ nghĩa cho học sinh Môn GDCD trong toàn bộ nội dung của nó từ lớp 10 đến lớp 12, trước hết tập trung vào việc xây dựng cho học sinh phổ thông thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cộng sản và phương pháp luận khoa học đúng đắn bằng nhiều hình thức và biện pháp khác nhau Tất cả đều làm cho học sinh có quan niệm, niềm tin Triết học làm nền tảng cho thế giới quan Từ đó học sinh có định hướng đúng đắn trong hoạt động thực tiễn, giải quyết đúng các mối liên hệ của bản thân, với cộng đồng trên các lĩnh vực, các phạm vi khác nhau Cùng với việc hình thành thế giới quan một cách trực tiếp, môn GDCD giúp HS trả lới một cách khoa học, đúng đắn câu hỏi: Sống để làm gì ? Sống thế như thế

chủ nghĩa Việt Nam Tính định hướng chính trị còn thể hiện ở chỗ, môn GDCD trực tiếp đề cập đến những vấn đề có tính đường lối, chính sách của Đảng cộng sản Việt Nam Đó là những vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội nóng bỏng của đất nước và thế giới Với những phương pháp luận đã được trang bị, học sinh bước đầu tìm hiểu, phân tích, đánh giá và tự rút ra kết luận cần thiết, đúng đắn Mỗi môn học trong nhà trường đều có nhiệm vụ xây dựng thế giới quan, nhân sinh quan, phương pháp khoa học, giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức cho học sinh Lợi thế hơn các môn học khác ở chỗ, môn GDCD thực hiện nhiệm vụ này một cách trực tiếp Đặc điểm này mở ra khả năng và trách nhiệm to lớn cho môn GDCD

Ba là, hệ thống tri thức môn GDCD mang tính tích hợp, chứa đựng nhiều

kiến thức của các môn khoa học khác nhau: Triết học, Kinh tế, Chính tri, Đạo đức, Pháp luật, đường lối, quan điểm của Đảng, một số chính sách quan trọng

của các môn khoa học tự nhiên Tính tích hợp đặc trưng đó đòi hỏi bộ môn GDCD không chỉ xác lập phương pháp đặc thù cho cả bộ môn mà còn phải có phương pháp riêng cho từng phần trong toàn bộ chương trình Mỗi một phần trong chương trình môn GDCD ở THPT là một lĩnh vực độc lập nên cần có

phương pháp dạy học phù hợp với từng phần đó: dạy phần I Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học khác với phần II Công dân với đạo đức, khác với phần III Công dân với kinh tế, phần IV Công dân với vấn đề chính trị - xã hội, khác với phần V Công dân với pháp luật

Bốn là, môn GDCD đòi hỏi chặt chẽ việc dạy học phải gắn liền một cách

trực tiếp, cụ thể với đời sống, với việc rèn luyện, tu dưỡng đạo đức của mỗi học sinh để họ trở thành những công dân của thời đại mới vừa có tri thức vừa có đạo đức, vừa hồng vừa chuyên

Các đặc trưng cơ bản nêu trên, có mối quan hệ chặt chẽ với nhau trong một thể thống nhất, quy định nội dung và phương pháp dạy học bộ môn GDCD ở trường THPT

* Cơ sở thực tiễn

Để đáp ứng yêu cầu nguồn nhân lực thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước trong giai đoạn hiện nay, Đảng và Nhà nước luôn chủ trương cải cách toàn diện nền giáo dục, trong đó đổi mới phương pháp dạy học được coi là vấn

đề quan trọng hàng đầu Việc đổi mới phương pháp dạy dạy học luôn đặt ra yêu cầu phải được giáo viên thực hiện thường xuyên, liên tục nhằm hướng vào đối tượng người học, với mục đích phát huy tối đa tính tích cực, sáng tạo của học sinh

Trong nhà trường Trung học phổ thông (THPT) hiện nay điều kiện cơ sở vật chất, thiết bị dạy học luôn được đầu tư đúng mức điều này rất thuận lợi cho việc dạy và học các môn khoa học nói chung và môn Giáo dục công dân (GDCD) nói riêng Giáo viên dạy học GDCD được đào tạo đúng chuyên ngành, có năng lực chuyên môn, biết cập nhật các thông tin mới phục vụ cho nội dung bài dạy học Bên cạnh đó khung phân phối chương trình mới của Bộ giáo dục và Đào tạo đã thực hiện giảm tải một số nội dung, có bài không dạy, với mục đích tăng thêm giờ thực hành và giờ ngoại khoá nhờ đó giáo viên có thể tận dụng được thời gian để hướng dẫn học sinh viết các bài báo cáo chuyên đề thực tế về tình hình của địa phương và đất nước Song có một thực tế hiện nay là trong các trường học, cấp học nói chung, trường THPT nói riêng, tình trạng vi phạm đạo đức có xu hướng gia tăng, khiến dư luận xã hội xôn xao, không ít thầy cô lo lắng, đó là nạn bạo lực học đường; tình trạng vô kỷ luật trong học tập; ý thức thiếu tôn trọng giáo viên diễn ra ở nhiều nơi Vì vậy nhiệm vụ giáo dục tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống cho học sinh ở các trường học, cấp học, môn học là rất cần thiết, trong đó môn GDCD là môn học giữ vai trò chủ chốt trong việc giáo dục cho học sinh ý thức và hành vi của người công dân, góp phần hình thành và phát triển ở học sinh những phẩm chất và năng lực cầm thiết của công dân trong một xã hội dân chủ, công bằng, văn minh

Môn GDCD ở trường THPT được coi là môn học quan trọng nhất đối với

sự hình thành và phát triển nhân cách học sinh, đồng thời môn học này cũng góp phần quan trọng trong việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực đào tạo học sinh

nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và phù hợp với xu thế phát triển chung của thời đại Vì thế môn GDCD cũng được xếp ngang hàng với các môn học khác trong hệ thống các môn học ở trường THPT Do vậy, ngày 28/9/2016, Bộ GD-

ĐT đã công bố phương án thi THPT Quốc gia năm 2017, việc tổ chức thi 5 bài, gồm 3 bài thi độc lập (Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ); 2 bài thi tổ hợp gồm khoa học tự nhiên (Vật lí, Hoá học, Sinh học) và khoa học xã hội (Lịch sử, Địa lí, Giáo dục công dân) Việc đưa môn GDCD vào tổ hợp bài thi Khoa học xã hội trong kì thi THPT Quốc gia để xét tốt nghiệp THPT và có thể tham gia xét tuyển Đại học, Cao đẳng, cho thấy Bộ Giáo dục và Đào tạo đã khẳng định vị trí, tầm quan trọng của môn GDCD cùng với các môn khoa học khác của bậc THPT Việc dạy học môn GDCD đặt ra yêu cầu rất cao trong quá trình “dạy người” Nội dung chương trình GDCD đòi hỏi tính thực tiễn, giáo dục niềm tin chân lí

và sự vận dụng kiến thức, quan điểm của Triết học, Kinh tế chính trị học, Đường lối quan điểm của Đảng, Đạo đức, Pháp luật để giải thích các vấn đề xã hội, đồng thời thực tiễn cũng yêu cầu việc dạy học môn GDCD không chỉ đơn thuần

là truyền đạt nội dung kiến thức của các khái niệm, phạm trù, nguyên lí, quy luật

là đủ mà phải gắn nội dung bài học với thực tiễn và giải đáp được những vấn đề

do thực tiễn đặt ra để môn GDCD cùng với các môn khoa học khác trong nhà trường góp phần hình thành các phẩm chất cho học sinh về tính tự lập, tự tin, tự chủ; có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng, đất nước và nhân loại

1.1.2 Đối tượng, nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu của bộ môn lí luận và phương pháp dạy học GDCD ở trường Trung học phổ thông

* Đối tượng nghiên cứu

Để đảm bảo chất lượng dạy học môn GDCD ở trường THPT, cần nghiên cứu tổng thể quá trình dạy học bộ môn để làm cho cơ sở lí luận của việc tổ chức, điều khiển quá trình dạy học đạt được mục tiêu dự kiến Phương pháp dạy học GDCD ở trường THPT với tư cách là một khoa học có đối tượng nghiên cứu sự hình thành nội dung tri thức môn GDCD và cách thức, con đường tổ chức để học sinh chiếm lĩnh nội dung tri thức của môn học này ở trường Trung học phổ thông

Qúa trình dạy học môn GDCD là mô ̣t hê ̣ thống toàn ve ̣n, những gì ta ̣o nên nội dung của khái niê ̣m da ̣y học cũng chính là các yếu tố cấu thành đối tượng nghiên cứ u của PPDH GDCD bao gồ m:

Môn học hay cu ̣ thể thể hóa nô ̣i dung trí du ̣c

Hoạt động da ̣y học của GV: GV là chủ thể giảng da ̣y, tổ chức, điều khiển hoạt động học, hoạt đô ̣ng nhận thức của học sinh Nghiên cứu hoa ̣t đô ̣ng của

GV, phương pháp dạy ho ̣c GDCD phải trả lời các cấu hỏi như: GV cho ̣n những phương pháp nào, ta ̣i sao la ̣i chọn chúng, GV tổ chức công việc chuẩn bị bài ho ̣c

củ a ho ̣c sinh ra sao, kiểm tra kiến thức như thế nào?

Hoạt động học tập củ a HS: Hoa ̣t đô ̣ng học tâ ̣p của HS là hoa ̣t đô ̣ng với đối tươ ̣ng, trong đó học sinh là chủ thể, nô ̣i dung ho ̣c là đối tượng Ho ̣c là quá trình

HS tích cực, tự giác chiếm lĩnh nô ̣i dung da ̣y học để hình thành, phát triển nhân

cách dưới sự điều khiển sư phạm của GV

Trong ba nhân tố tham gia vào quá trình da ̣y ho ̣c: môn GDCD đươ ̣c cụ thể

hóa trong sách giáo khoa; giáo viên da ̣y môn GDCD; ho ̣c sinh học môn GDCD, thì học sinh và hoa ̣t đô ̣ng của HS là nhân tố quyết đi ̣nh nhất Do đó phương pháp

dạy ho ̣c GDCD phải xem xét HS tiếp nhận tài liê ̣u ho ̣c tâ ̣p như thế nào, làm viêc

ra sao, hoạt đô ̣ng trí tuê ̣ diễn ra như thế nào?

Có thể thấy, nắ m vững đố i tươ ̣ng nghiên cứu của môn phương pháp da ̣y học GDCD sẽ giú p cho giáo viên da ̣y môn GDCD xác đi ̣nh đươ ̣c rõ ràng ranh giớ i của phương pháp dạy ho ̣c bộ môn này với phương pháp da ̣y ho ̣c bộ môn khác, biết kết hợp phương pháp da ̣y ho ̣c các bô ̣ môn khác với phương pháp da ̣y học GDCD, có cơ sở để nâng cao chất lươ ̣ng dạy ho ̣c bô ̣ môn đồng thời góp phần củ ng cố , nâng cao vi ̣ trí, vai trò của môn GDCD trong trường THPT và trong toàn xã hô ̣i

Với tư cách là mô ̣t khoa ho ̣c, phương pháp da ̣y học GDCD là mô ̣t bô ̣ phâ ̣n

củ a khoa ho ̣c giáo du ̣c, nó không chỉ có quan hê ̣ chă ̣t chẽ, hữu cơ với môn GDCD ở trường Trung ho ̣c phổ thông mà còn có quan hê ̣ chặt chẽ với các bô ̣ môn khác của Giáo du ̣c học, chủ yếu là Lí luâ ̣n da ̣y ho ̣c, Tâm lí ho ̣c, Lôgic ho ̣c,

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ chung

Nhiệm vụ của PPDH GDCD cần tập trung nghiên cứu những vấn đề sau: Nghiên cứu bản chất, cấu trúc, tính quy luật, đặc điểm, đặc trưng của quá trình dạy học môn GDCD ở trường THPT

Xác định mục tiêu giáo dục bộ môn theo mục tiêu đào tạo của trường phổ thông Mục tiêu giáo dục là điều kiện quyết định phương hướng chọn lựa nội dung kiến thức cơ bản và phương pháp dạy học thích hợp để đạt được kết quả tối ưu

Làm rõ chức năng của việc dạy học trên cả 3 mặt: cung cấp kiến thức, bồi dưỡng phẩm chất đạo đức và rèn luyện kỹ năng thực hành Làm rõ chức năng dạy học GDCD là giải đáp các vấn đề có ý nghĩa lí luận và thực tiễn của việc

dạy học GDCD Dạy môn GDCD cho ai? (đối tượng), Dạy cái gì? (Nội dung), Tại sao phải dạy và học những nội dung đó? (chức năng, nhiệm vụ) Dạy và học

những nội dung của môn GDCD như thế nào để đạt được hiệu quả cao nhất

(phương pháp) Dạy để làm gì? (mục đích)

Để xuất các biện pháp, thao tác sư phạm hợp lí, có cơ sở khoa học và hiệu quả trong dạy học bao gồm: giảng dạy, học tập, kiểm tra đánh giá, vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống Điều này cho thấy, phương pháp dạy học GDCD không chỉ nghiên cứu phương pháp giảng dạy của giáo viên mà còn nghiên cứu cả phương pháp học tập của học sinh, không chỉ nghiên cứu phương pháp dạy học về mặt lí thuyết mà cả kĩ năng thực hành và kiểm tra, đánh giá Phương pháp dạy học GDCD là lí luận dạy học chuyên ngành Mục đích của môn học này là hình thành năng lực giảng dạy cho giáo viên GDCD

Nhiệm vụ cụ thể

Tổ chức cho người học lĩnh hội hệ thống kiến thức về mục tiêu, nội dung chương trình, nguyên tắc, phương pháp, phương tiện, hình thức, tiêu chuẩn dạy học môn GDCD ở trường trung học

Rèn luyện cho người học những kỹ năng cơ bản về dạy học môn GDCD ở trường THPT: tổ chức, quản lí, thực hiện và phát triển chương trình môn học, kĩ

năng lập kế hoạch, thiết kế bài giảng; kĩ năng kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh; kĩ năng sử dụng các phương tiện dạy học (đặc biệt là những phương tiện hiện đại) và ứng dụng công nghệ thông tin; kĩ năng tổ chức hoạt động ngoại khoá, kĩ năng phát hiện và giải quyết các vấn đề trong thực tiễn dạy học môn GDCD

Giáo dục tình cảm nghề nghiệp, phẩm chất đạo đức của giáo viên: tinh thần trách nhiệm, ý thức nghề nghiệp, ý thức làm việc độc lập một cách tự giác và sấng tạo của giáo viên GDCD tương lai

Hình thành năng lực tự học, tự đánh giá, tự đào tạo, tự xây dựng kế hoạch phát triển nghề nghiệp của bản thân Tăng cường khả năng thích ứng với những thay đổi của chương trình và môn học

Tóm lại, nhiệm vụ của PPDH GDCD là trang bị cho sinh viên những lí luận khoa học về quá trình dạy học môn GDCD và những kĩ năng nghiệp vụ sư phạm cần thiết nhằm bảo đảm thực hiện có hiệu quả việc giáo dưỡng, giáo dục và phát triển cho học sinh THPT qua môn GDCD

* Phương pha ́ p nghiên cứu

Phương pháp luận của phương pháp dạy học GDCD

Phương pháp da ̣y ho ̣c GDCD được xây dựng trên cơ sở thế giới quan, phương pháp luận khoa học của một giai cấp nhất đi ̣nh Xuất phát từ nguyên tắc: Phương pháp dạy ho ̣c phải phù hợp với mu ̣c tiêu và nô ̣i dung da ̣y ho ̣c Do đó không chỉ nô ̣i dung da ̣y học mới mang tính giai cấp, tính đảng mà phương pháp

dạy ho ̣c cũng phải mang tính giai cấp

Phương pháp da ̣y học mang tính giai cấp thì phương pháp da ̣y ho ̣c GDCD

vớ i tư cách là mô ̣t khoa học càng mang tính giai cấp rõ rê ̣t Bởi vì nếu không đứng vững trên quan điểm, lâ ̣p trường, tư tưởng lí luận của giai cấp này thì chắc chắn sẽ rơi vào quan điểm lập trường, tư tưởng, lí luâ ̣n của giai cấp khác Do đó phương pháp luâ ̣n của phương pháp da ̣y ho ̣c GDCD chính là quan điểm lí luâ ̣n

củ a chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhâ ̣n thức và giáo du ̣c người công dân

Là phương pháp da ̣y ho ̣c bộ môn, phương pháp dạy ho ̣c GDCD cũng sử

dụng các phương pháp nghiên cứu khoa ho ̣c giáo dục nói chung gồm: các phương pháp nghiên cứu lí luận (phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừu tượng hóa, hê ̣ thống hóa ) và các phương pháp nghiên cứu thực tiễn (quan

sát, thực nghiệm khoa ho ̣c, tổng hơ ̣p kinh nghiệm, điều tra, chuyên gia ) Do đó

đă ̣c trưng của môn ho ̣c mang tính thực hành nên khi vận dụng những phương pháp nghiên cứ u trên môn phương pháp da ̣y học GDCD thường sử du ̣ng phương pháp tiếp cận thực tiễn dạy ho ̣c GDCD ở trường THPT với những hình thức quan sát khoa học, điều tra khoa học và thực nghiê ̣m khoa học Các kết quả nghiên cứu được xử lí bằ ng phương pháp toán học thống kê để có đươ ̣c đô ̣ tin

cậy cao [Phương pháp dạy học môn GDCD ở trường trung học phổ thông Vũ Đình Bảy, Đặng Xuân Điều, Nguyễn Thành Minh, Nxb Giáo dục Việt Nam, 2010]

1.1.3 Quan hệ giữa các yếu tố cơ bản trong quá trình dạy học môn GDCD

Quá trình dạy học nói chung trong đó có dạy học môn GDCD bao gồm nhiều thành tố, có quan hệ biện chứng với nhau như: mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức, kết quả dạy học và giáo viên, học sinh Các yếu tố này tương tác, liên kết tác động ảnh hưởng với nhau làm quá trình dạy học được hoàn chỉnh trong sự vận động và phát triển

Trong hệ thống đó cần xem xét trên ba mối quan hệ:

Quan hệ mục tiêu và nội dung dạy học Bất kì môn học nào cũng có mục tiêu và nhiệm vụ riêng, để đạt được mục tiêu đó các môn học phải xác định được các nội dung tri thức của mình Môn GDCD với mục tiêu cung cấp một cách tương đối có hệ thống các tri thức về thế giới quan, nhân sinh quan, những lí luận chung mang tính chất phương pháp luận về tự nhiên, xã hội và con người

Vì thế nội dung tri thức môn GDCD cũng được kết cấu từ các tri thức về Triết học, kinh tế chính tri, chủ nghĩa xã hội khoa học, đạo đức, pháp luật, các chính sách của Đảng và Nhà nước Như vậy, mục tiêu môn học quyết định nội dung môn học

Quan hệ nội dung môn học với phương pháp dạy học của giáo viên, phương tiện dạy học mà giáo viên sử dụng và hình thức tổ chức quá trình dạy học mà giáo viên lựa chọn Nội dung dạy học là yếu tố trực tiếp quy định phương pháp, phương tiện và hình thức tổ chức dạy học Phương pháp chỉ là hình thức biểu hiện của nội dung, do đó nội dung quyết định Xuất phát từ nội dung mà môn GDCD cần có những phương pháp, phương tiện và hình thức tổ chức dạy học cho phù hợp

Quan hệ giữa đối tượng học tập, giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học Quá trình dạy học là một hệ thống bao gồm nhiều yếu tố với vị trí và chức năng khác nhau Trong đó giáo viên với hoạt động dạy và học sinh với hoạt động học là hai nhân tố trung tâm Trong quá trình vận động phát triển mỗi yếu

tố đều phát huy tác dụng của mình Các nhân tố khác như mục đích, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp và phương tiện dạy học có hoàn thiện đến mức độ nào đi nữa nếu không thông qua thầy và trò với hoạt động dạy và học thì cũng không phát huy tác dụng thực tế Hoặc ngược lại, nếu thầy, trò và hoạt động dạy học không quán triệt được mục đích và nhiệm vụ dạy học, không nắm được nội dung dạy học, không sử dụng các phương pháp, phương tiện dạy học ở mức độ cần thiết thì hiệu quả tác dụng của các yếu tố này sẽ hạn chế rất nhiều, thậm chí có thể mất tác dụng

Như vậy, quá trình dạy học môn GDCD là hệ thống toàn vẹn, trong đó dưới

sự lãnh đạo, tổ chức, điều khiển của giáo viên, học sinh sẽ tích cực tự giác chủ động, sáng tạo lĩnh hội hệ thống tri thức, hình thành năng lực và kĩ năng của mình Để thực hiện được vai trò chủ đạo, lãnh đạo, tổ chức, điều khiển quá trình dạy học thì người giáo viên dạy GDCD trong trường THPT cần thực hiện tốt các công việc sau;

Lập kế hoạch dạy học môn GDCD

Xây dựng kế hoạch bài học

Tổ chức thực hiện bài giảng bằng nhiều hình thức tổ chức dạy học, với những phương pháp dạy học và phương tiện dạy học thích hợp theo hướng kích

thích tính tích cực, sáng tạo của học sinh, phát triển nhu cầu học tập bộ môn của học sinh

Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh, điều chỉnh và hoàn thiện quá trình dạy học môn GDCD ở trường THPT

1.2 Những yêu cầu cơ bản đối với việc học tập bộ môn lí luận và phương pháp dạy học môn GDCD ở trường Trung học phổ thông

1.2.1 Yêu cầu nắm vững lí thuyết môn học

Đối với người học nghề, trước hết phải thông hiểu và nắm vững lí thuyết nghề nghiệp và phải có ý thức tìm hiểu về nghề: Thứ nhất, lí thuyết là cơ sở cho thực hành, không nắm vững lí thuyết thì không thể thực hành Thứ hai, nếu không có ý thức tìm hiểu nghề thì không thể lĩnh hội được tri thức nghề nghiệp Thứ ba, trên cơ sở xác định đúng ý thức nghề nghiệp mới có thể từng bước xây dựng lương tâm nghề nghiệp, rèn luyện năng lực nghiệp vụ và không ngừng nâng cao trình độ về mọi mặt của bản thân

Khi nghe giảng, tự học, tự nghiên cứu người học phải biết suy ngẫm để hiểu và nắm vững các khái niệm của bộ môn, để diễn đạt kiến thức theo cách hiểu của mình Quá trình học tập, nghiên cứu là quá trình thu nhận, phát triển tri thức bản thân, vì thế người học không chỉ nắm vững tri thức trong giáo trình, tài liệu mà còn phải mở rộng tri thức qua nghiên cứu tài liệu của các môn khoa học khác

1.2.2 Yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành

Yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành là một trong những yêu cầu cơ bản đối với người giáo viên giảng dạy môn GDCD ở trường THPT, tất cả những yêu cầu này đều thuộc về nghiệp vụ sư phạm, đó là các nghiệp vụ như: phân tích chương trình, thiết kế bài giảng, tổ chức dạy học, kiểm tra và đánh giá kết quả

lên lớp của người giáo viên Trong dạy học, ngôn ngữ sư phạm của người giáo viên có ý nghĩa rất quan trọng trong việc truyền thụ tri thức và tạo hứng thú học tập cho học sinh, đặc biệt là môn GDCD

Môn GDCD ở trường THPT là những tri thức gắn bó với đời sống thực tiễn của con người và xã hội, nên giáo viên cần giúp cho học sinh biết vận dụng lí thuyết để giải quyết những vấn đề thực tế liên quan đến cuộc sống của bản thân, của gia đình và của xã hội Thông qua vận dụng lí thuyết để giải quyết vấn đề thực tiễn, giúp học sinh thấy rõ tác dụng thiết thực của tri thức môn GDCD đối với bản thân, trên cơ sở đó kích thích hứng thú học tập, phát triển tư duy lô gic, độc lập sáng tạo của học sinh Tuy nghiên ngoài việc tri thức môn học gắn với thực tiễn cuộc sống, thì tri thức môn GDCD còn có tính đặc thù là tính khái quát

và trừu tượng cao, nên trong dạy học giáo viên phải khi sử dụng ngôn ngữ đảm bảo tính nghệ thuật, tính diễn cảm, tính rõ ràng, trong sáng, mạch lạc, nhất là khi

sử dụng từ vựng, ngữ âm, văn phong, cách đặt câu hỏi thì ngôn ngữ khi sử dụng nên ngắn gọn, xúc tích, nhưng rõ ràng, giản dị và dễ hiểu, đảm bảo tính chính xác khoa học nhằm kích thích hứng thú học tập của học sinh và học sinh hiểu được chính xác nội dung bài học, nhờ đó người giáo viên sẽ truyền tải có hiệu quả những tri thức cần thiết, cũng như hiệu quả của các phương pháp, phương tiện và những hình thức tổ chức dạy học của môn GDCD cho học sinh ở trường THPT

Ngoài những yêu cầu trên, đối với giáo viên khi dạy học môn GDCD ở trường THPT phải được tham gia các đợt tập huấn thường xuyên và định kì của

Bộ và Sở giáo dục và Đào tạo, phải luôn thực hiện chế độ sinh hoạt chuyên môn, tiến hành thao giảng dự giờ, tham quan, thực tế

Như vây, để đáp ứng tốt những yêu cầu cơ bản về các kỹ năng nói trên,

trong quá trình học tập ở giảng đường Đại học sinh viên luôn phải biết thu thập những thông tin mới gắn với nội dung của từng bài học, tiết học; biết vận dụng lí thuyết vào giải quyết những vấn đề thực tiễn nó sẽ rất có lợi cho công tác thực tập sư phạm và công tác dạy học bộ môn sau này Để nâng cao kỹ năng nghề nghiệp, nhất là kỹ năng thực hành, sinh viên cần tích cực soạn giáo án lên lớp, tập giảng, tập báo cáo chuyên đề, tập báo cáo khoa học một cách nghiêm túc có chất lượng

1.Trình bày những nhiê ̣m vu ̣ cụ thể của lí luận và phương pháp dạy học bộ môn GDCD ở trường Trung học phổ thông

2 Phân tích mối quan hệ giữa các hình thức dạy học môn GDCD ở Trường THPT hiện nay

3 Phân tích mu ̣c tiêu chương trình môn GDCD ở Trung ho ̣c phổ thông

4 Làm rõ nội dung về các yêu cầu cơ bản trong việc học tập bộ môn lí luận

và phương pháp dạy học môn GDCD ở trường Trung học phổ thông?

5 Theo anh (chi ̣) đối tươ ̣ng GDCD và đối tượng nghiên cứu của phương pháp da ̣y ho ̣c GDCD có phải là mô ̣t không? Ta ̣i sao?

6 Trình bày cơ sở lí luâ ̣n và thực tiễn để xác đi ̣nh phương pháp da ̣y ho ̣c GDCD là mô ̣t khoa ho ̣c?

Chương 2 NHỮNG NGUYÊN TẮC CƠ BẢN TRONG DẠY HỌC BỘ

MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN 2.1 Quan niệm về nguyên tắc dạy học bộ môn Giáo dục công dân

Nguyên tắc theo tiếng la tinh « Pricipium » là tư tưởng chỉ đạo, quy tắc cơ bản, yêu cầu cơ bản đối với hoạt động được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu bản chất, quy luật của hoạt động đó

Nguyên tắc được hiểu như là điểm chủ yếu đầu tiên, là điểm cơ bản, là điểm xuất phát, là tiền đề của một lí luận nào đó Trên cơ sở nguyên tắc này toàn

bộ lí luận được xây dựng theo một hệ thống xác định Nguyên tắc chỉ đạo toàn

bộ quá trình xây dựng lí luận, và do đó chỉ đạo cả quá trình vận dụng lí luận vào hoạt động thực tiễn của con người Trong nguyên tắc bao gồm những yêu cầu bắt buộc con người phải tuân theo, nếu tuân theo những yêu cầu bắt buộc đó thì hoạt động thực tiễn và hoạt động nhận thức của con người đạt hiệu quả cao Ngược lại nếu không tuân theo thì con người sẽ dễ phạm phải những sai lầm Nguyên tắc là những luận điểm có tính định hướng, được rút ra từ mục đích công việc, từ những quy luật điều kiện khách quan cũng như kinh nghiệm hoạt động thực tiễn Nguyên tắc có giá trị chỉ dẫn các hoạt động có đông người tham gia Nguyên tắc bao giờ cũng mang tính khách quan, mặc dù nguyên tắc được con người nêu ra khi khái quát kinh nghiệm hoạt động của mình nhưng nó không phải là sản phẩm của tư duy thuần tuý, ý chí chủ quan của con người Nguyên tắc có thể được xây dựng trên cơ sở của một quy luật, và cũng có thể được xây dựng trên cơ sở một tập hợp quy luật Nhưng nguyên tắc và quy luật không đồng nhất với nhau Quy luật là vốn có của hiện thực khách quan, biểu thị các mối liên hệ và quan hệ phổ biến, bản chất, bền vững của các sự vật hiện tượng Còn nguyên tắc chỉ tồn tại khi xác lập được mối liên hệ giữa chủ thể

và khách thể trong mọi quá trình hoạt động cụ thể nhất định nào đó

2.1.1 Khái niệm về các nguyên tắc dạy học và các nguyên tắc dạy học môn GDCD

Dạy học là một trong những hoạt động xã hội có tính khoa học, tính kỹ thuật và nghệ thuật, để đảm bảo cho quá trình dạy học đạt được kết quả tối ưu thì cần phải có nguyên tắc dẫn đường

* Kha ́ i niê ̣m về các nguyên tắc dạy học

Các nguyên tắc dạy học là những luận điểm cơ bản có tính quy luật của lí luận dạy học, có tác dụng chỉ đạo toàn bộ tiến trình giảng dạy và học tập phù hợp với mục đích dạy học nhằm thực hiện tốt nhất các nhiệm vụ dạy học đã đề

ra

Vận dụng các nguyên tắc dạy học là nhiệm vụ rất quan trọng của lí luận

dạy học Tuy nhiên, không thể có nguyên tắc chung cho tất cả các môn học, cấp học Phải căn cứ vào đặc thù tri thức của môn học, căn cứ vào đặc trưng của cấp học, của một nền giáo dục để có hệ thống các nguyên tắc dạy học phù hợp Giáo dục công dân là một trong những hoạt động giáo dục rất quan trọng trong trường THPT, hoạt động này chủ yếu được thực hiện thông qua quá trình truyền thụ những tri thức khoa học của môn GDCD cho học sinh Nguyên tắc dạy học môn GDCD được hình thành và củng cố trong quá trình này

* Các nguyên tắc dạy học môn Giáo dục công dân

Là những luận điểm cơ bản, những tiền đề mang tính quy luật để xây dựng

lí luận dạy học môn GDCD, có tác dụng chỉ đạo toàn bộ quá trình giảng dạy và học tập môn GDCD nhằm thực hiện tốt mục đích và nhiệm vụ dạy học bộ môn này ở trường THPT

Các nguyên tắc dạy học môn GDCD ở trường THPT chỉ đạo toàn bộ hoạt động của cả giáo viên và học sinh từ việc xác định nội dung, lựa chọn phương pháp đến việc quyết định hình thức tổ chức dạy học sao cho phù hợp với quy luật nhận thức và đặc điểm tâm sinh lí của học sinh nhằm thực hiện mục tiêu và nhiệm vụ dạy học môn GDCD ở trường THPT

Các nguyên tắc dạy học môn GDCD là những luận điểm cơ bản chỉ đạo những hoạt động đang tồn tại và phát triển trong mối quan hệ chứng với nhau của toàn bộ tiến trình dạy học môn GDCD ở Trường trung học phổ thông Vì vậy, không thể quan niệm rằng các nguyên tắc dạy học chỉ có tác dụng chỉ đạo

các hoạt động giảng dạy của giáo viên, hiểu như vậy sẽ cường điệu hoá vai trò của giáo viên mà không thấy được vai trò của học sinh với tư cách là chủ thể nhận thức, và là chủ thể hoạt động học tập

Nguyên tắc dạy học là sợi chỉ đỏ xuyên suốt quá trình dạy học, đảm bảo cho quấ trình dạy học môn GDCD đạt được mục tiêu Do đó nhận thức và vận dụng đúng đắn các nguyên tắc dạy học môn GDCD người GV mới có khả năng đạt được hiệu quả cao trong giảng dạy, hoàn thành tốt nhiệm vụ của môn GDCD nói riêng và nhiệm vụ giáo dục nói chung

2.1.2 Cơ sở để xây dựng các nguyên tắc dạy học môn Giáo dục công dân

Nguyên tắc dạy học GDCD được xây dựng trên cơ sở mục tiêu của quá trình dạy học bộ môn ở trường Trung học phổ thông (THPH) là kết quả nhận thức về các quy luật dạy học môn này ở THPT, do đó nó có cơ sở khách quan, phản ánh những quy luật của quá trình dạy học môn GDCD ở THPT

Nguyên tắc dạy học môn GDCD là những tri thức, kinh nghiệm được tổng kết từ thực tiễn dạy học môn GDCD ở THPT của các nhà giáo có nhiều kinh nghiệm thành công trong hoạt động dạy học bộ môn này ở trường THPT Do đó nguyên tắc dạy học môn GDCD được coi là cơ sở cho hoạt động dạy học môn GDCD, giúp cho đội ngũ giáo viên dạy môn học này vận dụng và làm chỗ dựa

để tiến hành quá trình dạy học đạt hiệu quả

Với tư cách là một môn khoa học xã hội, môn GDCD không chỉ tuân theo

mà còn vận dụng các nguyên tắc dạy học chung vào môn GDCD cho phù hợp với đặc điểm tri thức của môn học này và đặc điểm tâm sinh lí của học sinh THPT Việc sử dụng linh hoạt các nguyên tắc dạy học ở từng loại đối tượng học sinh kết hợp với đặc điểm tình hình của địa phương là cơ sở rất quan trọng trong việc xây dựng các nguyên tắc dạy học môn GDCD ở trường Trung học phổ thông

Ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ là sự nhận thức nhanh nhạy của con người, các nguyên tắc dạy học vẫn đang được các nhà

sư phạm nghiên cứu và hệ thống các nguyên tắc dạy học khác nhau Hệ thống

Căn cứ vào lí luận chủ nghĩa Mác-Lênin, dựa vào các quy luật của quá trình dạy học môn GDCD, xuất phát từ việc nghiên cứu từ thực tiễn dạy học môn GDCD cũng như tâm sinh lí của học sinh, có thể nêu lên một số nguyên tắc cơ bản của môn GDCD ở trường THPT như sau:

* Khái niệm: Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học trong dạy học GDCD là

nguyên tắc đòi hỏi trong quá trình dạy học môn GDCD ở THPT người GV bộ môn phải đảm bảo cung cấp cho HS đầy đủ, chính xác hệ thống tri thức cơ bản, phổ thông, thiết thực, hiện đại của môn học

Là một bộ môn khoa học xã hội, nội dung môn học mang tính khoa học của Chủ nghĩa Mác-Lênin, phản ánh những đặc trưng những vấn đề cơ bản thiết thực của lí luận Mác- Lênin, nên môn GDCD mang tính khoa học sâu sắc

Môn GDCD trực tiếp trang bị cho người học hệ thống các tri thức về thế giói quan, nhân sinh quan, quan điểm của Đảng, đạo đức, pháp luật, nhằm góp phần quân trọng trong việc giáo dục các em trở thành công dân mới của đất nước

Đảm bảo tính khoa học trong giảng dạy GDCD là điều kiện cần thiết để biến tri thức người học tiếp thu được thành niềm tin của họ, thôi thúc họ hành động theo lẽ phải, theo chân lí

Tri thức còn là cơ sở của việc rèn luyện kỹ năng, kỷ xảo, là tiền đề xây dựng phương pháp tư duy khoa học, phát triển trí tuệ, phẩm chất đạo đức, hình thành và cung cấp thói quen tốt, định hướng tốt cho hành động

* Những yêu cầu của nguyên tắc đảm bảo tính khoa học

Phải truyền thụ đầy đủ, chính xác nội dung bài học

Hệ thống tri thức khoa học môn GDCD được cấu trúc theo từng bài học, cụ thể hoá thành từng đơn vị kiến thức trên cơ sở bám sát mục tiêu cụ thể của từng bài, từng đơn vị kiến thức và trình độ nhận thức của học sinh

Truyền thụ đầy đủ, chính xác về nội dung tức là giúp HS hiểu một cách đầy

đủ và chính xác nội dung của bài học Do vậy người GV GDCD phải nắm vững bản chất nội dung của từng bài học, từng khái niệm, phạm trù,

Nguyên lí, quy luật, luận điểm khoa học, nắm được vị trí, mục tiêu đặc điểm và yêu cầu của từng đơn vị kiến thức trong SGK, đồng thời phải biết lựa chọn PP và hình thức tổ chức dạy học phù hợp mang lại hiệu quả tốt nhất cho người học

Cung cấp thông tin, sự kiện phải chính xác

Khi cung cấp thông tin GV phải kiểm tra tính xác thực, đúng đắn của những thông tin, sự kiện và sàng lọc trước khi lựa chọn để đưa vào bài dạy của mình

Độ chính xác của thông tin, sự kiện do GV cung cấp sẽ góp phần làm cho bài học chính xác và khoa học hơn

Khai thác thông tin GV phải tham khảo nguồn tài liệu chính thống, có nguồn gốc, trích dẫn rõ ràng

Xử lí thông tin phải khách quan khoa học

Giáo viên luôn phải cập nhật, xử lí thông tin liên quan nội dung của từng tiết dạy một cách khách quan khoa học

VD: Quan điểm của Đảng về phát triển kinh tế

Giáo viên xử lí thông tin phải diễn ra trước sự chứng kiến của học sinh, điều đó thể hiện thái độ nghiêm túc, cách làm việc khoa học, trình độ lương tâm

và trách nhiệm của GV trước HS và môn học

Cập nhật, bổ sung vào nội dung bài học những thành tựu khoa học mới nhất

Trong quá trình dạy học GDCD, GV luôn phải khai thác, sử dụng thêm

những phương tiện, thông tin khác nhau để làm cho những nội dung khái quát, trừu tượng trong SGK trở nên phong phú sinh động, gắn liền với những thay đổi

Thế giới đang thay đổi từng ngày, việc cập nhật, bổ sung các thông tin khoa học mới ngoài SGK sẽ giúp cho môn học bắt kịp với cuộc sống hiện đại và thiết thực

Liên hệ với tri thức của các lĩnh vực, các môn khoa học khác

Môn GDCD mang tính đa dạng và tổng hợp bao trùm và liên quan đến nhiều lĩnh vực, nhiều bộ môn khoa học khác nhau, do vậy trong quá trình dạy học đòi hỏi GV phải liên hệ, vận dụng tri thức của các lĩnh vực, các môn học khác nhau vào giảng dạy môn học

Việc sử dụng kiến thức liên môn sẽ giúp HS hiểu bài nhanh hơn, làm cho tri thức môn học trở nên thuyết phục và khoa học hơn, qua đó làm cho HS thay đối cách nhìn về môn GDCD

Đảm bảo tính lôgic hệ thống của bài học

GV cần căn cứ vào mục tiêu, kiến thức cơ bản trọng tâm của từng bài, căn

cứ vào đối tượng để thiết kế, lựa chọn ý tưởng sư phạm trong dạy học

2.2.2 Nguyên tắc tính Đảng

* Khái niệm:

Nguyên tắc tính đảng trong dạy học GDCD là sự bảo vệ kiên quyết những luận điểm khoa học của Chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối chính trị đúng đắn của Đảng công sản Việt Nam, nhằm xây dựng đất nước ngày càng phồn vinh, phục vụ lợi ích của giai cấp công nhân và toàn thể nhân dân lao động

Vị trí nhiệm vụ của môn GDCD đã thể hiện tính Đảng của mình Đây là môn học nhằm trang bị cho HS một hệ thống tri thức cơ bản và thiết thực về Chủ nghĩa Mác – Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối chính trị của Đảng cộng sản, pháp luật của Nhà nước, một số tri thức đạo đức, tiếp tục củng cố niềm tin của HS vào lí tưởng xã hội chủ nghĩa vào sự lãnh đạo của Đảng

Giáo dục và dạy học phụ thuộc rất lớn vào xã hội, xã hội phát triển thì giáo dục phải phát triển cho tương ứng Vì thế tính đảng trong giảng dạy GDCD là đáp ứng yêu cầu của xã hội góp phần to lớn vào sự phát triển xã hội, định hướng

cho sự hoạt động của thấy trò, nhằm tạo ra những con người xây dựng xã hội tương lai tốt đẹp

Đảm bảo tính đảng trong giảng dạy môn GDCD là sự đóng góp có hiệu quả nhất, thiết thực nhất vào việc bảo vệ và phát triển những di sản lí luận quý báu của Chủ nghĩa Mác - Lênin, truyền bá hệ tư tưởng tiên tiến của thời đại

* Những yêu cầu đảm bảo nguyên tắc tính đảng

Giữ vững và phát triển các quan điểm khoa học của Chủ nghĩa Mác Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh trong dạy học

-Yêu cầu này đòi hỏi giáo viên phải công khai đứng vững trên lập trường của giai cấp công nhân, lợi ích của giai cấp công nhân và dân tộc Việt Nam để tiếp thu chính xác các khái niệm, phạm trù, nguyên lí, quy luật của Chủ nghĩa Mác Lênin

Giáo viên bộ môn phải biết vận dụng những lí luận khoa học của chủ nghĩa Mác- Lênin, để làm sáng tỏ những vấn đề nảy sinh trong hoạt động thực tiễn, trong sự phát triển của tự nhiên, xã hội và đời sống xã hội

Giáo viên bộ môn phải tự bổ sung những tri thức mới, tự làm giàu thêm tri thức của mình bằng việc nghiên cứu đào sâu, suy nghĩ về những vấn đề lí luận

đã và đang đặt ra, luôn xây dựng niềm tin vào chân lí của các khoa học

Mác-Lênin

Đảm bảo tính chiến đấu của Chủ nghĩa Mác - Lênin

Nguyên tắc tính đảng bao hàm tính chiến đấu Chủ nghĩa Mác - Lênin không ngừng đấu tranh chống lại các quan điểm thù địch: thời kì mới hình thành, Ăngghen chống lại Đuyrinh; thời kì phát triển Lênin chống lại các trào lưu triết học, chính trị phản động Ngày nay đứng trước những biến đổi lớn lao của thời đại và thế giới, cuộc đấu tranh bảo vệ những di sản, lí luận của học thuyết Mác –Lênin đang là vấn đề trung tâm, cấp thiết cả về lí luận và thực tiễn những người cộng sản chân chính và những nhà khoa học đích thực khi nghiên cứu học thuyết Mác –Lênin đang phải tiến hành cuộc đấu tranh gay gắt, quyết liệt chống lại sự tấn công điên cường của các quan điểm lí luận không đúng đắn

Như vậy, sự hình thành và phát triển học thuyết Mác – Lênin luôn gắn liền với đấu tranh quyết liệt chống lại các quan điểm đối nghịch Vì thế khi giảng dạy môn GDCD, giáo viên cần phê phán những nhận thức lệch lạc, cần nhạy bén linh hoạt kiên quyết vạch trần những thủ đoạn, những hành vi công khai chống học thuyết Mác – Lênin vào điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của nước ta Đương nhiên để bảo vệ và phát triển học thuyết Mác – Lênin thì sự phê phán đó phải được luận giải dựa trên cơ sở khoa học

Nguyên tắc tính đảng là một trong những nguyên tắc cơ bản trong dạy học môn GDCD ở trường Trung học phổ thông, thực hiện nguyên tắc này không chỉ nâng cao hiệu quả quá trình dạy học bộ môn mà còn góp phần quan trọng trong việc bảo vệ phát triển học thuyết Mác – Lênin – một học thuyết khoa học và cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trên toàn thế giới

2.2.3 Nguyên tắc tính thực tiễn

* Khái niệm

Đảm bảo tính thực tiễn trong dạy học GDCD là nguyên tắc đòi hỏi trong quá trình dạy học môn GDCD ở THPT, người GV bộ môn phải đảm bảo làm cho tri thức của môn học gắn liền với thực tiễn sinh động của cuộc sống, làm cho tri thức của môn học gắn liền với thực tiễn sinh động của cuộc sống, làm cho tri thức của môn học thực sự trở thành cơ sở, động lực thôi thúc HS hành động theo lẽ phải

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn là sự tổng kết, khái quát từ hoạt động thực tiễn của con người, từ thực tiến cuộc sống sinh động, áp dụng những tri thức khoa học được trang bị trong nhà trường, biết đánh giá thái độ đối với hiện thực khách quan để truyền thụ bài giảng có hiệu quả

Nếu trong dạy học chỉ sử dụng lí luận nó sẽ rơi vào chủ nghĩa giáo điều, nếu chỉ lí giải sự kiện thì sẽ rơi vào chủ nghĩa kinh nghiệm

Nên trong dạy học GV cần kết hợp chặt chẽ nhuần nhuyễn tri thức của môn học với thực tiễn sinh động trong quá trình dạy học mới có thể khẳng định giá trị đích thực mới giúp cho người học hiểu rõ ý nghĩa và từ đó tạo ra sự say mê, niềm tin vào tri thức mà học được trang bị

Khi truyền thụ tri thức môn học GV phải đồng thời thực hiện nguyên lí giáo dục là học đi đôi với hành, nhà trường gắn liền với xã hội, nhằm rèn luyện năng lực sáng tạo và năng lực hoạt động thực tiễn của người học

* Những yêu cầu của nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn

Phải làm rõ cơ sở thực tiễn của tri thức trong bài giảng

Căn cứ vào nội dung tri thức, trình độ nhận thức và khả năng lĩnh hội tri thức của học sinh có thể thực hiện nguyên tắc này bằng những cách khác nhau Môn GDCD ở trường Trung học phổ thông là hệ thống tri thức bao gồm nhiều môn khoa học như: Hệ thống tri thức khoa học của học thuyết Mác –Lênin, Đạo đức, Pháp luật, Đường lối cách mạng của Đảng vv Hệ thống tri thức khoa học của học thuyết Mác –Lênin là sự kế thừa có phê phán, có phát triển sáng tạo những tư tưởng tốt đẹp nhất mà loài người đã đạt được trong lịch sử, là

sự khái quát lịch sử đấu tranh cách mạng của nhân dân, kể cả đấu tranh với tự nhiên, là những thành tựu khoa học mà loài người đã đạt được Vì thế trong bài giảng cần gắn lí luận với thực tiễn, đặc biệt là khi giảng các nội dung của khái niệm, phạm trù, nguyên lí, quy luật cần có tri thức từ thực tiễn, qua đó giúp người học lĩnh hội tri thức có hiệu quả nhất

Tri thức của môn GDCD vừa mang tính khái quát vừa mang tính trừu tượng, với nhiều khái niệm, nguyên lí, quy luật, nhưng các tri thức đó đều là kết quả được rút ra thông qua nhận thức của nhiều thế hệ từ chính hoạt động thực tiễn Vì vậy, nếu biết khai thác tối đa ý nghĩa thực tiễn của tri thức sẽ làm cho học sinh thấy rõ giá trị của môn học đối với cuộc sống, sẽ nhận thức đúng đắn tầm quan trọng của tri thức môn học và hiệu quả của bài giảng sẽ được nâng cao

Dùng các ví dụ, hình ảnh, thông tin, sự kiện trong thực tiễn để minh hoạ cho nội dung truyền thụ

Do tính trừu tượng của tri thức GDCD, việc sử dụng các ví dụ, hình ảnh, thông tin, sự kiện trong thực tiễn đưa vào bài dạy sẽ góp phần làm cho bài dạy đến gần với cuộc sống

Các ví dụ đưa ra phải chính xác phù hợp với nội dung tri thức cần truyền thụ Ví dụ phải được phân tích tỉ mỉ để thông qua đó học sinh hiểu rõ hơn lí luận, nghĩa là ví dụ vừa được dùng để minh hoạ, vừa được dùng để giải thích tri thức Tuy nhiên nếu trong giảng dạy giáo viên chỉ dừng lại ở việc đưa ra ví dụ

sẽ dẫn đến tầm thường hoá tri thức Do đó cần có sự kết hợp linh hoạt giữa vioeecj nắm tri thức với việc chỉ ra nguồn gốc của tri thức và đưa ví dụ minh hoạ, phải vạch ra phương hướng ứng dụng tri thức khoa học vào hoàn cảnh cụ thể phản ánh tình hình thực tiến vào nội dung dạy học

Những tư liệu thực tiễn góp làm cho tri thức môn GDCD trở nên gần gũi dễ nhớ, dễ hiểu đối với học sinh, đồng thời góp phần làm tăng tính khoa học, tính thuyết phục của bài GDCD

Liên hệ nội dung bài học với những tình huống, những vấn đề đã và đang nảy sinh trong thực tiễn cuộc sống

Trong quá trình dạy học môn GDCD ở trường Trung học phổ thông, việc đưa ra các tình huống điển hình các vấn đề nổi cộm trong thực tiễn cuộc sống vào bài dạy sẽ đem lại nhiều kết quả tích cực Một mặt nó đảm bảo tính thực tiễn của bài, mặt khác gây hứng thú cho HS trong việc lĩnh hội tri thức của môn học Các tình huống, vấn đề đưa vào bài dạy GDCD càng điển hình càng sát với thực tiễn cuộc sống , với địa phương, với tâm lí, lứa tuổi của HS càng có hiệu quả

Chỉ ra được vai trò, ý nghĩa của tri thức đối với học sinh trong thực tiễn cuộc sống

Giáo viên bộ môn phải chỉ cho HS thấy được vai trò, ý nghĩa thực tiễn của những tri thức mà các em vừa lĩnh hội

Giáo viên phải chỉ cho HS hướng để vận dụng cũng như cách thức để vận dụng những tri thức đó vào cuộc sống Từ đó HS sẽ tiếp thu tri thức môn học một cách tự nguyện và chủ động

Đảm bảo tính thực tiễn thông qua một số hoạt động khác

Giáo viên bộ môn có thể tăng cường tính thực tiễn cho những bài dạy GDCD bằng các hoạt động khác như: tổ chức cho HS tham quan thực tế, thực

hành ngoài giờ lên lớp, giao các bài tập về nhà để HS tự tìm hiểu, liên hệ trên cơ

sở nội dung bài học, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương Đối với những hoạt động nói trên, ngoài việc chuẩn bị về ý tưởng, nội dung, hình thức hoạt động, phương tiện, thiết bị, đòi hỏi người giáo viên giảng dạy GDCD phải có năng lực điều hành, tổ chức, quản lí

Khi sử dụng nguyên tắc này giáo viên phải định hướng cho học sinh phải chọn lọc, vạch ra nội dung, kế hoạch chi tiết đồng thời phải khai thác vốn sống của học sinh để minh họa và giải quyết những vấn đề lí luận thì mới mang lại hiệu quả trong dạy học bộ môn

2.2.4 Nguyên tắc tính vừa sức

* Khái niệm:

Đảm bảo tính vừa sức trong giảng dạy GDCD là nguyên tắc đòi hỏi trong quá trình dạy học môn GDCD ở THPT, người GV bộ môn phải đảm bảo dạy học sao cho phù hợp với đặc điểm, trình độ của HS nhằm phát huy tính tích cực,

tự giác, chủ động và sáng tạo của các em trong quá trình lĩnh hội tri thức GDCD Giáo viên luôn phải xác định đúng vai trò, vị trí của bộ môn GDCD ở trường Trung học phổ thông

Khi biên soạn chương trình sách giáo khoa phải căn cứ vào đối tượng học sinh, đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi, trình độ lĩnh hội tri thức

Bộ môn GDCD bao gồm các tri thức của triết học, kinh tế chính trị, chủ nghĩa xã hội khoa học, đường lối của Đảng, đạo đức, pháp luật Những tri thức đó được nâng lên thành lí luận, nên khi dạy học giáo viên xác định trọng tâm để đảm bảo tính vừa sức

* Những yêu cầu của nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức

Hiểu rõ đặc điểm địa phương

Do vị trí, nhiệm vụ đặc thù của môn học nên đòi hỏi GV bộ môn phải tìm hiểu và nắm vững đặc điểm địa phương nơi mình giảng dạy

Thực tế mỗi địa phương, mỗi vùng miền đều có đặc thù về điều kiện tự nhiên, dân cư, phong tục tập quán, tín ngưỡng, truyền thống văn hoá, nên khi

hiểu rõ đặc điểm đó sẽ giúp cho GV hiểu rõ hơn về HS và vận dụng tri thức của môn học vào thực tiễn phù hợp với HS

Nắm được đặc điểm tâm sinh lí của học sinh

Học sinh Trung học phổ thông thường ở vào lứa tuổi từ 15-18, đây là giai đoạn có nhiều thay đổi về tâm sinh lí và nó có tác động đến thái độ học tập, sự hình thành nhân cách của các em Ở độ tuổi này tuy cốn hiểu biết về đời sống xã hội chưa phong phú nhưng do trình độ phát triển dân trí của xã hội, do trình độ nhận thức đã được nâng cao, do tác động của bùng nổ thông tin nên tư duy trừu tượng của học sinh đã có và đang phát triển Qúa trình học tập của học sinh đã xuất hiện những nhân tố nghiên cứu khoa học và đang từng bước được củng cố, rèn luyện học sinh đã biết gắn chặt cuộc sống của bản thân với cuộc sống xã hội, đã bước đầu thiết lập các mối quan hệ xã hội Những yếu tố này khá lớn đến khả năng lĩnh hội tri thức của học sinh, nên cần căn cứ vào các yếu tố đó để xác định các mức độ vừa sức trong học tập của học sinh để từ đó tìm ra những nội dung tri thức và phương pháp giảng dạy phù hợp

Việc đánh giá năng lực tri thức của học sinh không chỉ dừng lại ở việc đánh giá qua các bài kiểm tra Ở đây cần kết hợp nhiều biện pháp, bởi vì năng lực tri thức của học sinh nhiều khi do sự say mê môn học, hoặc do ảnh hưởng mạnh mẽ của dư luận xã hội Do vậy, một mặt cần tiến hành đánh giá một cách khách quan, khoa học theo các phương pháp do khoa học giáo dục cung cấp Mặt khác cần tìm hiểu năng lực tiếp nhận tri thức các bộ môn khoa học khác của học sinhh

để từng bước tạo ra sự say mê học tập của học sinh

Trên cơ sở xác định được tâm sinh lí của người học GV lựa chọn nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, phương tiện dạy học, hình thức kiểm tra, đánh giá sao cho phù hợp, hiệu quả

Như vậy, việc dạy học môn GDCD cần căn cứ vào đối tượng học sinh để nâng dần mức độ phức tạp, mở rộng dần phạm vi của tri thức để học sinh thực chất nắm được các kiến thức cần lĩnh hội

Nắm được trình độ nhận thức và khả năng lĩnh hội của học sinh

Trình độ nhận thức của HS mỗi lớp, mỗi khối thường không đồng đều, nên

GV cần phải tìm hiểu đối tượng để có phương pháp, hình thức dạy học phù hợp, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của HS trong quá trình lĩnh hội tri thức môn GDCD

Trong quá trình dạy học, việc nắm rõ đối tượng, trình độ nhận thức của học sinh và vấn đề rất quan trọng Đối với học sinh kém thì cần kiên trì giúp đỡ để từng bước nâng trình độ Đối với học sinh khá cần khuyến khích năng lực tư duy sáng tạo, độc lập và khả năng vận dụng nội dung tri thức vào hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn Để làm được điều này trong dạy học giáo viên nên đặt ra một nhiệm vụ chung cho cả lớp dưới sự chỉ đạo, hướng dẫn của giáo viên

cá nhân học sinh suy nghĩ và tìm cách giải quyết Trong thời gian đó giáo viên có thể giúp đỡ cho những học sinh yếu kém bằng cách gợi ý và minh hoạ, khuyến khích học sinh khá giỏi tìm hiểu kiến thức thông qua bài tập tình huống

và các câu hỏi nâng cao Hoặc giáo viên có thể tổ chức cho học sinh thảo luận theo các nhóm nhỏ với những vấn đề cụ thể vừa tạo cho học sinh cơ hội giúp đỡ lẫn nhau học tập vừa giáo dục cho các em tinh thần tập thể, vừa kích thích các

em độc lập suy nghĩ mạnh dạn đưa ra ý kiến và bảo vệ chính kiến của mình Cứ như vậy vấn đề học tập sẽ trở nên vừa sức với các đối tượng học sinh đặc biệt là những học sinh cá biệt

Đảm bảo tính vừa sức trong tất cả các hoạt động dạy học

Trong dạy học GDCD đòi hỏi phải được thực hiện trong tất cả các hình thức hoạt động từ việc dạy học trên lớp đến các hoạt động tham quan thực tế, các hoạt động ngoài giờ lên lớp, đồng thời cũng phải thực hiện ở các khâu từ tổ chức hoạt động dạy học đến việc kiểm tra đánh giá học sinh

* Mối quan hệ giữa các nguyên tắc dạy học

Các nguyên tắc dạy học môn GDCD rất phù hợp với mục tiêu giáo dục con người phát triển toàn diện và có những điểm chung với các nguyên tắc dạy học của khoa học giáo dục Song xuất phát từ đặc thù tri thức của môn GDCD ở trường Trung học phổ thông nên các yêu cầu cụ thể của từng nguyên tắc phải do

đặc trưng tri thức của môn quy định, vì thế không thể lẫn lộn chúng với những yêu cầu mà khoa học giáo dục bắt buộc giáo viên cần tuân theo trong giáo dục

Sự phân biệt rõ ràng các nguyên tắc dạy học môn GDCD chỉ mang tính tương đối với mục đích phân tích sâu sắc từng nguyên tắc Còn trong thực tế giảng dạy môn GDCD bao giờ giáo viên cũng vận dụng đồng bộ, nhuần nhuyễn tất cả các nguyên tắc đó trong mối liên hệ qua lại thì hiệu quả giờ học mới cao Bởi vì các nguyên tắc dạy học môn GDCD có liên quan mật thiết với nhau, nội dung của từng nguyên tắc nhấn mạnh một phương diện, một khía cạnh nào đó của quá trình dạy học, nó đan kết, hỗ trợ nhau, là điều kiện, tiền đề cho các nguyên tắc khác chỉ đạo quá trình dạy học

Chẳng hạn: Khi thực hiện nguyên tắc tính khoa học thì không thể không chú ý đến nguyên tắc tính đảng, vì tính khoa học càng cao thì tính đảng càng sâu sắc

Khi thực hiện nguyên tắc tính khoa học phải coi trong nguyên tắc tính thực tiễn vì tri thức khoa học không được thực tiễn kiểm nghiệm, đánh giá những gì

HS lĩnh hội được sẽ không đảm bảo sự thống nhất giữa lí luận và thực tiễn, giữa học đi đôi với hành Thực hiện nguyên tắc tính khoa học không chú ý đến tính vừa sức thì khó phát huy được tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh Tuy nhiên trong mỗi bài giảng và trong từng điều kiện dạy học nhất định, có thể có nguyên tắc được lưu tâm hơn, coi trọng hơn, được vận dụng đầy đủ hơn các nguyên tắc khác Điều đó không có nghĩa là coi nhẹ các nguyên tắc dạy học khác mà cần kết hợp các nguyên tắc dạy học bộ môn thành một chỉnh thể hoàn chỉnh thì mới đạt hiệu quả cao trong dạy học

[Đinh Văn Đức,- Dương Thúy Nga, Phương pháp dạy học môn GDCD ở trường THPT, Nxb Đại học sư phạm, 2009]

Câu ho ̉ i ôn tập và thảo luâ ̣n

1 Vì sao nói quán triê ̣t linh hoa ̣t các nguyên tắc da ̣y ho ̣c trong các điều kiê ̣n

cụ thể đó cũng là mô ̣t nghê ̣ thuâ ̣t sư pha ̣m?

2 Theo anh (chi ̣) nguyên tắc nào được vâ ̣n du ̣ng nhiều nhất và có ý nghĩa quan trọng nhất trong da ̣y ho ̣c môn GDCD ở Trường THPT? Vì sao?

3 Phân tích mối quan hệ giữa các nguyên tắc dạy học Cho ví du ̣ minh ho ̣a

4 Tính khoa ho ̣c càng cao thì tính đảng càng sâu sắc và ngươ ̣c la ̣i? Anh, chi ̣

có đồng ý với ý kiến đó không? Vì sao?

5 Hãy xác đi ̣nh các nguyên tắc da ̣y ho ̣c trong bài 1: Thế giới quan và

phương pháp luận biê ̣n chứng – GDCD lớp 10

6 Hãy xác định các nguyên tắc da ̣y học trong bài 10: Nền dân chủ xã hội chu ̉ nghĩa – GDCD lớp 11

7 Hãy xác đi ̣nh các nguyên tắc da ̣y ho ̣c trong bài 5: Quyền bình đẳng giữa

ca ́ c dân tộc, tôn giáo – GDCD lớp 12

Chương 3 CÁC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG

DÂN TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

3.1 Một số vấn đề chung về phương pháp dạy học

3.1.1 Khái niệm phương pháp dạy học

Thuật ngữ “phương pháp” bắt nguồn từ tiếng hi lạp “Metodos” có nghĩa là con đường, cách thức vận động của một sự vật hiện tượng

Theo Hêghen, phương pháp là hình thức vận động của nội dung sự vật Mỗi

sự vật đều có bản chất của nó và được thể hiện qua những hình thức nhất định, hình thức không bao giờ tách rời nội dung và đồng thời nội dung cũng không tồn tại tách rời hình thức vận động của nó Mỗi sự vật trong quá trình tồn tại đều gắn với một hình thức vận động đặc trưng Vận dụng cách tiếp cận về phương pháp của Hêghen vào dạy học cho ta phương pháp luận rất quan trọng Mỗi nội dung dạy học sẽ có một phương pháp đặc thù mang lại hiệu quả cao nhất mà không thể thay thế bằng các phương pháp khác Do đó không thể nói rằng PPDH này tốt, PPDH kia không tốt mà cần phải xác định, với nội dung này PPDH phù hợp với nói là gì Cách tiếp cận của Hêghen cho thấy, muốn xác định và sử dụng PPDH tối ưu trước hết phải trả lời câu hỏi dạy cái gì? Sau đó mới đến câu hỏi dạy như thế nào? Tức cách dạy phải luôn phù hợp với nội dung dạy học Sự thay đổi nội dung sẽ dẫn đến thay đổi PPDH và hình thành phương thức dạy học mới Theo C.Mác: các thời đại kinh tế khác nhau không phải là ở chỗ nó sản xuất

ra cái gì, mà là ở chỗ chúng sản xuất bằng cách nào với tư liệu lao động nào Mỗi một hoạt động đều có cấu trúc ba thành phần: chủ thể hoạt động; đối tượng

và tư liệu (phương tiện) lao động, trong đó phương pháp và phương tiện là thước

đo trình độ lao động Cách tiếp cận này của C.Mác cho ta thấy, trong dạy học phương pháp có tính độc lập tương đối với nội dung và trình độ, hiệu quả của hoạt động dạy học được quyết định bởi phương pháp và phương tiện dạy học Hai cách tiếp cận có tính chất phương pháp luận của Hêghen và C.Mác cho

ta những bài học quý báu để áp dụng vào quá trình dạy học môn GDCD Theo đó phương pháp không phải là hình thức bên ngoài nội dung mà bao giờ cũng là

sự biểu hiện bên trong của nội dung, do nội dung quy định, hay phương pháp là

phương pháp của nội dung, là cách thức thực hiện nội dung Vì thế, tuỳ theo tính đặc thù của tri thức môn học mà đòi hỏi phải có PPDH phù hợp Những PPDH này có tác dụng hỗ trợ lẫn nhau hợp thành hệ thống các PPDH nhằm chuyển tải tới nội dung tri thức khoa học của môn học đó tới người học

Vì vậy, PPDH phải được xem xét theo nghĩa chung nhất là những con

đường, cách thức tiến hành hoạt động dạy học Trong hoạt động dạy học, phương pháp được hiểu là cách thức tiến hành các hoạt động của người dạy và người học nhằm thực hiện một nội dung dạy học đã được xác định

3.1.2 Phân loại phương pháp dạy học

Phân loại phương pháp dạy học là dựa trên cơ sở xác đi ̣nh mu ̣c đích, chức năng, nô ̣i dung thực hiện tác động đến đối tươ ̣ng da ̣y học để đi ̣nh danh và quy về nhóm phương pháp dựa trên các tiêu chí nhất định Việc phân loa ̣i các PPDH có giá trị rát lớn trong việc giúp người dạy thấy được đă ̣c trưng cảu từng phương pháp và phản ánh yêu cầu tất yếu của viê ̣c tìm tòi các phương pháp và phương tiện dạy ho ̣c có hiê ̣u quả đáp ứng xu thế phát triển của da ̣y và ho ̣c hiê ̣n đa ̣i

Hiện nay có nhiều cách phân loại phương pháp da ̣y ho ̣c, nguyên nhân là do

cách tiếp câ ̣n và tiêu chí phân loa ̣i có sự khác nhau:

Căn cứ vào thời gian xuất hiện có thể phân chia hệ thống phương pháp dạy học bao gồm nhóm phương pháp truyền thống và nhóm phương pháp hiện đại Căn cứ vào điều khiển hoạt động nhận thức của người học thì có thể chia PPDH thành ba nhóm: nhóm phương pháp kích thích và xây dựng động cơ học tập; nhóm phương pháp tổ chức và thực hiện hoạt động học tập và nhóm phương pháp kiểm tra

Nếu căn cứ vào tác đô ̣ng của phương pháp tới sự phát triển của người ho ̣c hay xu hướng tích cực hóa trong da ̣y ho ̣c thì có thể phân chia PPDH thành 3 nhóm: nhóm phương pháp hướng về người da ̣y, nhóm phương pháp tích cực, nhó m phương pháp hướng vào người ho ̣c

Nếu căn cứ vào mức độ tham gia và tính chất của hoạt động nhận thức của người dạy và người học trong quá trình dạy học có thể chia PPDH thành các

Nhóm phương pháp chủ yếu dùng lời của giáo viên

Nhóm phương pháp trao đổi

Nhóm phương pháp tổ chức hành động của người học

Nhóm phương pháp làm việc độc lập của người học có sự trợ giúp của giáo viên

Nhóm phương pháp kích thích động cơ của người học

Các cách phân loại về phương pháp dạy học trên cho thấy điều kiện tiên quyết để phân loại PPDH là xác định tiêu chí phân loại, tuy nhiên sự phân loại các PPDH chỉ mang tính tương đối, nên không được tuyệt đối hoá cách phân

loại nào [Vũ Đình Bảy, Đặng Xuân Điều, Nguyễn Thành Minh, Phương pháp dạy học môn GDCD ở Trường THPT, GDVN, 2010]

3.2 Các phương pháp dạy học môn Gia ́ o du ̣c công dân

Để đưa ra một lựa cho ̣n có sự cân nhắc về phương pháp da ̣y ho ̣c môn GDCD ở trường THPT cho phù hợp, người GV cần nắm được những vấn đề sau:

Những phương pháp thường sử du ̣ng trong da ̣y ho ̣c môn GDCD hiê ̣n nay

Nội dung của mỗi phương pháp

Ưu điểm và ha ̣n chế của từng phương pháp

Cách thức tiến hành của từng phương pháp

Những yêu cầu sư phạm của từ ng phương pháp khi áp du ̣ng vào thực tiến

dạy ho ̣c

Như vậy, hiện nay viê ̣c da ̣y ho ̣c môn GDCD ở trường THPT các phương pháp da ̣y ho ̣c đang đươ ̣c áp du ̣ng khá phổ biến cho từng khối lớp, chủ đề, từng phần trong chương trình GDCD ở trường THPT, gồm các phương pháp: Phương pháp thuyết trình, phương pháp vấn đáp (đàm thoa ̣i), phương pháp trực quan, phương pháp nêu vấn đề, phương pháp thảo luâ ̣n nhóm, phương pháp đóng vai, phương pháp động não, phương pháp trò chơi, phương pháp dự án, phương pháp nghiên cứ u trường hơ ̣p điển hình

3.2.1 Phương pháp thuyết trình

* Khái niệm phương pháp thuyết trình

Phương pháp thuyết trình là PPDH trong đó giáo viên (GV) dùng lời nói sinh động, biểu cảm, thuyết phục để truyền thụ hệ thống tri thức môn GDCD cho học sinh (HS) theo chủ đề nhất định, nhờ đó HS tiếp thu bài giảng một cách có hệ thống

* Các dạng thuyết trình

Giảng giải: là một dạng của phương pháp thuyết trình (PPTT) trong đó GV

dùng lời nói để giúp HS hiểu được các khái niệm, phạm trù, nguyên lí, quy luật Trong dạy học GDCD, dạng này thường được sử dụng khi giảng những tri thức mới của bài Để nâng cao hiệu quả của PP, trong khi giảng giải, GV có thể kết hợp giảng giải với các PPDH khác như đàm thoại, động não…và có sự hỗ trợ của phương tiện trực quan

Diễn giảng: là một dạng thuyết trình, trong đó thông qua lời giảng của

mình, GV giúp học sinh tiếp thu được khối lượng tri thức tương đối lớn theo một hệ thống lôgic chặt chẽ

Trong dạy học GDCD, diễn giảng thường được áp dụng với những bài có nội dung tri thức phức tạp, khó, trừu tượng, khái quát cao Đồng thời cần kết hợp với các PPDH khác, nhất là đàm thoại, nêu vấn đề

Một bài diễn giảng thường được tiến hành theo trình tự 3 bước

Bước 1: Mở đầu, GV giới thiệu nội dung tri thức cần tiếp thu dưới dạng một yêu cầu hoặc một tình huống có vấn đề

Bước 2 Trình bày nội dung chính: GV lần lượt triển khai các nội dung của tri thức một cách lôgic chặt chẽ để giải quyết vấn đề

Bước 3 Kết thúc: GV khái quát và nhấn mạnh những nội dung cơ bản mà

HS cần nắm vững

Kể chuyện: là một dạng của PPTT, trong đó GV dùng lời nói diễn cảm kết

hợp với các phương tiện khác (điệu bộ, cử chỉ, đồ dùng dạy học…) để thuật lại nội dung một câu chuyện nhằm giúp HS tiếp thu tri thức của bài học

Kể chuyện dùng trong dạy học GDCD rất phong phú, đa dạng và có tác dụng to lớn trong việc hình thành và duy trì tâm lí cho HS

Ưu điểm

Quen thuộc với GV và HS

Qúa trình tiếp thu nội dung tri thức đảm bảo dược tính hệ thống, lôgic, nhấn mạnh được những nội dung cơ bản và kiến thức trọng tâm

Giáo viên chủ động trong việc phân phối thời gian cho từng nội dung kiến thức

Truyền thụ được một khối lượng kiến thức lớn trong một thời gian ngắn và với số lượng SV lớn

Giáo viên dễ dàng bao quát lớp

Phù hợp với những bài học có kiến thức khó, trừu tượng

Hạn chế

Học sinh thụ động trong việc tiếp thu kiến thức, không phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo

Qúa trình rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo của HS gặp nhiều khó khăn, hạn chế

GV khó khăn trong việc thu nhận thông tin ngược từ phía SV

* Một số yêu cầu sư phạm khi sử dụng PPTT

Giáo viên luôn cần có sự mẫu mực trong lối sống và tác phong đạo đức Lời giảng rõ ràng, chính xác, biểu cảm

Cường độ lời giảng phù hợp với đặc điểm tri thức của bài học, đối tượng nhận thức

Kết hợp với các PPDH khác một cách linh hoạt với nội dung tri thức và đối tượng tiếp nhận

Ví dụ: Khi giảng mục 1 bài 7 Công dân với các quyền dân chủ - GDCD lớp 12,

bằng cách đặt câu hỏi theo phương pháp thuyết trình

Giáo viên tổ chức cho học sinh đọc khái niệm quyền bầu cử và ứng cử trong

SGK sau đó đặt vấn đề cho học sinh trả lời để dẫn dắt học sinh nắm được nội dung kiến thức

Em đã tham gia vào các cuộc bầu cử nào chưa? hình thức mà em tham gia bầu cử đó là gì?

Theo em quyền bầu cử và ứng cử của công dân thuộc lĩnh vực nào?

Theo em pháp luật Việt Nam hiện nay quy định độ tuổi bầu cử và ứng cử của công dân là bao nhiêu?

Theo em nhũng trường hợp nào không được thực hiện quyền bầu cử và quyền ứng cử?

3.2.2 Phương pháp vấn đáp (đàm thoại)

* Khái niệm: vấn đáp (đàm thoại) là một PPDH, trong đó việc truyền thụ và

lĩnh hội kiến thức mới giữa GV và HS thông qua hệ thống câu trả lời từ những yêu cầu, gợi ý do GV nêu ra

* Các dạng vấn đáp

Vấn đáp tái hiện: GV đặt ra những câu hỏi chỉ yêu cầu HS nhớ lại mà

không phải suy luận

Vấn đáp giải thích – minh hoạ: GV lần lượt nêu ra các câu hỏi và kèm theo

những ví dụ để HS thấy được tính đúng đắn của những tri thức đã được khẳng định

Vấn đáp tìm tòi: Đây là dạng vấn đáp phổ biến trong dạy học GDCD và đòi

hỏi cao nhất tính chủ động, sáng tạo của HS Với phương pháp này GV đưa ra một hệ thống câu hỏi, tổ chức cho HS trao đổi ý kiến qua đó rèn luyện tính tư duy cho HS

Hạn chế: