LUẬN văn sư PHẠM NGỮ văn nỗi TRĂN TRỞ tìm GIẢI PHÁP HƯỚNG THIỆN TRONG các TRUYỆN NGẮN của NAM CAO TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG tám 1945

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh nhận xét: “Nếu như ở tác phẩm Ngô Tất Tố là tiếng kêu cứu đói thì ở tác phẩm của Nam Cao lại là tiếng kêu cứu lấy nhân cách nhân phẩm, nhân tính của con

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA SƯ PHẠM

BỘ MÔN NGỮ VĂN

 

MAI NGUYỄN BÍCH THUẬN

NỖI TRĂN TRỞ TÌM GIẢI PHÁP HƯỚNG

THIỆN TRONG CÁC TRUYỆN NGẮN CỦA

NAM CAO TRƯỚC CÁCH MẠNG

ĐỀ CƯƠNG TỔNG QUÁT PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Mục đích, yêu cầu

4 Phạm vi nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

PHẦN II: NỘI DUNG

Chương 1: Thế giới nhân vật trong các truyện ngắn Nam Cao trước Cách mạng tháng Tám-1945

1 Các nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao đều có cá tính

1.1 Các nhân vật nông dân

1.2 Hoài bão về sự nghiệp lớn lao

2 Các nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao đều có nỗi trăn trở tìm giải pháp hướng thiện

2.1 Giữ gìn phẩm chất tốt đẹp trong hoàn cảnh khó khăn

2.2 Mở rộng tấm lòng đối với những người cùng cảnh ngộ

Chương 3: Nỗi trăn trở tìm giải pháp hướng thiện trong các truyện ngắn Nam Cao trước Cách mạng thể hiện giá trị nhân đạo sâu sắc

1 Giá trị nhân đạo sâu sắc trong truiyện ngắn Nam Cao được thể hiện qua cách xây dựng nhân vật của tác giả

2 Nỗi trăn trở ấy chứa đựng khát vọng chân thiện mỹ như là nhu cầu trần tục của con người trần tục

3.1 Thông cảm thương xót những con người bất hạnh

3.2 Tố cáo những thế lực chà đạp quyền sống con người, đòi hỏi xã hội tạo điều

kiện để con người sống thực sự có ý nghĩa

PHẦN III: KẾT LUẬN

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Khi còn là học sinh trung học cơ sở, tôi được học truyện ngắn Lão Hạc của

nhà văn Nam Cao Tác phẩm đã để lại ấn tượng và cảm động trong lòng tôi về một lão nông dân nghèo nhưng giàu lòng tự trọng, một người cha rất mực yêu thương con Lên chương trình học văn ở trường phổ thông, tôi được học ba tác phẩm xuất sắc của Nam

Cao: Chí Phèo, Đời thừa, Đôi mắt Ngoài Đôi mắt, Chí Phèo và Đời thừa đều phản

ánh sự nghèo đói trong xã hội cũ trước Cách mạng được thể hiện khác nhau ở mỗi số phận người nông dân và trí thức tiểu tư sản Nam Cao thành công trong việc miêu tả tâm trạng, quá trình diễn biến tâm lí phức tạp của nhân vật làm nổi bật bi kịch đời thường, bi kịch cá nhân, bi kịch tinh thần của con người Qua những truyện ngắn này,

ta còn thấy được lòng nhân đạo của Nam Cao đối với con người Đặc biệt, Nam Cao

có tài trong việc miêu tả tâm lí con người, đó là điều mà tôi rất cảm phục ở nhà văn

Vào Đại học, tôi có dịp tìm hiểu thêm những tác phẩm của Nam Cao: Điếu

văn, Tư cách mõ, Một bữa no, Lang Rận… Hầu như tôi quan tâm nhiều đến những tác

phẩm của Nam Cao trước Cách mạng tháng Tám xoay quanh hai đề tài lớn: người nông dân bị bần cùng hóa và người trí thức tiểu tư sản nghèo Với cách viết lạnh lùng bên ngoài, bên trong lại là những trăn trở suy tư về số phận con người, Nam Cao đứng

về phía những người nghèo khổ để cảm thông chia sẻ bất hạnh với họ đồng thời tỏ thái

độ phẫn nộ, lên án xã hội đương thời Con người trong tác phẩm của ông mang nỗi khổ

về cái đói và miếng ăn, suốt đời bị đày đọa lầm than, họ bị nhục mạ về nhân cách một

cách tàn nhẫn Nhà nghiên cứu Nguyễn Đăng Mạnh nhận xét: “Nếu như ở tác phẩm

Ngô Tất Tố là tiếng kêu cứu đói thì ở tác phẩm của Nam Cao lại là tiếng kêu cứu lấy nhân cách nhân phẩm, nhân tính của con người đang bị cái đói và miếng ăn làm cho

tiêu mòn đi, thui chột đi, hủy diệt đi”

Chính vì những lí do trên mà tôi chọn đề tài “Nỗi trăn trở tìm giải pháp hướng thiện trong truyện ngắn của Nam Cao trước Cách mạng tháng Tám-1945”

để nghiên cứu Qua những dằn vặt, băn khoăn, trăn trở, Nam Cao tìm ra được con đường lương thiện tốt đẹp mà các nhân vật trong tác phẩm của ông sẽ đi theo hướng

đó, dù là trong ý thức, tâm tưởng Tôi hi vọng được góp phần nhỏ vào việc nhìn nhận

và khẳng định rõ hơn về những giá trị trong truyện ngắn Nam Cao viết trước Cách

mạng tháng Tám-1945 Đây cũng là cơ hội để tôi có dịp hiểu thêm về con người, nhân

cách của một nhà văn hiện thực mà tôi yêu thích: Nam Cao

2 Lịch sử vấn đề

Nói đến Nam Cao là người ta nói đến nhà văn hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1940-1945 với hai đề tài lớn: người nông dân bị bần cùng hóa và người trí thức tiểu tư sản nghèo Vẫn là các chủ đề quen thuộc như nỗi vất vả, khó khăn, những cuộc đời bất hạnh, con người rơi vào vòng luẩn quẩn bởi một chữ nghèo nhưng với cách miêu tả của Nam Cao, khung cảnh xã hội Việt Nam đương thời hiện lên trong tăm tối, ngột ngạt thông qua những gì có ở làng quê nhỏ bé, xa xôi của tác giả Bằng tài năng hiểu biết và tấm lòng nhân đạo, Nam Cao đã xây dựng hình ảnh người nông dân đói khổ hay người trí thức tiểu tư sản nghèo với cảnh đời éo le, khốn khổ rơi vào

bi kịch tinh thần Điều đó, được thể hiện rõ nhất ở những tác phẩm viết trước Cách mạng tháng Tám của Nam Cao Qua nhiều năm, các công trình nghiên cứu về các sáng tác của Nam Cao không phải là ít đăc biệt là những truyện ngắn trước Cách mạng Một

số công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài “Nỗi trăn trở tìm giải pháp hướng thiện trong các truyện ngắn Nam Cao trước Cách mạng Tháng Tám” được các tác

giả khảo sát ở nhiều khía cạnh, ta có thể điểm qua:

Trong quyển: Nam Cao- tác gia và tác phẩm, Nguyễn Đăng Mạnh có bài

Nhớ Nam Cao và những bài học của ông, tác giả viết “Nam Cao là người hay băn

khoăn về vấn đề nhân phẩm, về thái độ khinh trọng đối với con người Ông thường dễ bất bình trước tình trạng con người bị lăng nhục chỉ vì bị đày đọa vào cảnh nghèo đói cùng đường”[9;tr207] Bài viết nói nhiều đến con người và nỗi lòng của Nam Cao

nhưng còn chung chung hay trong bài Nam Cao và nghệ thuật sáng tạo tâm lí, Hà

Minh Đức viết rằng “Nhân vật của Nam Cao có ý thức chống lại mọi trạng thái tha

hóa, làm sai lạc bản chất của mình Phải biết giữ lại một nhân cách tốt lành giữa cách sống tầm thường nhỏ nhặt”[6,tr481] Từ đó, ông đưa ra nhiều lí lẽ, lập luận để nhấn

mạnh tầm quan trọng của Nam Cao trong việc khám phá bản chất con người: “Nam

Cao muốn cho nhân vật phải biết nhìn thẳng vào sự thật, vào bản thân mình Cái nguyên tắc cao nhất của Nam Cao là sự thật của đời sống, một sự thật không che đậy, không tô điểm và thi vị hóa Đó cũng là nguyên tắc cao nhất của quá trình nhận thức Nam Cao đã góp phần quan trọng với việc khơi dậy tự nhận thức của người

đọc”[6;tr481] Thoạt nhìn qua, ta thấy nội dung nó gần với đề tài đang nghiên cứu

nhưng xét kĩ công trình của Hà Minh Đức nghiêng nhiều về lí luận văn học hơn là nội dung tư tưởng trong tác phẩm Nam Cao Tuy nhiên đây là tài liệu tham khảo có tính chất gợi mở giúp người viết thực hiện tốt đề tài đang viết

Trong Thêm một suy nghĩ về quan điểm nghệ thuật của Nam Cao, Trần

Ngọc Hồng có viết: “Điều dễ thấy trong sáng tác của Nam Cao là luôn có sự xung đột

giữa cái cao cả và cái phàm tục, giữa thiên thần và quỉ sứ, giữa đẹp đẽ và xấu xa làm cho các tác phẩm thường cộm lên vấn đề đấu tranh để khẳng định tính chân thiện mĩ

Điều này đặc biệt rõ trong những tác phẩm có tính chất tự truyện và phần nào phản

ánh sự dằn xé của đời sống tâm hồn nhà văn”[6,tr515] Tác giả đề cập đén những suy

nghĩ, băn khoăn của Nam Cao trong việc đi tìm chân thiện mĩ nhưng chỉ dừng lại khảo sát ở những tác phẩm mang tính chất tự truyện

Bên cạnh đó, Phong Lê đánh giá về sự ý thức vươn lên của con người trong truyện ngắn Nam Cao còn nhiều phân vân, do dự Một mặt, tác giả nhận thấy Nam Cao có vạch ra con đường cho những người nông dân cùng khổ và niềm tin ở những

người trí thức tiểu tư sản nghèo “Cố nhiên không phải trước Cách mạng, Nam Cao

không có những trang tốt về người nông dân Còn bao nhiêu hình ảnh khác vè tầng lớp dân nghèo nông thôn và thành thị đã được Nam Cao vẽ ra với bao xót xa thương

cảm Con người tiểu tư sản vẫn kín đáo tìm cho mình một chỗ đứng riêng” (Cách

mạng tháng Tám và Nam Cao)

Mặt khác, trong Đặc trưng bút pháp hiện thực Nam Cao, Phong Lê lại phủ

nhận hoặc nói mờ nhạt, không dứt khoát, mạnh mẽ về cái nhìn lạc quan của Nam Cao

về số phận nhân vật trong tác phẩm Phong Lê đã viết: “Điều đáng tiếc là không phải

lúc nào Nam Cao cũng vươn được ra ngoài chỗ đứng của nhân vật nên có lúc khó tránh đến chỗ thất vọng và bế tắc Hi vọng và niềm tin đôi khi chỉ là những khoảng sáng leo lét nơi xa mờ của chân trời”

Ngược lại với cách nói của Phong Lê, Nguyễn Văn Hạnh bày tỏ ý kiến của

mình trong quyển: Nam Cao và khát vọng về một cuộc sống lương thiện xứng

đáng Tác giả viết:“Ông trân trọng mọi biểu hiện của sự sống, trăn trở đau buồn

nhưng không bao giờ mất hi vọng Đọc Nam Cao, con người muốn sống chu đáo hơn, nhân ái hơn”[6;tr180] Ngòi bút Nam Cao hướng đến chỗ làm cho con người hiểu con

người hơn, biết quí trọng bản tính tốt đẹp vốn có của con người, cái bản tính thường bị

bóp méo, bị che lấp bởi hoàn cảnh, bởi sự nghèo khổ và cả sự bàng quan vô tâm của những người xung quanh

Bài nghiên cứu này có nội dung rất gần với đề tài luận văn đang nghiên cứu nên người viết luận văn chú trọng và xem đây là tài liệu liên quan trực tiếp đến bài nghiêng cứu đang làm Người viết xem xét kĩ tài liệu này và tiếp tục nghiên cứu cho hoàn thiện hơn bởi bài nghiên cứu của Nguyễn Văn Hạnh chưa đi sâu vào phân tích cụ thể để làm bật rõ nội dung nhận định dù tác giả khẳng định các nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao đã hướng con người sống đúng với bản chất của họ

Trần Đăng Suyền có rất nhiều bài nghiên cứu hay về Nam Cao Ở bài Nam

Cao- nhà văn hiện thực xuất sắc, nhà nhân đạo chủ nghĩa lớn, ông viết: “Trong

mỗi trang văn của Nam Cao đều bộc lộ tấm lòng của một con người đau đời da diết Nam Cao yêu thương những con người bị cuộc đời đày đọa, xã hội cũ làm cho ông

đau xót khi mà đa số những nhân vật của ông bị đẩy vào cảnh khốn cùng, không đạt được gì trong cuộc đời, không đủ điều kiện để phát huy những khả năng tiềm tàng ưu

việt của mình”[6,tr214] Bài nghiên cứu này, tác giả ít nhiều có đề cập đến tấm lòng

của nhà văn hiện thực với những suy nghĩ về kiếp người bị đày đọa trong xã hội cũ

Tóm lại, con người và tác phẩm Nam Cao là đối tượng cho nhiều công trình nghiên cứu trong giới các nhà nghiên cứu, phê bình Song, các tác giả thường tập trung khai thác vào sự bần cùng hóa của người nông dân hay trí thức kiểu Nam Cao hoặc tập trung vào phương diện nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật Vì vậy, cho đến nay vẫn

chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu vào khai thác một cách toàn diện về “Nỗi trăn trở tìm giải pháp hướng thiện trong truyện ngắn Nam Cao trước Cách mạng tháng Tám- 1945” Đó là đề tài có ý nghĩa vào việc nhìn nhận lại giá trị tác phẩm của

Nam Cao Chính lẽ đó, người viết phải hệ thống đầy đủ những gì còn tiềm ẩn trong mỗi tác phẩm liên quan đến đề tài cũng như một lần nữa khẳng định nhân cách của nhà văn hiện thực Nam Cao

3 Mục đích, yêu cầu

Nghiên cứu đề tài này, người viết muốn tìm hiểu sâu hơn về nhà văn Nam Cao và những truyện ngắn của ông được sáng tác trước Cách mạng tháng Tám- 1945

để thấy được:

- Nét nổi bật của nhà văn hiện thực xuất sắc Nam Cao trong việc xây dựng các nhân vật trong truyện ngắn là các nhân vật đều có chiều sâu nội tâm là chứa đựng nỗi trăn trở tìm giải pháp hướng thiện

- Bi kịch của người nông dân là rơi vào quá trình bần cùng hóa tác động đến phẩm chất vốn tốt đẹp; bi kịch của người trí thức tiểu tư sản là không thực hiện được ước mơ hoài bão vì cuộc sống mưu sinh Hai đối tượng này có chung đặc điểm là họ luôn bị cái nghèo thường xuyên đe dọa, ám ảnh trong cuộc sống hàng ngày Từ đó, nhận thấy mặc dù thuộc loại thể tự sự nhưng truyện ngắn của Nam Cao mang tính chất

hướng thiện sâu sắc và đậm chất văn chương “dùng ý thức” của văn học thế giới hiện

khảo sát những truyện ngắn: Lão Hạc, Điếu văn, Chí Phèo, Dì Hảo, Một đám cưới, Tư

cách mõ, Đời thừa, Trăng sáng, Quên điều độ,… Và tập trung làm rõ nỗi trăn trở của

Nam Cao khi viết về số phận con người cùng với hướng giải quyết của nhà văn như thế nào để cho nhân vật của mình tìm đường về bản chất lương thiện như lúc đầu Bên cạnh đó, người viết còn liên hệ với những tác phẩm khác để thấy được cách giải quyết của các tác giả cùng thời về số phận con người trong xã hội cũ

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện luận văn tốt nghiệp, người viết đã tìm hiểu những vấn

đề liên quan đến đề tài nghiên cứu của mình: thu thập tài liệu, tác phẩm sách báo có liên quan và tham khảo ý kiến của cán bộ hướng dẫn để hoàn thành đúng qui định Người viết đã sử dụng phương pháp tổng hợp các thao tác: so sánh, phân tích, hệ

thống hóa, bình luận văn học để bài viết hoàn thiện hơn

PHẦN II: NỘI DUNG NỖI TRĂN TRỞ TÌM GIẢI PHÁP HƯỚNG THIỆN TRONG CÁC TRUYỆN NGẮN CỦA NAM CAO TRƯỚC CÁCH MẠNG

THÁNG TÁM- 1945

CHƯƠNG 1: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG CÁC TRUYỆN NGẮN NAM CAO TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM- 1945

1.1 Các nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao đều có cá tính

Trong truyện ngắn Nam Cao có nhiều nhân vật với cá tính khác nhau Cùng chung kiếp nghèo, nhân vật nông dân cũng như nhân vật trí thức đều phải vất vả tìm cái ăn hàng ngày Nói về các nhân vật trí thức tiểu tư sản, đầu thế kỉ XX, nhân vật tiểu

tư sản đã xuất hiện trong các sáng tác của Hoàng Ngọc Phách, Hồ Biểu Chánh… nhưng nhìn chung hình ảnh của họ còn chưa khắc họa đậm nét và chưa trở thành một hình tượng văn học thực sự Đến giai đoạn 1930-1945, hình tượng nhân vật tiểu tư sản mới trở nên quen thuộc trong tác phẩm của các tác giả tiêu biểu: Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam… Các nhân vật trí thức trong tác phẩm Nam Cao có nhiều trăn trở

về cuộc sống “cơm áo gạo tiền” và hoài bão ước mơ Nam Cao không rơi vào lối viết mọng mơ, lí tưởng hóa như những nhà văn khác trong nhóm Tự lực văn đoàn Những nhân vật tiểu tư sản của những nhà văn ấy là những nhân vật phi thường hoặc nhân vật lãng mạn Họ phần lớn xuất thân từ những gia đình quan lại hay tư sản giàu sang và có một cuộc sống dư dật Nếu không là những kẻ tình si, cả cuộc đời theo đuổi một mối tình hoặc mải mê một lí tưởng Cách mạng nào đó như Dũng ( Đôi bạn- Nhất Linh) Cuộc sống của họ đều được các nhà văn thi vị hóa Nếu như trong đời sống thực, cuộc sống người tiểu tư sản mòn mỏi, bế tắc thì các nhân vật trong tiểu thuyết Nhất Linh, Khái Hưng lại có một sinh hoạt khá phong phú và đầy đủ vật chất, ta cảm giác như đời sống tinh thần cũng thoải mái Cũng như cùng xu hướng viết về đời sống của người nông dân như Nguyên Hồng, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan nhưng có lẽ Nam Cao

là người viết về miếng ăn nhiều nhất và viết một cách bi thảm nhất Các nhân vật nông dân luôn đứng trước vực thẳm của bóng đêm tội ác Tuy vậy, họ vẫn vượt qua nhờ vào nghị lực bản thân với cá tính riêng biệt ở mỗi con người

Xã hội Việt Nam trước Cách Mạng tháng Tám đã diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng Đây là thời kì đấu tranh dân tộc và đấu tranh giai cấp hết sức gay gắt, đời sống người dân ngày một khó khăn, đói kém Hàng triệu người không có việc làm, thiên tai liên tiếp, nạn đói trầm trọng Vốn xuất thân từ giai cấp nông dân cùng với tâm hồn nhạy cảm, am hiểu con người, cuộc đời, Nam Cao viết về họ một cách chân thực

và sâu sắc nhất Phần lớn, những người nông dân có số phận bất hạnh đều bị đẩy đến

bước đường cùng, nhận lấy một cái chết đau đớn, xót xa Lão Hạc trong truyện ngắn

cùng tên của Nam Cao là người nông dân hiền lành, chất phác, rất mực thương con Lão đau lòng khi nhìn đứa con trai- cũng là người thân duy nhất còn lại trên cuộc đời này gắn bó với lão, phẫn chí bỏ làng ra đi vì không đủ tiền cưới vợ Lòng người cha nghèo khổ ấy những mong con có cuộc sống bình yên nơi làng quê mà không được Hạnh phúc tuổi trẻ dang dở, anh con trai thấy cần phải có nhiều tiền để sống ở làng cũ

không thì “nhục lắm” Thấy được sự khó khăn trong gia đình, sự đau khổ của đứa con

trai, lão Hạc xót xa trong lòng Lão nghĩ đến hạnh phúc tuổi trẻ của con lão thì thương

con vô cùng nhưng không thể làm theo ý nó được “Ai lại bán vườn đi mà lấy vợ? Vả

lại, bán vườn đi, thì cưới vợ về, ở đâu?”[1;tr107] Lão nhất quyết giữ lại mảnh vườn,

không phải lão tính toán hay hẹp hòi gì với con lão mà lão nghĩ: xưa nay người dân chỉ

có vườn ruộng làm kế sinh nhai, con nhà nông thì mảnh đất gắn liền với đời sống Tuy sống cảnh nghèo khổ, thất học, lão Hạc vẫn là người biết nhìn xa trông rộng Cưới vợ

về là để tạo dựng gia đình nếu không có đất, không có vốn thì lấy gì sinh sống Lúc ấy, dẫu yêu nhau mấy người ta cũng không thể sống hạnh phúc được bởi cái ăn là nhu cầu không thể thiếu Lão thương con bằng cách khác, hi sinh đời lão cho con Ngày nào

đó, đứa con lão trở về thì có vườn có đất mà sinh sống làm ăn chính trên mảnh đất mà

vợ chồng lão gắng công tạo dựng Lòng lão luôn mong muốn con cháu lão đời đời sống trên chính làng quê, nơi nghèo nàn nhưng đầy tình nghĩa Lão chết đi nhưng ý chí, nghị lực vươn lên trong con người lão rất mạnh mẽ gửi gắm vào đứa con trai Dù sống trong nghèo đói, cô quạnh nhưng lão không muốn phiền nhiều đến bà con hàng xóm, sợ nhận lòng thương hại của người khác Vốn là người nông dân lương thiện, cuộc đời lão chịu cơ cực lâu năm lấy mồ hôi công sức của mình đổi lấy chén cơm hàng ngày Dù tuổi cao sức yếu, lão vẫn làm lụng vất vả kiếm miếng ăn bằng chính công sức của mình Khi sức tàn lực kiệt, lão chịu đau khổ một mình chứ không để phiền cho mọi người Miếng ăn giúp con người duy trì sự sống nhưng đôi khi nó lại làm mất đi

danh dự một con người Lão muốn sống sao chết vậy không để ai phải phàn nàn về con người, nhân cách lão dù là nhân cách của một người nông dân cùng cực Con người ấy đến chết cũng còn lo cho hậu sự của mình, nhờ bà con giúp cho lão được nằm yên dưới nấm mồ bên đường Lão chọn cái chết để không là gánh nặng cho con

lão sau này, không để mọi người bận tâm đến Như lời ông giáo nói: “Lão từ chối một

cách gần như là hách dịch”[1;tr114] Cái hách dịch ấy là sự quyết tâm, lòng tự trọng

của lão nông dân già nhân hậu

Anh Phúc trong Điếu văn cũng là một người chịu nhiều bất hạnh dù tuổi anh

còn trẻ Mang trong người căn bệnh từ nhỏ, anh Phúc biết đó là khó khăn của mình nên cố gắng vượt qua Bản chất cần cù, chịu khó của người nông dân nghèo hình thành trong anh rất sớm Anh ý thức được bản thân và cuộc đời nên anh càng làm việc chăm

chỉ hơn người khác mong có sự thông cảm của người chủ “Biết mình chậm chạp vụng

về, lại yếu ớt quá không thể xốc vác như người ta, anh chỉ chăm chăm chúi chúi làm suốt ngày không một phút nào đươc nghỉ ngơi Anh làm cả về đêm Anh mong lấy sự

cố gắng của chính anh để bù lại sự kém cỏi tự trời sinh; và cố lấy sự chăm chỉ, kiên nhẫn và sự nhẫn nại để gợi lòng thương của chủ”[1;tr271] Anh làm việc bằng tất cả

sức lực yếu ớt của mình để bù đắp khuyết điểm của anh do bệnh tật Dù cuộc sống khó khăn và bệnh tật hành hạ cơ thể nhưng anh Phúc vẫn kiên trì quyết tâm làm việc vượt lên số phận Những tưởng hạnh phúc cuộc đời mỉm cười trả công anh để anh cưới được cô vợ xinh tươi Trớ trêu thay, vợ anh là người phụ nữ suốt ngày chỉ ăn không ngồi rồi để mặc cho anh Phúc vật lộn với cuộc sống tìm kế sinh nhai Chị ta không làm tròn bổn phận người vợ, người mẹ trong gia đình Vừa lo kiếm tiền nuôi sống cả gia đình vừa trông coi nhà cửa, chăm sóc hai con anh Phúc không được một phút nghỉ ngơi Một người bình thường còn khó lòng chịu nỗi vất vả ấy huống hồ anh Phúc mang trong người căn bệnh triền miên Nhưng anh cũng cố gắng hết sức để gia đình

được êm ấm “anh thui thủi nằm nhà để quạt cho hai con ngủ, để khàn khàn ru mỗi khi

thằng bé giãy và để thỉnh thoảng thở dài khi hơi thở nhẹ nhàng của nó lại trở nên đều

đều… Anh đã chịu đựng tất cả nỗi đau đớn âm thầm ấy, không một lần hé răng oán

thán”[1;tr276] Tất cả những gì anh làm không đủ sức núi kéo bước chân người vợ trở

về Số phận bi thương của anh Phúc lên đến tột cùng khi anh nhắm mắt lìa đời trong cô độc và uất ức Cả cuộc đời làm lụng vất vả trong nỗi đau cơ thể nay anh phải chịu nỗi đau tinh thần vì sự vô tâm, bạc tình của vợ Đến phút cuối đời anh muốn ăn một bát

chè đỗ đen mà cũng không được, đau đớn hơn là nhìn hai đứa con thơ dại khóc lã đi vì đói Truyện ngắn là lời ai điếu của Nam Cao đối với số phận bất hạnh của anh Phúc Đồng thời nhà văn muốn vạch trần sự giả dối của lòng người, những giọt nước mắt của người vợ hờ hững lúc đưa tang chồng Và không biết rồi đây hai đứa con của anh Phúc

sẽ trôi dạt về đâu ?

Hình ảnh người nông dân lâm vào cảnh cùng cực tự tìm đến cái chết đau xót

còn được thể hiện trong truyện ngắn Nghèo Anh đĩ Chuột đang chống chọi với bệnh tật và cái đói hành hạ dữ dội, nó làm mòn đi cơ thể anh “cái mặt hốc hác và làn da đã

xanh lại xanh thêm, mái tóc dài xòa xuống tai và cổ, hai con mắt ngơ ngác và lờ đờ, những chiếc răng dài và thưa ở mồm hé ra để cho dễ thở khiến anh có cái vẻ đáng sợ của con ma đói”[1;tr13] Khi thấy vợ con vào, anh cố gắng cho mọi người thấy anh

khỏe nhưng cũng không được vì “anh cố gượng nhếch miệng một cái cười méo xệch

và vừa thở phều phào vừa hỏi bằng một thứ tiếng yếu ớt như từ thế giới bên kia đưa

lại:

-Nó làm sao thế?”[1;tr13]

Giọng nói ấy làm sao có thể che đậy tình trạng sức khỏe bệnh trầm trọng của

anh được thế mà anh cũng căn dặn vợ “Đừng lấy thuốc nữa, tôi sắp khỏe rồi, chỉ ăn

cho nó khỏe lên chắc bệnh phải hết Bu em đong cho tôi cả bốn hào gạo đừng đong gạo trắng ăn nhạt lắm”[1;tr14] Gạo trắng thì ai chẳng muốn ăn nhưng anh đĩ Chuột

thừa biết tình cảnh gia đình mình lúc này Là người chồng có trách nhiệm biết lo cho gia đình nay phải trở thành gánh nặng cho vợ con, anh đĩ Chuột thấy bất lực mà không biết làm sao Người nông dân không có trình độ nhưng tình người thì họ có thừa, biết đối nhân xử thế Nhìn vợ con gầy yếu mà anh không cầm được nước mắt, anh nói với

con: “Khốn nạn, chè đâu mà ăn, cơm còn không có nữa là chè! Rõ mày thì khổ từ

trong bụng mẹ…”[1;tr15] Chính vì anh mà vợ con anh khổ! Lúc anh đang quẩn trí

như thế nên khi nghe tiếng chửi của bà chủ nợ từng tiếng xé lòng anh và ý định chết đi

để bớt gánh nặng cho vợ như thúc giục anh Anh chẳng kịp nghĩ đến sau này, trước mắt anh thấy cái chết sẽ bớt mọi thứ: thuốc men, miếng ăn Anh chết đi để lại phần cơm cho con cũng là dành lại sự sống cho gia đình khốn đốn ấy Số phận anh thật bi thương, một đời lầm than cơ cực rồi kết thúc cuộc đời trong lặng lẽ đớn đau Hình ảnh

chị đĩ Chuột làm ta nhớ đến nhân vật chị Dậu trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố:

một người phụ nữ đảm đang tháo vát lo cho chồng cho con chẳng nghĩ gì đến bản thân mình

Cái nghèo thường đi đôi với bệnh tật làm cho con người không thể vươn lên được mà ngày càng rơi vào trái ngang cuộc đời: lúc sống thì bị khinh khi, cơ khổ đến lúc chết đi cũng trở thành con ma đói lang thang vất vưởng không chỗ nương tựa Nam Cao càng trân trọng, yêu thương con người bấy nhiêu thì càng căm phẫn xã hội đương thời đã dồn đẩy con người vào bi đát, không cho người nông dân một lối rẽ tìm sự sống Họ là những người không đổi về bản chất nhưng sao số phận thay đổi thật bất

ngờ trong tủi nhục, đau thương

Người con gái còn trẻ nhiều ước mơ khát vọng phải về làm dâu nhà người để

chạy đói- ấy là Dần trong tác phẩm Một đám cưới của Nam Cao Đọc tác phẩm ta cảm

nhận được sự xót xa, ngậm ngùi của nhà văn đối với cuộc đời người con gái trong nạn đói Từ bé, Dần đã tập làm quen với công việc nhà do sự chỉ bảo của mẹ Dần Người

mẹ ấy cũng như những người phụ nữ từ bao đời lo cho cuộc sống gia đình, lo cho cuộc đời con gái mình mai sau Bà đau lòng khi thấy Dần chịu cực khổ làm cho nhà người

ta, phải xa cha mẹ và các em Bản thân Dần rất sợ đi ở cho nhà người ta “Nó đòi ở nhà

với các em, muốn cho ăn thế nào thì cho muốn bắt thế nào thì bắt, chỉ đừng bắt nó ở cho nhà bà chánh nữa Cơm nhà giàu khó nuốt Ăn của họ mà không làm lợi cho họ

được thì họ làm cho đến phải mửa ra mà giả họ Dần chân yếu tay mềm lắm Nó thà

nhịn đói mà ở nhà ở cửa còn hơn”[1;tr123] Rồi bất hạnh đến với gia đình, Dần là

người chứng kiến cảnh chia li, tang tóc của gia đình Và chính Dần phải theo chồng để trả món nợ mượn của người ta để lo ma chay cho mẹ Dần không được ở nhà chăm lo hai em và người cha phải đi xa tìm kế sinh nhai không biết ngày về Câu chuyện là cảnh gia đình li tán, mọi người nhìn nhau khóc, nổi bật lên là đám cưới nghèo trong buổi chiều cuối ngày Một đám cưới bất bình thường: cưới chạy đói Gia đình chồng cũng không khá giả gì nên đám cưới diễn ra âm thầm, lặng lẽ trong đêm: không có họ hàng thân thuộc, không một người khách Không khí u buồn chẳng có tiếng cười, chẳng lời chúc tụng mà đâu đó ngập tràn giọt nước mắt buồn tủi, xót xa thân phận Tuy nhiên Dần làm theo sự sắp đặt ấy là vì sự hiếu thảo của đứa con thương cha, sự hiểu biết của đứa con trong gia đình nghèo Trong lòng Dần là một cá tính của người phụ nữ thời đại mới Tuy tuổi trẻ nhưng Dần vẫn ý thức được bản thân, thấy được sự bất hạnh của mình Dần thấy như người ta mua mình với giá thật rẻ, không nhận được

gì ngoài “chẽ cau chừng chục quả” Trước đó, Dần từng nói với cha:“Ấy thầy thì chỉ

thế! Cái gì cũng chước! Thành thử ra con mình chỉ theo không?”[1;tr131] Dần biết

gia đình nhà chồng cũng nghèo nên cha Dần mới không đòi hỏi gì nhiều nhưng là thân con gái một lần xuất giá theo chồng ai mà không mong muốn được rỡ ràng với họ

hàng bà con hàng xóm Chính vì nghĩ vậy nên Dần tủi thân Rồi đây, trong cuộc sống

gia đình mới không biết Dần hạnh phúc hay đau khổ ?

Tính cách các nhân vật chính diện trong truyện ngắn Nam Cao là thế! Bên cạnh

đó, nhân vật bị biến chất trong xã hội thực dân nửa phong kiến cũng đa dạng về tính

cách Xét truyện ngắn Chí Phèo, ta thấy nhân vật trải qua giai đoạn bị biến chất từ anh

thanh niên hiền lành thành con quỉ dữ của làng Vũ Đại, đó là Chí Phèo Từ lúc sinh ra cho đến khi kết thúc cuộc đời, Chí Phèo luôn bị bỏ rơi, sống thiếu tình thương Chí chẳng biết cha mẹ là ai, tuổi thơ sống bơ vơ hết đi ở cho nhà này đến đi ở cho nhà khác Tuy không được cha mẹ giáo dục, Chí vẫn sống đúng mực đạo đức con người, sống chan hòa với xóm làng Chí là một người nông dân hiền lành, chăm chỉ làm việc

nuôi sống bản thân Chí cũng từng mơ ước có một gia đình nho nhỏ “Chồng cày thuê

cuốc mướn, vợ dệt vải, chúng bỏ lại một con lợn nuôi, khá giả thì mua dăm ba sào ruộng làm”[1;tr46] Chí biết thế nào là tốt xấu rõ ràng “từ khi biết rằng con vợ nhà chủ sai hắn làm một việc không chính đáng hắn vừa làm vừa run”[1;tr48], bản thân

hắn không muốn làm điều đó bởi “Hai mươi tuổi, người ta không là đá nhưng cũng

không toàn là xác thịt Người ta không thích những gì người ta khinh” và “hắn chỉ thấy nhục chứ yêu đương gì”[1;tr48] Thế nhưng, cuộc đời vốn dĩ không giống như

những gì ta mơ ước mà ngược lại: Chí vô tù oan ức, trời không biết, đất không hay chỉ

có Bá Kiến biết vì hắn thấy trái tai gai mắt khi thấy bà ba gọi Chí “bóp chân” Bằng quyền lực của mình, Bá Kiến đẩy Chí vào tù để không phải nhìn thấy cảnh đó nữa Nhưng có lẽ hắn không ngờ, Chí không ngờ và cả làng Vũ Đại cũng không ai ngờ, từ một anh canh điền hiền lành khỏe mạnh giờ trở thành tên lưu manh rạch mặt ăn vạ cả làng Một con người vốn có lòng tự trọng, ý thức được bản thân, anh Chí ngày xưa cảm thấy nhục trước sự sai khiến của bà ba vợ Bá Kiến Bây giờ Chí làm tay sai cho

Bá Kiến đánh mất cả cuộc đời, hắn đã thay đổi tất cả từ diện mạo cho đến bản chất

“Cái mặt hắn không trẻ cũng không già; nó không còn phải là mặt người; nó là mặt

của con vật lạ, nhìn mặt những con vật có bao giờ ta biết tuổi? Cái mặt hắn vàng vàng

mà lại muốn giạm màu gio; nó vằn dọc vằn ngang không thứ tự, biết bao nhiêu là sẹo

Vết những mảnh chai của bao nhiêu lần ăn vạ kêu làng, bao nhiêu lần, hắn nhớ làm sao nổi? Bao nhiêu việc ức hiếp, phá phách, đâm chém, mưu hại, người ta giao cho hắn làm! Những việc ấy là cuộc đời của hắn, cuộc đời mà hắn cũng chả biết bao nhiêu năm rồi Bởi vì ngay đến cai thẻ có biên tuổi hắn cũng không có, trong sổ làng, người

ta vẫn khai hắn là dân lưu tán lâu năm không về làng”[1;tr37] Cứ thế, Chí Phèo

trượt dốc dần dần xuống tận cùng sâu thẳm không biết đến cuộc sống bình thường của con người lương thiện khi xưa May sao, Chí Phèo gặp Thị Nở- người phụ nữ xấu xí

dở hơi nhưng có tình người chân thành Nhờ vậy, Chí Phèo thức tỉnh được bản thân, nhớ lại quãng đời đi qua mà lo sợ cho số phận của mình Chí Phèo muốn trở lại với tháng ngày sống lương thiện trước kia với bao mơ ước giản dị mà ấm áp Chí Phèo muốn gần gũi với mọi người chung sống trong cộng đồng con người Sự kết hợp Chí Phèo và Thị Nở là một cặp “xứng đôi vừa lứa” đã đem lại ánh sáng cuộc đời cho Chí Phèo, tiếp thêm nghị lực cho bước chân Chí tìm về con đường đúng đắn Đáng tiếc, cuộc đời, xã hội ngăn bước chân tìm về chốn bình yên của Chí Những thành kiến của con người, những tập tục của xã hội đè nặng lên cuộc đời Chí Phèo Thị Nở từ chối tình cảm, xã hội cự tuyệt quyền làm người của Chí Phèo bằng tất cả sự phủ phàng và tàn nhẫn Đến lúc này, Chí Phèo tỉnh táo thật sự nhận thấy cuộc đời thảm khốc của mình Chí tìm đến Bá Kiến- đại diện cho tầng lớp thống trị ở nông thôn, chế độ thực dân phong kiến đương thời để đòi quyền làm người mà từ lâu bị đánh mất Kết thúc tác phẩm, Chí Phèo chết đi nhưng câu nói cuối cùng của Chí vẫn còn vang vọng,dõng

dạc trong không gian thấm vào lòng người đến khó quên:“Tao muốn làm người lương

thiện”[2,tr52] Một mong muốn ngỡ như là vô lí bởi ai mà chẳng có quyền đó Vậy

mà nó lại không có ở Chí Đó là điều Nam Cao trăn trở và đau xót cho số phận người nông dân khốn khổ trong xã hội đương thời Bằng tấm lòng nhân đạo, ông đã tìm ra những tính cách tốt đẹp còn lại trong họ

Bên cạnh đó, ta thấy Chí còn là người ân đền oán trả Ngày đầu tiên đi tù về, Chí Phèo vào thẳng nhà Bá Kiến để chửi Chí biết nỗi oan ức của mình xuất phát từ sự ganh ghét dã tâm của lão già gian mưu ấy Nhưng tiếc thay, ý chí người nông dân không vượt qua được mưu kế của tên địa chủ già đời Bá Kiến Vì vậy, Chí Phèo sống

sa ngã thành một tên lưu manh theo sự sai khiến của Bá Kiến ngày một sâu hơn Tội lỗi chất chồng lên nhau, Chí Phèo đi từ sai lầm này đến sai lầm khác để cuối cùng hắn

bị mọi người xa lánh Thảm thương thay đến phút cuối cuộc đời, Chí chết cùng với kẻ

thù trong đau đớn tột cùng Nhưng có lẽ, Chí mãn nguyện được phần nào vì giết được

Bá Kiến- kẻ đã gây ra nhiều bi kịch cuộc đời cho Chí

Người nông dân bị biến chất trong xã hội lúc bấy giờ không chỉ có một mình

Chí Phèo mà còn có anh cu Lộ Trong tác phẩm Tư cách mõ, anh cu Lộ vốn là nông dân chân chất thật thà sống bình dị bên mái ấm gia đình có vợ có con:“Anh cu Lộ hiền

như đất Cờ bạc không, rượu chè không, anh chỉ chăm chăm chút chút làm để nuôi vợ nuôi con”[1;tr197] Sống trong cảnh nghèo khổ, anh cố gắng dùng sức lao động của

mình kiếm chén cơm manh áo cho vợ con “Vườn đất hẹp, gia sản không có gì Anh cu

Lộ chỉ độc nai lưng ra cày thuê cuốc mướn”[1;tr197] Đáng quí hơn, anh không tham

lam bất cứ cái gì của ai Vì vậy trong mắt mọi người thì “anh cu Lộ ăn ở phân minh

lắm Bởi vậy, kẻ trên người dưới hàng xóm láng giềng ai cũng mến”1;tr197] Cuộc

sống của anh ta sẽ như thế mãi nếu không có sự kiện làng kêu anh làm mõ- một việc

mà ai cũng từ chối Người làng thấy anh thật thà nên họ xui anh làm mõ, họ dùng mọi

lời lẽ ngon ngọt, từ tốn để thuyết phục anh “làm sãi chẳng có gì mà nhục, cũng là làm

việc họ đấy thôi; ai cũng ngại không chịu đứng ra cán đáng, thì mình đứng ra cáng

đáng giùm cho cả họ ; có phải mình tham lợi tự nhiên đem trầu cau đến xin làm đâu

mà sợ tiếng?”[1;tr199-200] Và anh đã nhận lời! Biết anh cu Lộ được hưởng những

chế độ đặc biệt dành cho người làm mõ, những người từ chối không chịu làm lúc trước bây giờ mới tiếc Họ là những người sống ích kỉ Công việc thì họ đùn đẩy trách nhiệm cho nhau nhưng lợi ích thì ai cũng giành phần Từ đó, mọi người sinh lòng ganh tỵ, ghen ghét anh cu Lộ Họ muốn anh cô độc, tách anh ra khỏi cộng đồng, anh như sống

cách li với mọi người đến tội nghiệp Lần đầu bị đối xử như thế, anh “tấm tức rất lâu

Trông thấy vợ hắn cúi mặt, không dám nhìn Thị, làm như Thị đã rõ cái việc nhục vừa rồi”[1;tr201] Anh đã phải chịu đựng vì hoàn cảnh gia đình nên anh không từ bỏ công

việc được, anh ý thức được thân phận mình nên anh tránh né những bữa ăn trong làng

vì lòng tự trọng con người “Hắn chỉ định từ giờ chẳng đi ăn cỗ đám nào nữa là ổn

chuyện”[1;tr201] Nhưng rồi cuộc đời không cho anh làm theo ý muốn đó Người

làng đối xử với anh rất thâm độc: ăn cổ không ngồi chung với anh, nói xiên xỏ anh, bất

cứ người lớn hay trẻ em đều gọi anh là thằng mõ Dần dần, anh trở thành thằng mõ thật sự, không còn biết đến danh dự và sĩ diện mà chỉ biết có miếng ăn Anh hình thành thói tham lam một cách trơ trẽn và táo tợn, lấy đó làm kêu hãnh khi đối mặt với

mọi người “Không ai chịu ngồi với hắn thì hắn sẽ ngồi một mình một cỗ”[3;tr174]

Thế mới biết, hoàn cảnh xã hội có tác động rất lớn đến ý thức con nguời nhất là xã hội đương thời, con người khi đã xa chân lỡ bước thì không thể quay về con đường cũ Nghệ thuật miêu tả tâm lý nhân vật của Nam Cao được triển khai đến tận cùng ở mỗi đối tượng trong tác phẩm Nhà văn đi vào việc tìm hiểu bản chất sự việc, con người bằng tất cả tấm lòng mình

1.1.2 Các nhân vật trí thức

Thế giới nhân vật tiểu tư sản của Nam Cao là nhân vật có sự lặp đi lặp lại của

sự nghèo khổ đành bỏ đi ước mơ, hoài bảo của mình Nhân vật Hộ trong tác phẩm Đời

thừa là một nhà văn đầy tài năng và khát vọng cao đẹp: “Đói rét không có nghĩa lí gì với gã tuổi trẻ say mê lí tưởng Lòng hắn đẹp Đầu hắn mang một hoài bão lớn Hắn khinh những lo lắng tủn mủn về vật chất Hắn chỉ lo vun trồng cho cái tài năng của hắn mỗi ngày thêm nảy nở” Vì cuộc sống hàng ngày, Hộ phải đối mặt với nó “Ta

đành phí đi một vài năm để kiếm tiền khi Từ đã có một số vốn con để làm ăn! Sự sinh

hoạt lúc này chẳng dễ dàng đâu”[2,tr81] Trong con người Hộ, lẽ sống tình thương là

một phẩm chất đạo đức rất đáng quí Chính vậy mà anh đã cứu vớt đời Từ qua hồi khốn đốn Hộ sẵn sàng đỡ trên vai mình những số phận bất hạnh, yếu đuối mà cụ thể là hắn cứu vớt đời Từ Tuy nhiên, để có thể lo cho Từ, cho mẹ Từ, cho các con hắn tìm cách kiếm ra tiền Để có tiền, Hộ phải viết vội vàng tao ra những tác phẩm mà chính hắn vừa viết xong đã thấy chán Trước đây, Hộ chọn công việc viết văn không phải như một cái nghề mà như một cái nghiệp, một hình thức tốt đẹp để có thể thực hiện hoài bão Hộ khát khao làm một nhà văn chân chính, có thể viết những tác phẩm có ích đưa đến con người những cái đẹp làm cho con người sống tốt đẹp hơn Suy nghĩ là vậy, ý nghĩ là thế nhưng khi cưới Từ, chăm lo gia đình Hộ phải bỏ tất cả Hắn tự giày

vò mình, tự lên án mình là kẻ giả dối, một kẻ thiếu lương tâm Song hắn không thể không viết vì cái ăn cái mặc hàng ngày của vợ con, nhất là có tiền lo cho những đứa

con quanh năm đau ốm và la khóc Lâu ngày, hắn “trở nên cau có và gắt gỏng Hắn

gắt gỏng với con, với vợ, với bất cứ ai, với chính mình”[2,tr81] Bi kịch đời Hộ là như

vậy! Lý tưởng đẹp đẽ bị thực tế cuộc sống đè nặng một cách nghiệt ngã Những lúc quá u uất, phẫn nộ, hắn hành động như một người chồng vũ phu với Từ Rồi sau đó,

hắn xin lỗi Từ và vợ chồng hiểu nhau cùng khóc cho nỗi đau kiếp nghèo: “Nước mắt

hắn bật ra như nước một quả chanh mà người ta bóp mạnh Và hắn khóc… Ơi chao! Hắn khóc nức nở, khóc như thể không ra tiếng khóc”[2,tr93] Ai cũng muốn đem lại

cuộc sống tốt đẹp cho người mình thương yêu nhưng thực tế thì ngược lại Người ta chỉ thực sự rơi vào bi kịch khi ý thức được nỗi đau của chính mình Cái bi kịch của Hộ ngày một chất chồng lên mà không sao thoát ra được

Cùng hoàn cảnh như Hộ còn có Điền trong Giăng sáng và Nước mắt Cả hai

đều là những trí thức bị vòng xoay của cuộc sống “cơm áo gạo tiền” cuốn vào bi kịch

tinh thần Điền trong Giăng sáng là con người vốn lãng mạn, anh đem vào văn chương

những tình cảm ngọt ngào thoát khỏi thực tế đời thường Trong tâm trí, Điền vẫn hi vọng một cuộc sống tốt đẹp, hoàn thiện Đôi lúc, Điền không thể chịu đựng được sự tính toán nhỏ nhen để có miếng ăn cho gia đình, hắn cảm thấy như hắn không còn là hắn nữa Cuộc sống ghì chặt bởi lo toan tìm kế sinh nhai vốn không phù hợp với tâm

hồn và trí óc người trí thức Ở họ, văn chương là lý tưởng sống, là tất cả “Điền sẵn

sàng từ chối một chỗ làm kiếm nỗi mỗi tháng hàng trăm bạc, nếu có thể kiếm được năm đồng bạc về nghề văn”[2,tr59] Điền khao khát khẳng định vai trò của mình

trong xã hội nhưng thực tế nghiệt ngã lại đẩy họ vào tình cảnh phải chấp nhận sự thật Sống trong cảnh túng thiếu, Điền luôn tự trách mình không giúp gì được cho gia đình

và trở thành gánh nặng Điền cảm thấy mình ích kỷ dù hắn cố lao động kiếm tiền, tiêu xài tiết kiệm Điền yêu văn chương muốn trở thành văn sĩ, luôn khao khát cuộc sống

an nhàn, những tình cảm thơ mộng, chán cảnh tầm thường thô thiển nhưng “trong

những căn lều nát mà trăng đã làm cho cái bề ngoài trông cũng đẹp, biết bao nhiêu người quằn quại, nức nở nhăn nhó với những đau thương của kiếp mình Biết bao tiếng nghiến răng và chửi rủa! Biết bao cực khổ và lầm than? Không, không, Điền không thể nào mơ mọng được Cái sự thực tàn nhẫn luôn luôn bày ra đấy”[2,tr64]

Điền nhận ra một tác phẩm có giá trị phải phản ánh chân thực cuộc sống, thân phận con người Điền không còn trốn tránh hiện thực nữa mà đón nhận những tiếng đau khổ của đời để thể hiện chúng trên trang viết

Trong truyện ngắn Nước mắt, Điền cũng là một nhà văn nghèo phải chăm lo

cho cả gia đình trong cuộc sống khó khăn, chật vật Chính cuộc sống ấy mà đôi lúc Điền làm tổn thương đến vợ đến con- những người Điền yêu quý nhất Đó là nỗi đau trong lòng Điền vì anh vốn xem trọng tình cảm gia đình, niềm vui của vợ con cũng chính là niềm vui của anh Anh cố làm việc để có tiền cho vợ con được sống an nhàn

Anh lo cho vợ con đến quên đi bản thân mình: “Mấy mươi lần vợ hắn giục hắn may

một cái áo sơ mi mới hắn chỉ ư ứ rồi để đấy, chưa bao giờ dám bỏ tiền ra mà may cả

Thế rồi bao nhiêu tiền cũng vào vợ vào con hết”[2,tr142] Một người như thế nên sau

khi cáu gắt xong, nằm suy nghĩ lại thấy thương vợ con vô cùng Vợ Điền là một người phụ nữ yêu thương chồng con, biết thu vén cho gia đình nhưng cái nghèo vẫn đeo bám Bé Hường con Điền vẫn còn nhỏ tuổi lẽ ra có một tuổi thơ trong sáng, hồn nhiên vậy mà cảnh túng quẫn trong nhà đã in đậm trong tâm trí nó Đứa con bé nhỏ ấy hay

ốm đau hay khóc vụn lặng lẽ âm thầm Nó biết thương cha thương mẹ, biết chịu đựng nỗi đau cuộc đời Những giọt nước mắt của bé Hường như cuốn đi những bực dọc, làm

ý thức con người phần nào thức tĩnh quay về tình cảm thiêng liêng

Ở những nhân vật Hộ, Điền, nhà văn muốn chỉ ra người trí thức có ước mơ hoài bão lại vỡ mộng vì cuộc sống đời thường gia đình Tâm hồn họ đẹp, lý tưởng lớn lao,

họ khao khát vươn tới một chân lý đẹp cuộc sống Nhưng mà khi đối mặt với thực tế

éo le, họ trở thành những con người tự dày vò, làm khổ chính bản thân và gia đình vì

họ nghĩ đó là nguyên nhân của cái khổ Nhưng không những người thân ấy chẳng làm

gì nên tội mà họ chỉ là nạn nhân đáng thương của một chế độ xã hội đáng lên án Bi

kịch nhân vật Hộ trong Đời thừa, Điền trong Giăng sáng và Nước mắt cùng bao nhiêu

người trí thức khác nữa thường rơi vào bi kịch vỡ mộng và bi kịch tình thương Nhân vật trí thức nghèo trong tác phẩm Nam Cao nhiều lúc vật vã, ngao ngán, tuyệt vọng với những gì họ mơ ước Càng muốn vươn lên, họ lại lún sâu vào hố sâu thảm kịch cuôc đời, dù trong lòng họ là một hoài bão đẹp Họ cảm thấy mệt mỏi với gánh nặng gia đình, trách nhiệm của người chồng, người cha trong gia đình và hơn hết họ đau lòng vì không thực hiện ước mơ văn chương cao đẹp của mình Nam Cao đã đi sâu vào nỗi khổ của những tâm hồn bị đày đọa nhưng vẫn giữ được bản chất tốt đẹp của người trí thức nghèo

Bên cạnh những nhân vật rơi vào bi kịch gia đình như Hộ, Điền thì Hài trong

Quên điều độ- một thầy giáo trẻ đang lâm vào cảnh thất nghiệp, đói khổ Mang căn

bệnh trong người, Hài phải năn nỉ với người y sĩ xin tờ giấy chứng nhận sức khỏe tốt thật bi thảm, thống thiết Hài nói hết hoàn cảnh, dùng mỗi lý lẽ thuyết phục người y sĩ đồng ý Sau đó, ông căn dặn Hài rất kĩ bởi đây là một y sĩ có trách nhiệm với nghề, có lương tâm thầy thuốc nhưng vì những lời năn nỉ thảm thiết của Hài mà ông chấp nhận Chính bản thân Hài cũng biết sức khỏe không tốt, khó lòng đứng lớp dạy nhưng phải

cố làm để có cái ăn Sống trong sự nghèo đói, Hài tự hình thành cho mình cách sống điều độ Hằng ngày phải vật lộn với căn bệnh để tìm cái ăn thật không phải dễ với Hài

Cách tốt nhất, Hài tự rèn luyện cho cơ thể mình thích ứng với cái khổ, sống trong sự thiếu thốn cho quen dần Muốn được tồn tại thì phải như vậy nếu không thì Hài có thể

bị hủy duyệt bất cứ lúc nào Hài tự biện luận bào chữa cho cách sống điều độ của mình thật khoa học, chặt chẽ và logic để anh có thể chấp nhận nó dễ dàng hơn Tuy nhiên,

ẩn sâu trong lòng thầy giáo nghèo kia, một con người điều độ kia là một tâm hồn tuổi trẻ đầy nhiệt huyết với những nhu cầu cuộc sống khi gặp người bạn cũ Thư đãi Hài một tiệc rượu và đi hát Lúc đầu còn e dè sau đó là những phút giây vui vẻ tận hưởng thú vui mà bấy lâu nay Hài không có được và cũng không dám nghĩ tới Nay tiếp xúc với nó, Hài thấy mãn nguyện và quên đi căn bệnh của mình Nhưng con người không thể tận hưởng khi không có tiền, Hài đã trở về với cách sống điều độ của mình, cảm thấy nó mới là phương châm sống đúng, phù hợp với bản thân anh Ở nhân vật này, ta thấy một con người ham sống, ham lao động, biết hưởng thụ cuộc sống nhưng nghèo đói, bệnh tật khiến con người trở nên nhỏ bé và an phận

Nhân vật trí thức khác trong Xem bói có cái chết bi thảm, chua xót Tình cảnh

một anh thanh niên thất nghiệp, đang đi tìm việc mà cơn đói cứ cồn cào suốt quãng đường đi Tưởng tượng ra món ăn ngon để mà thèm khát, gắt gỏng với bản thân rồi lại tủi phận Không có nhiều tiền, anh phải khổ sở tính trước tính sau xem thế nào để được

lợi nhất: “Phở thì ngon thật nhưng mà đắt Mà lại lỏng bỏng nhiều nước quá Tiếng

rằng một bát nhưng nếu chỉ kể nguyên bánh và thịt, khó mà được năm miếng thỏa

Đúng hai hào một bát Biết ăn mấy bát? Nhiều: không đào đâu ra tiền được; ít, dở

miệng, càng thêm khổ mà lát nữa ra đến ngoài kia, tiểu tiện đánh tòe một cái, lại đâu vào đấy: bụng đói hoàn đói… thà làm mấy hào cơm cho chắc dạ”[2,tr159] Đến sau

cùng, anh lấy số tiền ít ỏi dành dụm xem một quẻ bói toán để biết vận mệnh ra sao vì

“Lão thầy bói này hay lắm Lão sẽ rọi một tia sáng vào cõi tương lai mù mịt của hắn

Lão sẽ báo cho hắn biết đời hắn mai sau thế nào?”[2,tr163] Trong cuộc sống, con

người hay tìm đến thế giới siêu nhiên để hi vọng có niềm vui gì ở đó, như lời thầy bói

nói:“Ông còn long đong năm nay, sang năm nữa Đến năm băm mốt thì mới khá

Công việc tự nhiên mà gặp Tài lộc dồi dào”[2,tr167,168] Xem xong, anh cảm thấy

trong người khoan khoái, quên hết đói khát và mệt nhọc, lòng tin tưởng về một ngày mai tốt đẹp vì thầy bói nói cho anh nghe toàn điều tốt lành ở những năm sau Ở con người anh không phải là một người mê tín dị đoan nhưng anh lâm vào hoàn cảnh cùng

khổ quá: “Hắn nghĩ đến nỗi khổ của hắn từ ngày ốm một trận, nghỉ lâu quá mất việc

để bây giờ thất nghiệp… Những đồ đạc bán đi… Những ngày ăn cháo loãng cầm

hơi… Những buổi tối vợ chồng cắn rứt nhau Những lần vác đơn khúm núm xin việc hết sở này sang sở khác”[2,tr162] Song, niềm vui huyễn tưởng ấy đến trong tâm trí

anh không bao lâu thì một tai nạn gây ra lấy đi sinh mạng anh Tác giả miêu tả “người

ta cũng mải mốt đưa hắn vào nhà thương” mặc dù “Máu ra nhiều quá, khó còn phương cứu chữa”[2,tr168] Rồi đây, người vợ và những đứa con biết trong cậy vào ai,

biết trôi dạt vào đâu trong cảnh khốn cùng, nghèo khổ? Nam Cao thấy sự thất bại của người trí thức nghèo bị vòng luẩn quẩn cuộc đời đè nén Anh là người đen đủi, lỡ vận, không gặp thời phải đi xin việc khắp nơi mà không nơi nào chịu nhận Anh bị khinh khi, chà đạp, sống không được một ngày hưởng an nhàn, ấm no mà phải bon chen kiếm miếng ăn giữa cuộc sống xô bồ và cuối cùng là cái chết oan nghiệt, thảm khốc khi tuổi đời còn trẻ

Truyện ngắn Cười lại có một kiểu nhân vật trí thức chọn cho mình một cách

sống khác để thích ứng với đời bằng tiếng cười Trong tâm trí, anh muốn làm một việc

gì có ích cho đời nhưng chuyện cơm áo hàng ngày đã giết chết những ước mơ của anh

Bi thảm hơn, anh phải sống nhờ vào vợ vì bệnh tật làm anh trở thành con người vô dụng, ăn bám vợ Những xung đột trong gia đình liên tiếp xảy ra khiến anh buồn bã đến chán đời Trong cuộc sống cái bất thường nhưng lại hợp lý ấy chính là khi con người ta hạnh phúc thật sự thì họ rơi giọt nước mắt sung sướng, khi đau đớn họ bật ra tiếng cười chua chát như để ngạo đời Tiếng cười đó là cười ra nước mắt vì bên trong tiếng cười ấy là nỗi đau tận cùng họ không chia sẻ với ai được Đối với nhân vật này, tiếng cười là liều thuốc giải khuây, quên đi thực tại

Nam Cao đã phản ánh quá trình bần cùng hóa của tầng lớp trí thức nghèo trong xã hội, đề cao bản chất lành mạnh, sạch trong của họ Không thể không nói đến, những nhân vật trong tác phẩm là bóng dáng và hình ảnh xa gần của con người Nam Cao trong cuộc sống thực Hơn nữa, ông có điều kiện gần gũi, am hiểu tâm lí họ nên ông viết thành công ở nhiều phương diện, nhiều mâu thuẫn trong đời sống vật chất và tinh thần Cuộc sống của người trí thức nghèo đang bị xã hội đẩy vào con đường bế tắc Họ còm cõi, héo hắt dần trong cuộc sống quẩn quanh chật hẹp Con người sống cơ cực, khốn khó khi kiến thức thì dư thừa nhưng bởi chưa gặp thời, họ trở thành những người thừa thãi trong xã hội Khi miêu tả tính cách nhân vật, Nam Cao vận dụng sự am hiểu của mình về con người để có những nhân vật khác nhau Hoàn cảnh của họ có

phần tương tự, là người nông dân hay người tri thức nghèo lâm vào cảnh ngặt nghèo

Họ sống khổ sở, nghèo đói, phải chạy ăn từng bữa lo cho gia đình Người nông dân tuy

họ không có học nhưng ở họ nổi bật lên cách suy nghĩ sâu xa, tình nghĩa Đôi khi, những người cùng khổ không bộc lộ cá tính của mình mạnh mẽ nên nhìn thoáng qua ta không nhận ra Khi rơi vào cùng cực, tính cách con người thể hiện rõ nhất Các nhân vật trí thức trong truyện ngắn Nam Cao đều có cá tính riêng biệt mang tính tích cực Vì vậy, nhân vật Hộ, Điền, Hài, những nhân vật trí thức không tên… có một đời sống tình cảm khác nhau Mặc dù họ đều mang dáng dấp Nam Cao ngoài đời nhưng đã để lại các nhân vật mang tên khác nhau đi sâu vào lòng độc giả

1.2 Các nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao có chung một hợp điểm là trăn trở tìm giải pháp hướng thiện

Đầu những năm 40, Nam Cao được xem là ngọn cờ đầu của văn xuôi hiện thực phê phán Truyện Nam Cao hầu hết là những tấn bi kịch ở hai đối tượng: người nông dân và người tri thức nghèo Ở họ, vẫn có chung một hợp điểm là đều trăn trở tìm giải pháp hướng thiện Vì điều thiện là những gì tốt đẹp mà con người trong xã hội vươn tới Trong cuộc sống, người ta hay khuyên bảo nhau làm điều thiện tránh làm việc ác Nếu như mỗi người tự ý thức được trong hành động của mình đều hướng tới cái thiện thì đạo đức con người ngày một nâng cao, xã hội ngày thêm tốt đẹp Có lẽ không ai muốn mình là người xấu, làm điều tội lỗi để mọi người xa lánh Nhưng hoàn cảnh xã hội, những đam mê, dục vọng đã làm con người thay đổi bản chất lương thiện trong con người họ Mỗi người có giữ được phẩm chất tốt đẹp ban đầu được hay không là do

ý chí kiên định, vững lòng trong cuộc sống Họ sẽ vượt qua được những trở ngại, thử thách trên con đường gập ghềnh, đầy hiểm ác cuộc đời Đã không ít người vấp ngã nhưng quan trọng là họ biết tự đứng lên và lấy hết nghị lực bước tiếp Lòng họ tin rằng

có một ngày sẽ được đi trên con đường đầy hoa thơm trái ngọt Cũng chính vì suy nghĩ

ấy mà các nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao phải suy tư, trăn trở tìm giải pháp đúng đắn để có cuộc sống lương thiện Bởi cái tâm của họ luôn tồn tại chữ “thiện”, lấy

nó làm mục tiêu cần đạt được trong cuộc sống Các nhân vật nhận ra được giá trị của chữ thiện đem lại cho con người ta cách sống tích cực hơn Từ xưa đến nay, mọi người đều ủng hộ cái thiện, chống lại cái ác Đó là đạo đức truyền thống dân tộc, thanh lọc tâm hồn con người ở mọi thời đại Nam Cao để cho các nhân vật tìm đến điều đó trong hoàn cảnh khó khăn, nghiệt ngã Trước mắt họ là cái nghèo quanh năm đeo bám không

thể nào bứt ra được Chính cái nghèo là nguyên nhân gây ra nhiều thảm cảnh cho những con người khốn khổ Nó làm cho người ta giận hờn, oán trách nhau dẫn đến những bất hòa trong gia đình mà lẽ ra không có Họ biết điều đó và đau khổ hơn khi không làm chủ được bản thân Hằng ngày, những bực dọc, cáu gắt trong lời nói của họ tăng dần lên trước thực tại cuộc sống ngày một khó khăn Nhìn từ bên ngoài, họ là những người sống khô khan, thiếu tình cảm đôi khi ăn nói thô lỗ nhưng tận trong lòng

họ là cả một tâm hồn giàu lòng yêu thương Họ muốn tạo sự nghiệp cho bản thân, nuôi sống gia đình và giúp ích cho xã hội Đó đều là ước muốn rất thực và đúng đắn của mỗi người Một người một hoàn cảnh nhưng hầu như họ giống nhau về những suy nghĩ cuộc đời Nhân vật nông dân hay nhân vật trí thức đều muốn mình sống có ích cho gia đình, xã hội hay đơn giản là được sống no đủ trọn kiếp người Họ là những con người ham sống, muốn tận hưởng vẻ đẹp ánh trăng, màu xanh hoa cỏ tươi nguyên cùng một tình yêu lãng mạn Những khát vọng lương thiện, cao đẹp luôn tồn tại trong

họ, đôi lúc tưởng như nó bị cuộc sống đời thường dập tắt; nhưng không, khi có cơ hội

là nó bùng cháy lên dữ dội Nam Cao am hiểu tâm lí con người ở từng chi tiết nhỏ nhặt

mà khi đánh giá một con người, ta thường vô tình bỏ qua Ở nhân vật này khổ sở vì miếng ăn mà phải đánh mất danh dự Ở nhân vật khác vì không thực hiện được ước

mơ hoài bão trở thành người chồng vũ phu Cái nghèo ám ảnh tâm trí họ khiến cho cuộc sống họ không ngày yên ổn Trước hoàn cảnh đó, các nhân vật vẫn cố gắng bằng tất cả khả năng của mình chống đối lại thực tế nghiệt ngã Họ tự nhủ với bản thân phải

cố gắng có niềm tin trong cuộc sống Vì niềm tin, hi vọng là động lực tinh thần mạnh

mẽ để con người có thể vững lòng bước qua sóng gió khó khăn Nó giúp cho con người lạc quan, nhìn cuộc đời ở nhiều phương diện, nhiều sắc màu rực rỡ Những lúc buồn đau, tuyệt vọng thì cũng có cái gì đó kéo họ trở về với khoảng trời bình lặng bên những người thân Những khoảnh khắc đáng nhớ của những ngày tươi đẹp hiện về trong tâm trí hoảng loạn của họ Nhớ về quá khứ không phải để chán chường hiện tại

mà là để lấy lại ý chí nghị lực hướng đến tương lai tốt đẹp Tuy nhiên, ở những nhân vật này không vì thế mà họ bất chấp mọi thủ đoạn để có lợi ích riêng cho bản thân mà ngược lại, trong tâm hồn cằn cõi vì miếng ăn kia là phẩm chất đạo đức sáng ngời Có những nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao chọn cái chết bi thương hơn là phải sống trong tủi nhục Từ người nông dân cho đến người trí thức, họ đều suy tư, vật vã trước bao lo toan chật vật hằng ngày Ở mỗi hoàn cảnh, mỗi địa vị xã hội khác nhau khi lâm

vào cảnh khốn cùng, họ hành động theo cách riêng Người nông dân tìm đến cái chết,

hi sinh bản thân mình cho những người ở lại được sống qua cơn đói khát, cũng có những nhân vật rơi vào thảm kịch, đọa đày thân xác trước những biến cố cuộc đời Chí Phèo là một trong những nhân vật để lại trong lòng người đọc biết bao suy nghĩ về con người, xã hội, cuộc đời Xã hội Chí Phèo sống là xã hội của chế độ thực dân, cường quyền, đồng tiền ngự trị Tất cả đã chi phối cuộc sống của người dân làng Vũ Đại Bá Kiến đưa Chí vào tù bằng thế lực thì cũng nhờ có đồng tiền, lão già gian xảo ấy đưa Chí vào địa ngục trần gian Khi trở thành con quỉ dữ của làng Vũ Đại, Chí Phèo chưa nhận thức ra cái sai lớn nhất của hắn là đánh mất niềm tin chính mình Khoảng thời gian trước lúc đi tù, Chí là anh canh điền hiền lành nhút nhát là chuyện không ai phủ nhận Ngày đầu đi tù về, Chí tìm đến nhà Bá Kiến để đòi lại công bằng, đòi lại danh

dự một con người Tại sao Chí Phèo lại có hành động đó? Âý chính vì Chí muốn minh oan cho mình, muốn mọi người nhìn mình bằng ánh mắt cảm thông để hắn không mặc cảm trước mọi người và làm lại cuộc đời Có lẽ đó là những mong muốn chính đáng của một con người muốn sống đúng nghĩa kiếp người Thế nhưng, Chí đã không vượt qua được những thử thách cuộc sống và dần dần đi vào bóng tối tội lỗi Rồi đến một ngày, Chí nhận ra giá trị cuộc đời qua tình yêu Thị Nở Một lần nữa, Chí muốn trở lại con đường lương thiện mà thời còn trai trẻ Chí từng mơ ước Hơn thế, Chí muốn hoàn lương, sống chan hòa với mọi người làng Vũ Đại Đó không chỉ là một mong ước mà

nó trở thành niềm khát vọng, nỗi khát khao chờ ở sự bao dung của mọi người Nhưng quyền lực, những ràng buột khắt khe trong xã hội mà cụ thể là ở làng Vũ Đại đã gián tiếp giết chết một con người đang tỉnh ngộ tìm về chốn bình yên Khi Chí Phèo sống sa đọa, ai bảo hắn xấu xa, ác quỉ đến khi hắn thức tỉnh, nhận ra sai lầm thì không ai cho hắn cơ hội Hình như hình ảnh Chí Phèo cùng chai rượu ám ảnh tâm trí họ không thể nào phai được cũng giống như Chí Phèo không làm sao mất được những vết sẹo trên mặt Chẳng ai dung thứ cho Chí Phèo, người có lúc cảm thông cho Chí là Thị Nở Thị cảm thấy Chí sẽ trở thành người tốt hay ít ra thì không làm hại đến ai vậy mà trước những lời răn đe của bà cô, thị lại im lặng không dám nói điều gì Rồi sau đó lại trút tất

cả những bực dọc của mình lên Chí Phèo ngay lúc không nên nói Song, có lẽ Thị Nở

đã đem lại một chút ánh sáng rực rỡ thêm hương vị tình yêu sưởi ấm tâm hồn tưởng như chai sạn của Chí Cả cuộc đời Chí là những bước ngoặt đóng rồi mở liên tục Bản

chất lương thiện vốn có đã bị lấp đi một thời gian rồi sau cùng vẫn trở về dù có muộn màng

Hay nhân vật anh cu Lộ trong Tư cách mõ đã không ít lần muốn thoát khỏi sự

bôi bác của mọi người Vì lòng ích kỉ, nhỏ nhen, họ làm anh cu Lộ luôn bị hắt hủi, khinh khi trước đám đông Anh biết vậy nên cố tình né tránh những nơi đông người chứ không bỏ nghề vì anh không thể nhìn vợ con chịu khổ Làm mõ là làm công việc chung cho cả làng như bao công việc khác, lấy sức lao động của mình ra đổi lấy chén cơm Anh cu Lộ nghĩ mình làm thì mình hưởng, không hơn là trộm cắp của người khác sao? Nếu mọi người nhìn anh với thái độ khác, có lẽ anh sẽ tự hào với công ăn việc làm của mình, có làm có ăn là lẽ phải Suy nghĩ của người nông dân rất đơn giản

mà thật thà, lương thiện Song, những thành kiến của con người đã đưa anh làm một thằng mõ chính gốc: tham lam, trơ trẽn Một quyết tâm của anh không thể đối phó được với số đông cố tình giễu cợt anh Cả Chí Phèo và anh cu Lộ là những nạn nhân trong xã hội đè nén con người đến mức cùng đường đâm ra liều lĩnh, đánh mất cuộc đời Cái họ muốn là một cuộc đời bình lặng, tìm việc làm thuê làm mướn để sinh sống qua ngày Những người nông dân lương thiện này đâu dám nghĩ đến những mơ ước cao xa mà cuộc đời xô đẩy họ trở nên như vậy

Các nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao xem tình người là điều quan trọng

vì họ đã nghèo nên chỉ có thể chia sẻ cho nhau niềm vui nỗi buồn xảy ra hàng ngày

Và họ đã sống trong nghèo đói, eo hẹp về miếng ăn, tiền bạc nhưng tình nghĩa thì tràn đầy Lão Hạc trong truyện ngắn cùng tên của Nam Cao là nhân vật sống trọn vẹn một đời lương thiện mà ở hoàn cảnh của lão không phải ai cũng làm được Một thân già còm cõi chịu nhiều nắng mưa sương gió như lão Hạc lại sáng ngời lên một nhân cách cao đẹp của một người cha thương con, một người chủ gia đình lo toan mọi bề, một người nông dân hiền lành, một người hàng xóm đôn hậu Trước bao nghiệt ngã trớ trêu

đè nặng lên gia đình người nông dân ấy, hai con người khốn khổ: một cha và một con phải sống cách xa mỗi người một nơi Nơi quê nhà, người cha thương nhớ đứa con trai dấn thân vào chốn hiểm nguy Nhưng lão Hạc vẫn tin một ngày nào đó con lão trở về cưới vợ sinh con Nghĩ vậy, lão chắt chiu dành dụm từng đồng tiền nhỏ nhặt, lo coi sóc mảnh vườn cho con Rồi sự cố xảy ra: lão bệnh, mất mùa, đói kém, lão xài hết tiền dành dụm Người cha ấy đã đau khổ biết bao vì thấy mình có lỗi với con trai Vốn dĩ việc đó là bình thường, thiên tai, bệnh tật có ai muốn nhưng đã là con người thì không

ai tránh khỏi Cái đói từng ngày đe dọa tính mạng của lão nếu lão vẫn khăng khăng muốn giữ mảnh vườn Hơn thế, cơn đói không làm lão đánh mất tư cách tốt đẹp của người nông dân nghèo nhưng sống sạch trong Lòng tự trọng của người đang bị cái chết đe dọa mới đáng quí làm sao! Tại sao lão không nhận sự giúp đỡ của ông giáo? Lão có thể nhờ hàng xóm cứu giúp lão qua cơn đói được mà Nhưng lão không làm thế, lão chỉ nhận những lời chia sẻ, an ủi của ông giáo khi họ ngồi nói chuyện đời với nhau

Anh Phúc trong Điếu văn cố gắng vươn mình lên trong hoàn cảnh khắc

nghiệt Nhà nghèo, bệnh tật, anh vẫn không lùi bước bỏ mặc bản thân trôi nổi theo dòng đời Sinh ra kiếp con người, anh Phúc rất ham sống một cuộc sống tươi đẹp Gặp khó khăn anh không nản chí mà ngược lại càng tìm cách cải thiện những khuyết điểm của mình hơn Anh muốn đời mình thay đổi, ngày sau được đầy đủ hơn Khi có vợ, anh Phúc càng chăm chỉ hơn, yêu chiều vợ hết lòng Cưới được người vợ đẹp, anh Phúc vui sướng không bao lâu thì buồn tủi hơn Người vợ ấy suốt ngày chỉ biết ăn diện

đi chơi, bao nhiêu công việc trong nhà đổ dồn vào anh Phúc Để giữ hạnh phúc gia đình, anh Phúc chấp nhận tất cả mong giữ chân người vợ trẻ Những đứa con anh rất cần một người mẹ để chăm sóc chúng, anh phải làm việc kiếm kế sinh nhai Đôi lúc, anh oán trách cuộc đời, hờn giận người vợ bạc tình nhưng khi nghe được lời nói ngọt ngào, dịu êm của vợ thì anh tin là vợ sẽ thay đổi và anh sẽ tha thứ hết Trong lòng anh, niềm vui cuộc sống, ý nghĩa cuộc đời là vợ con Vì họ, anh cố gắng hết sức rồi sau cùng, người vợ ấy vẫn hững hờ, chỉ tội cho những đứa con anh Anh chết đi mà không

Thời kỳ này cái đói nghèo không chỉ có ở người nông dân mà người trí thức khổ không kém gì Họ đều đứng trước sự lựa chọn ước mơ, nghề nghiệp và miếng ăn Đối với người trí thức họ hiểu biết nhiều nên không đành lòng cam chịu cuộc sống chật hẹp, tù túng trong nhà Họ muốn sống một cuộc sống có ý nghĩa, làm được việc gì giúp ích cho đời hay ít ra thì cũng là người có trách nhiệm với nghề Nhưng cuộc sống

gia đình đã đeo bám họ, buộc họ phải sống cho hiện tại, lo cho vợ con Hộ trong Đời

thừa tự chửi mình là một thằng khốn nạn, một người thừa sau khi đánh đuổi vợ con

Hối hận rồi lại tiếp tục phạm phải như lần trước, Hộ không thể dứt ra được tình cảnh

đó Vì sao nên nông nổi ấy? Từ khi có vợ con, Hộ từ bỏ ước mơ sáng tác văn chương của mình lao vào việc kiếm tiền Nghĩ đến những dự định cho tác phẩm mới của mình

giờ đây đành bỏ lỡ, anh đau khổ lắm Dù vậy, anh vẫn chọn tình thương làm lẽ sống cho mình cố không nghĩ đến những dự định trước đây nữa Anh không thể ung dung ngồi viết khi vợ con đói khát, ốm đau trong khi tác phẩm của anh không biết ngày nào nổi tiếng Nếu bỏ mặc vợ con, anh trở thành kẻ ác giẫm nát lên tình thương chạy theo khát vọng cá nhân Đó là điều trái với lương tâm vì anh xem tình người là quí nhất, anh phải thương yêu và che chở cho vợ con Nói vậy nhưng Hộ không hoàn toàn làm được điều đó Trong thâm tâm, Hộ vẫn khao khát một sự nghiệp mà anh ấp ủ từ lâu không dễ gì bỏ được Những khi nghe tin về một tác phẩm mới xuất bản hay một tin gì liên quan đến văn chương là Hộ tò mò tìm hiểu tới Thấy người ta nổi danh, Hộ buồn cho bản thân và tìm đến rượu Rượu vào lời ra, Hộ đem chuyện nhỏ nhặt hàng ngày ra

đe dọa, thô bạo với vợ con để trút giận Trong con người Hộ, Anh vừa muốn tạo một chỗ đứng cho mình trên văn đàn vừa muốn có cái ăn cái mặc cho vợ con Điều đó lại rất khó thực hiện đối với một nhà văn nghèo như Hộ sống trong xã hội thực dân nửa phong kiến

Những suy tư dằn vặt luôn tồn tại trong lòng nhân vật được thể hiện qua các truyện ngắn của Nam Cao rất rõ nét Mỗi người mỗi cảnh, một số phận khác nhau, một

vị trí khác nhau trong xã hội nhưng đều đó có chung đặc điểm Đó là chân lí cuộc đời,

ý nghĩa cuộc sống mà họ đi tìm Họ tìm giải pháp hướng thiện để biết đâu là thiện, đâu

là ác, đâu là điều tốt đẹp, đâu là cái xấu xa Biết làm theo điều thiện tránh đi cái ác để tâm hồn thanh thản, bình yên, vui vẻ Biết vậy mà làm không được vậy nên trong lòng

họ là nỗi đau triền miên, day dứt Mỗi người đều muốn để lại tiếng thơm cho đời nhưng đã mấy ai làm được Trí óc con người thì suy nghĩ nhiều nhưng không thực hiện bằng hành động được Điều đó cũng giống như mơ và thực thường không đi chung với nhau Giấc mơ đẹp bao nhiêu thì khi tỉnh dậy con người thơ thẩn và buồn tủi bấy nhiêu Bởi đời không như là mơ! Tuy vậy, các nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao vẫn có những ước mơ, khát khao về tương lai tươi sáng Những khó khăn trước mắt không làm họ nản lòng mà trái lại họ càng cố vươn lên Dù là một tia hi vọng, một niềm tin họ cũng không bỏ qua cơ hội được khẳng định mình trong cuộc sống Lòng

họ hướng đến điều thiện, họ tìm con đường bằng phẳng để đi trên thảm cỏ xanh tươi Cuộc đời họ sẽ là màu xanh hi vọng được vun đắp mỗi ngày Những giải pháp đưa ra không gì quá lớn lao mà chỉ là những mục tiêu đạo đức, tình người Đó cũng là động

lực để mọi người sống tốt hơn, tránh những hành vi lệch lạc, sai lầm phải nuối tiếc ngày sau

CHƯƠNG 2: CHIỀU SÂU NỘI TÂM CỦA CÁC NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NAM CAO TRƯỚC CÁCH MẠNG THÁNG TÁM-1945

2.1 Các nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao là những con người có đời sống nội tâm phong phú

Trong mỗi con người, đời sống nội tâm chứa đựng cả tâm hồn, tâm tư, ý nghĩ

của họ Hằng ngày, họ làm việc và sinh hoạt trong môi trường xã hội chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh xung quanh Có thể một người bề ngoài rất lạnh lùng nhưng bên trong tâm hồn tâm hồn họ là lòng nhiệt tình, đam mê cuộc sống và ngược lại: một người rất vui tươi, hoạt bát bên ngoài nhưng bên trong là nỗi buồn chôn kín Nhìn bề ngoài ta khó mà đoán được hết đời sống tình cảm của họ Điều đó được nhà văn Nam Cao chú

ý tạo cho mỗi nhân vật của mình có đời sống tinh thần khác nhau Người trí thức tiểu

tư sản nghèo và người nông dân cùng khổ là hai đề tài mà ông tập trung khai thác Những người nông dân khốn khổ nhưng đều có đời sống nội tâm phong phú Bề ngoài

là lão nông dân già yếu ốm o gầy mòn vì bệnh tật nhưng bên trong là lòng thương con

của tình phụ tử thiêng liêng và lòng tự trọng cao cả

Nhân vật Thị trong Trẻ con không được ăn thịt chó là người đàn bà khốn khó,

bần hàn nhưng rất thương các con dù là tình thương của người mẹ nghèo Thị mua cho con bốn cây mía lách với giá ba trinh Cả buổi sáng thị đi chợ bán một đội hàng cũng chỉ có sáu xu nên ba trinh đối với Thị cũng là lớn lắm Đối với những đứa trẻ con nhà nghèo, miếng cơm còn thiếu thì việc ăn quà vặt trở nên hiếm hoi Người mẹ ấy nghĩ đến tiền thì tiếc nhưng khi nhớ đến những đứa con đói khát, tội nghiệp thì vui vẻ trong lòng Chúng sẽ mừng lắm khi nhận được quà của mẹ đi chợ về Tâm trạng của người đàn bà thay đổi vui buồn cũng vì con

Vợ Điền hay những nhân vật mang tên Thị- vợ người trí thức nghèo trong các

truyện ngắn: Bài học quét nhà, Cười, Nước mắt đều có chung đặc điểm của những

người phụ nữ gánh vác việc nhà thay chồng nên trở thành cau có, khó chịu với mọi người Song, tận sâu trong tâm hồn họ là người phụ nữ giàu tình cảm, hi sinh vì gia đình, xem chồng con là lẽ sống của họ Một người phụ nữ quanh năm vất vả nên những người thân trong gia đình thấy họ thô thiển Họ tính toán chi li những chuyện vụn vặt chẳng qua cũng vì lo cho cuộc sống gia đình Tâm hồn họ vì vậy mà trở nên cằn cõi với thời gian nhưng tình cảm gia đình, yêu thương chồng con luôn tồn tại trong

họ và đó là mục đích sống của họ Nếu mất đi điều đó, họ chẳng còn gì cả bởi họ đâu nghĩ đến niềm vui riêng mình Thấy chồng vui, con mạnh khỏe là họ cảm thấy mãn nguyện Những người phụ nữ, đời nội tâm của họ rất phức tạp nhưng thường có chung một ước mơ về gia đình hạnh phúc

2.1.1 Ước mơ hạnh phúc gia đình

Văn học hiện thực với tinh thần nhìn thẳng vào sự thật Thấy được nét đẹp ẩn giấu trong bề sâu tâm hồn của họ và đem lại những khám phá mới, mở ra những nhận thức mới về con người, hướng con người tìm được một tương lai tươi sáng thì tác phẩm đó mang một giá trị hiện thực sâu sắc Hiện thực chỉ là cái nền cho diễn biến những cuộc đời, những số phận, những trạng thái tinh thần: vui buồn, hi vọng, ước mơ,… Vì vậy văn học đi sâu vào cuộc đời và thân phận mỗi con người Những tác phẩm mang giá trị hiện thực đều có tinh thần phân tích thực tại xã hội đến với đời thường, với những số phận riêng

Hình ảnh người phụ nữ trong văn Nam Cao rất bình dị, gần gũi với hình ảnh

người phụ nữ trong ca dao Việt Nam xa xưa Dì Hảo trong tác phẩm cùng tên của nhà

văn là người phụ nữ đẹp người đẹp nết Lúc nhỏ dì xa gia đình đến ở nhà người vì món

nợ của mẹ Tuy nhiên, dì cũng an phận và vui vẻ chấp nhận với hoàn cảnh sống của gia đình mới có nhiều người để dì yêu thương và gắn bó Thời gian trôi đi người con gái ấy cũng đi lấy chồng Những tưởng cuộc đời dì được hạnh phúc và may mắn bên chồng con xây dựng gia đình cho riêng mình Nào ngờ cuộc đời éo le đến đe dọa hạnh phúc gia đình dì Hảo Người chồng không yêu vợ nên lấy nỗi đau của dì ra mà đay

nghiến: “Hắn khinh dì là đứa con nuôi còn hắn là con dòng cháu giống, dù nghèo kiết

xác”[1;tr61] Dì Hảo không trách mà ngược lại “dì làm mà nuôi hắn Người vợ đảm

đang ấy kiếm mỗi ngày được hai hào, dì ăn có năm xu Còn một hào thì hắn dùng

uống rượu Và dì Hảo sung sướng lắm Và gia đình vui vẻ lắm”[1;tr61] Ta thấy

người phụ nữ này thật đáng thương, để đổi lấy lòng yêu, không khí ấm cúng trong gia đình, dì Hảo phải đánh đổi bằng sự khó nhọc hằng ngày Vậy mà cuộc đời bắt dì phải chịu nỗi đau mất con, bệnh tật và tất nhiên là người chồng bạc bẽo ấy cũng bỏ dì ra đi Người mẹ nào cũng yêu thương con bằng tình cảm thiêng liêng ruột thịt, dì Hảo lại càng yêu hơn bởi tiếng trẻ con làm ấm áp một gia đình hạnh phúc thật sự Người chồng đi theo người phụ nữ khác bỏ mặc dì với tháng ngày cô quạnh, ốm đau Dì chỉ còn biết khóc cho số phận bất hạnh của mình, không người an ủi, chia sẻ Thân phận

hẩm hiu của người phụ nữ thật chua xót! Dì làm việc vất vả mới có cái ăn còn phải

chứng kiến cảnh “chồng dì mê nó lắm Chồng dì gọi nó là “mợ mình”, và mua cho

những hợp sữa bò sáu hào bảy khi nó ốm hay ra vẻ ốm”[1;tr62] Dì Hảo tủi phận biết

bao khi sống trong tình cảnh ấy, và lâu dần“Dì cố nhắm mắt để khỏi trông thấy chúng

Dì chẳng hé răng nói nữa lời, nhưng dì khóc ngấm ngầm khi chúng cười vui”[1;tr62]

Cuộc sống của dì bị hành hạ về thể xác lẫn tinh thần khi gặp phải người chồng bất

lương Viết Dì Hảo Nam cao tiếp tục tiếng nói từ bao đời nay: xã hội tạo ra nhiều bất

công với người phụ nữ để họ bị ràng buột của phong tục lễ giáo một cách vô lí Chính

điều đó, người phụ nữ không có lối thoát tìm hạnh phúc cho riêng mình mà phải cam

chịu để ngày càng héo tàn và bị hủy diệt

Nam Cao mong muốn khai thác những vấn đề của cuộc sống không phải ở bề

rộng mà ở bề sâu Nhà văn đã mở rộng việc phản ánh hiện thực bằng cách khai thác

sâu sắc thế giới tâm hồn của con người Qua ngòi bút ông, thế giới bên trong của con

người, những con người nhỏ bé, những kẻ khốn khổ tủi nhục nhất như Chí Phèo và

Thị Nở cũng là một vũ trụ bao la Đối với Nam Cao, việc phân tích tâm lí nhân vật

không tách rời việc phân tích cuộc sống xã hội nói chung Ta thường nghe nói: gia

đình là tế bào của xã hội, mọi người cũng theo cách suy nghĩ ấy Chí Phèo say rượu

suốt ngày nhưng khi tỉnh lại cũng cần cảm thấy có một gia đình Đó cũng là mơ ước

trước đây của Chí không thực hiện được vì những năm đi tù và sự trượt dốc về ý thức

Lúc này,Chí muốn làm bạn với Thị Nở- một người đàn bà xấu “ma chê quỉ hờn”

nhưng tốt với hắn Bản thân Thị tuy ngẩn ngơ nhưng nghĩ đến cảnh sống vợ chồng với

Chí thì vẫn khao khát như những người đàn bà khác Bề ngoài hai nhân vật này người

xấu xí, kẻ bê tha rượu chè nhưng họ vẫn mong muốn có một mái ấm gia đình Những

ngày họ qua lại với nhau là khoảnh khắc đẹp trong cuộc đời họ Khi người ta yêu

thương nhau thì tính tình cũng thay đổi ít nhiều Chí bớt uống rượu, Thị Nở trở thành

người phụ nữ biết chăm sóc người khác Đời sống tình cảm phức tạp làm cho các nhân

vật trong truyện ngắn Nam Cao có nhiều thăng trầm, bi thương trong cuộc sống Anh

Phúc trong Điếu văn, Hàn trong Một truyện Xuvơnia, Nhu trong Ở hiền, Đức trong

Nửa đêm … cũng là những nhân vật ước mơ hạnh phúc gia đình nhưng mơ ước của họ

không thành hiện thực mà trở thành nỗi bất hạnh trong cuộc đời họ

2.1.2 Hoài bão về sự nghiệp lớn lao

Nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao thuộc tầng lớp trí thức tiểu tư sản chiếm

số lượng không nhỏ Đó là những văn sĩ mang hoài bão lớn, muốn làm ra những cái to tát, có giá trị để cống hiến cho cuộc đời, nhưng thực tế những cái tẹp nhẹp, tầm thường, cơm áo gạo tiền… đã đè bẹp, cản trở ước mơ của họ

Hộ là một nhà văn có khát vọng cao đẹp Hộ muốn nâng cao giá trị đời sống của mình bằng sự lao động thực sự, bằng sự sáng tạo nghệ thuật để cống hiến cho xã

hội Với Hộ, văn chương là trên hết, vì lí tưởng nghệ thuật anh có thể chịu đựng mọi gian khổ thiếu thốn và hi sinh tất cả “Nghĩ cho kĩ đời tôi không đáng khổ mà hóa khổ,

chính tôi làm cái thân tôi khổ, tôi mê văn quá nên mới khổ Ấy thế mà tuy khổ thì khổ thật nhưng thử có ngườii giàu bạc vạn nào thuận đổi lấy địa vị của tôi, chưa chắc tôi

đã đổi”[2;tr86] Ý nghĩ ấy là niềm say mê quên mình của một người cầm bút có hoài

bão cao đẹp Cả đời Hộ, cái hoài bão mà hắn theo đuổi và cố đạt tới là một sự nghiệp văn chương chân chính có ích cho mọi người bởi tư tưởng nhân đạo thấm sâu trong

từng tác phẩm cụ thể “nó phải chứa đựng một cái gì lớn lao mạnh mẽ vừa đau xót lại

vừa phấn khởi, nó ca tụng lòng thương, tình bác ái, sự công bình, nó làm cho người gần người hơn”[2;tr91] Không những thế, Hộ còn mong tác phẩm của mình có hình

thức thật điêu luyện để trên con đường nghệ thuật anh đạt tới đỉnh cao của sự vinh

quang “hắn bâng khuâng nghĩ tới một tác phẩm nó sẽ làm mờ hết những tác phẩm

khác cùng ra một thời”[2;tr79] Và Hộ tuyên bố “Cả một đời tôi, tôi sẽ chỉ viết một quyển thôi nhưng quyển ấy sẽ ăn giải Nobel và được dịch ra mọi thứ tiếng trên hoàn cầu”[2;tr91] Tuy có phần hơi ảo tưởng và nói quá trong lúc say rượu nhưng khát

vọng đó chính là mục đích mà cả cuộc đời Hộ theo đuổi Nó là niềm mong ước được khẳng định vị trí, vai trò cá nhân của mình trước cuộc đời Con người có lí tưởng là con người đặt ra một mục đích để phấn đấu, nếu thành đạt được thì đó là sự nghiệp của mình Song, văn chương là thứ mà anh coi là tư cách của người nghệ sĩ giờ anh dùng

nó để lần hồi kiếm miếng ăn cho gia đình Hộ đau đớn vì không thực hiện được ước

mơ hoài bão của mình khi thấy mình là kẻ bất lương Hộ thấy đời mình sống không

còn nghĩa lí gì hết “thôi thế là hết Ta đã hỏng Ta đã hỏng đứt rồi”[2;tr82] Khao khát

khẳng định vai trò của mình trong xã hội nhưng thực tế nghiệt ngã trong xã hội lại đẩy

Hộ vào tình cảnh phải chấp nhận thực tại là lo cho gia đình với bao nhiêu là thứ cần phải có tiền

Cũng như Hộ, nhân vật Điền trong Giăng sáng cũng là một nhà văn Điền rất

yêu trăng và đã từng mong muốn văn chương của mình phải dịu dàng đẹp đẽ như ánh trăng Văn chương phải khơi nguồn cho những tình cảm đầy thơ mộng Nhưng rồi cuộc sống lầm than, đau khổ của những con người nghèo túng cơ cực ở xung quanh và của chính gia đình Điền đã tác động mạnh mẽ đến suy nghĩ của Điền Điền là một thanh niên có học Cha mẹ anh đã phải bán cả ruộng vườn để lo cho anh ăn học Họ mong cho Điền làm nên ông Phán, ông Tham để treo ấn thăng quan và làm rạng rỡ gia

phong Nhưng họ hoàn toàn thất vọng khi “Điền tạng yếu quá, không được nhận vào

công sở”[2;tr57] Điền dạy học ở trường tư ngót ba năm Nhưng đột nhiên trường bị

dẹp, Điền phải về quê sống Nếu cha mẹ Điền cho rằng tiền bỏ ra cho Điền ăn học kể như bỏ sông, bỏ biển thì Điền lại tin rằng sự học giúp ích cho Điền nhiều lắm Điền là nhà văn, Điền có tâm hồn lãng mạn nên Điền rất yêu trăng Trong suy nghĩ của Điền trăng là một cái gì đẹp và quý lắm Đã có một thời Điền chạy theo khuynh hướng viết

văn lãng mạn:“Điền nghĩ đến những người đàn bà nhàn hạ, vừa tắm một thứ nước

thơm tho mặt áo màu xanh, ngã tấm thân mềm trên ghế xích đu và đưa đẩy đôi chân thưỡn thẹo…”[2;tr61] Điền muốn văn mình:“Lời phải đẹp Ý tưởng thanh cao Ngọn bút của Điền phải khơi nguồn cho những tình cảm đầy thơ mộng Nghệ thuật chính là cái ánh trăng xanh huyền ảo nó làm đẹp cả đến những cảnh thực chỉ tầm thường xấu xa…”[2;tr62] Điền cho rằng cái nghệ thuật phải là cái thơ mộng, thi vị, chan chứa

chất trữ tình lãng mạn, lai láng ánh trăng xanh Cái mộng về văn chương luôn cháy ở trong lòng anh Khi viết về tầng lớp trí thức tiểu tư sản, Nam Cao đã can đảm dám nhìn sâu vào tâm hồn chính mình và tầng lớp mình Nhà văn không ngần ngại nói lên những đau xót, những tủi nhục trong đời sống vật chất và tinh thần của những người tiểu tư sản trí thức Những thói xấu ích kỷ, nhỏ nhen của người tri thức nghèo được Nam cao phơi bày không nhân nhượng nhưng cũng đầy cảm thông sâu sắc Bởi những nhân vật trí thức này cũng đã từng cố gắng chống chọi mọi trở ngại để sống Họ không

bó tay chịu chết, mặc dù thực tế phũ phàng Điền cố gắng vươn lên hoàn cảnh để thực

hiện khát vọng văn chương của mình: “Sáng hôm sau, Điền ngồi viết Giữa tiếng con

khóc, tiếng vợ gắt gỏng, tiếng léo xéo đòi nợ ngoài đầu xóm và cả tiếng chửi bới của một người láng giềng ban đên mất gà”[2;tr65] Ta thấy bi kịch của người trí thức

nghèo trong tác phẩm Nam cao là vậy! Tâm hồn họ luôn có mâu thuẫn giữa cái cao cả

và cái thấp hèn, giữa hoài bảo và thực tế Mặc dù cố gắng vươn lên hoàn cảnh để sống

đẹp, hữu ích nhưng họ vẫn bị “chết mòn” về tinh thần và sống cuộc “đời thừa” vô dị

và tẻ nhạt

Hoài bão về sự nghiệp không chỉ có trong những truyện ngắn mà trong truyện

dài Sống mòn, Nam Cao miêu tả nhân vật Thứ luôn ôm ấp khát vọng đi đây đi đó để

mở rộng tầm nhìn Đến khi lâm vào bế tắc, Thứ vẫn mong muốn được sống có ý nghĩa

với một quan niệm khá sâu sắc, đúng đắn về ý nghĩa chân chính cuộc sống: “Mỗi

người sống phải biết làm thế nào cho phát triển tận độ những khả năng của loài người chứa đựng ở mình Phải gom góp sức lực mình vào công việc tiến bộ chung Mỗi người chết đi phải để lại một chút gì cho nhân loại[8;tr233]” Nhưng “đau đớn thay cho những kiếp sống khao khát muốn lên cao nhưng lại bị áo cơm ghì sát

đất”[8;tr233] Thứ phải sống một kiếp sống một lối sống mà Thứ hết sức khinh ghét Thứ khao khát một cuộc sống luôn đổi mới:“Y sẽ chẳng bao giờ tự ý rời nổi cái

trường này Cuộc đời ở đây cố nhiên là chẳng đẹp gì, nhưng chắc chắn là y có ăn, có mỗi tháng ít nhiều để giúp gia đình”[8;tr23]

Chính trong cuộc sống tù đọng đóng kín ấy đã vùi dập những gì tốt đẹp, tạo điều kiện cho những tính xấu xa ích kỉ trong con người phát triển Thứ cũng không tránh được điều ấy dù anh chưa hành động! Anh có lúc nghĩ sẽ phản bội vợ, phản bội bạn bè mà mong cho bạn chết Nghe tin Đích ốm nặng, Thứ thầm mong Đích chết ngay lúc ấy Đó là bi kịch của người trí thức nghèo đứng trước những sự lựa chọn vô cùng khó khăn, nghiệt ngã

Thứ đã từng vẽ ra viễn cảnh tương lai- một tương lai tương sáng khi anh được

toàn quyền làm hiệu trưởng: “Y sẽ tổ chức lại cái trường Y sẽ sửa sang lại cho nhà

trường sạch sẽ hơn có vẻ hơn Nhà trường sẽ có một phòng giấy để tiếp khách hẳn hoi Học sinh sẽ có tủ sách, hội thể thao, những cuộc vui chơi giải trí”[8;tr9] Điều đó

cho thấy Thứ là người có trách nhiệm tận tâm với nghề Mặc dù nghề giáo giáo khổ

trường tư không mấy vẻ vang:“đã định hẳn sẽ sống chết ở trong nghề Y thành thật

yêu nghề và yêu các trẻ con”[8;tr9] Cái ước mơ vạch ra một tương lai tốt đẹp cho

mọi người ấy, Thứ chẳng bao giờ thực hiện được Nó dần lụi tắt trong lòng Thứ Ước vọng sống hữu ích cho đời, dùng ngòi bút của mình để chiến đấu chống lại những bất

công ngang trái:“Phải luyện tài Có học, có tài, y mới có đủ năng lực để phụng sự cái

lí tưởng của y Tạng người y không cho y cầm súng cầm gươm Y sẽ cầm bút mà chiến

đấu”[8;tr16] Những kế hoạch dự định đó từng đem lại trong lòng Thứ những ao ước

những hăm hở đã vĩnh viễn khép lại

Trước tình cảnh dân trí thấp, Tá-một thầy giáo trong truyện ngắn Nguyện vọng

tỏ ra lo lắng cho vận mệnh nước nhà Tá muốn góp sức mình vào sự phát triển của đất nước Việt Nam Anh nhận ra nguyên nhân về sự chậm tiến của nước ta Mong muốn của anh là mở ngôi trường tư thật lớn để đào tạo ra những nhân tài cho đất nước Ước muốn đó trở thành tâm nguyện lớn nhất trong cuộc đời anh Tá suy nghĩ, trăn trở về những dự định của mình để đi đến quyết định nghỉ việc nơi công sở có nhiều tiền để chon nghề dạy học Anh làm điều đó vì trường họ sẽ đào tạo ra nhân tài giúp nước Việc mở trường tư không phải vì lợi ích của cá nhân anh mà vì nền giáo dục Việt Nam, dân trí người dân Đáng tiếc, một người có nguyện vọng cao đẹp như vậy lại không đủ điều kiện thực hiện được Đó cũng là bi kịch chung của người trí thức

Với Sống mòn, Nguyện vọng, Nam Cao đã tái hiện lại một cách chân thực và

sinh động nhất về cuộc sống nghèo khổ của người tri thức tiểu tư sản trước Cách mạng Cùng với Hộ, Điền, Thứ đã góp phần tạo nên bức tranh toàn cảnh về những đau khổ dằn vặt, bế tắc trăn trở của một lớp người trí thức Dù có tài năng, tâm huyết và khát vọng đổi thay cuộc sống nhưng không làm được vì chữ “nghèo” Đó là một tấn bi kịch dai dẳng, thầm lặng mà đau đớn của người trí thức có ý thức sâu sắc về giá trị sự sống nhân phẩm, có hoài bão lớn về một sự nghiệp tinh thần nhưng lại bị gánh nặng cơm áo và hoàn cảnh xã hội ngột ngạt làm cho “chết mòn” hay phải sống một cuộc sống “Đời thừa”.Những nhân vật trí thức này muốn thực hiện hoài bão của mình, muốn phát huy hết tài năng nhưng cuộc sống buộc họ phải từ bỏ nó Đã bao nhiêu lần

họ trằn trọc, suy nghĩ nhưng vô ích Điều họ có thể làm thiết thực hơn là vun trồng cho cuộc sống gia đình đầy đủ hơn Hi vọng thì vẫn giữ biết đâu ngày nào đó có cơ hội thì làm lại và quan trọng hơn là cố gắng sống cho đúng nghĩa người chồng, người cha có trách nhiệm trong gia đình

Bên cạnh những nhân vật có những suy nghĩ sâu sắc về cuộc đời, trải nghiệm

cuộc sống thì Du trong Cái chết của con Mực là một thanh niên trẻ, sống rất tình cảm

Con người này có nhiều niềm vui nhưng cũng có lắm nỗi buồn đôi khi chỉ là buồn nhẹ nhàng lướt qua trong tâm hồn Chàng là con người lãng mạn với những yêu thương buồn giận Có những đêm Du ngồi trên mảnh đất quê hương ngắm trăng mà mơ mộng Sau một thời gian xa nhà, Du trở về nơi thân thuộc gia đình Con chó ngày nào bên

anh còn đó, nó vẫn nhớ người chủ cũ vẫy đuôi chạy ra mừng Nó thường ở bên cạnh

Du lúc chàng chưa đi xa Tuy xấu xí, ghẻ lỡ, Mực là con vật trung thành và sống đầy tình cảm với Du Có lẽ Du là người duy nhất trong nhà nhìn thấy ánh mắt Mực chứa bao nhiêu là cảm tình với chủ Vậy mà cái chết của nó phần nào là tội ở Du Người khác xem việc giết Mực là chuyện bình thường còn Du thấy ray rứt giống như phụ tấm lòng nó Nếu chàng không về, nếu chàng cứu nó lần nữa thì có lẽ nó thoát chết hoặc kéo dài sự sống ít lâu nữa Con chó khốn khổ ấy chết trong lúc mệt mỏi, trong sự bao vây của mọi người, kể cả Du Du thương con vật, đôi lúc còn muốn vuốt ve, đùa giỡn với nó, thật lòng chẳng muốn nó chết Song, lòng ích kỷ, muốn khẳng định sức mạnh của con người mà Du góp phần giết Mực Giọt nước mắt của chàng rơi xuống vì con Mực hay vì chàng đánh mất chính mình, không dám che chở cho con vật nhiều tình nghĩa Thứ tình cảm đó không giúp được gì trong cuộc đời đầy sóng gió bất công nhưng đó là biểu tượng của một tâm hồn trong sáng

Nam Cao đã làm bật lên những tâm tư tình cảm của nhân vật trong các truyện ngắn của ông Trên đời, mỗi người đều có một gia đình riêng với bao lo toan cuộc sống Dù có vất vả nhưng họ không quên mơ ước về một gia đình hạnh phúc, đó là nơi

họ cùng người yêu thương vun đắp cho ngôi nhà ngày một sung túc hơn Không chỉ riêng dì Hảo, anh Phúc mà còn những nhân vật khác cũng có mơ ước ấy tùy theo mỗi người có ước mơ khác nhau Ở người nông dân, tình thương và tình nghĩa con người giúp họ tin vào cuộc sống, hi vọng vào một ngày mai tươi sáng Còn ở người trí thức,

họ được ăn học, biết nhiều hiểu rộng nên họ không cam tâm ở trong hoàn cảnh khắc nghiệt, tù túng của xã hội đương thời Họ luôn mang trong lòng hoài bảo về sự nghiệp lớn lao Cuộc sống chật vật, thiếu thốn hàng ngày không làm họ quên đi mà còn thôi thúc khiến cho họ chịu nhiều nỗi đau tinh thần

2.2 Các nhân vật trong truyện ngắn Nam Cao đều có nỗi trăn trở tìm giải pháp hướng thiện

Các truyện ngắn Nam Cao trước Cách mạng tháng Tám là bức tranh thu hẹp

của xã hội thực dân nửa phong kiến Nếu Tắt đèn của Ngô Tất Tố cho ta cảm nhận cái

chộn rộn lo âu của vụ thu thuế thì tác phẩm Nam Cao cho ta cảm nhận về tâm hồn và nhân cách con người Giai đoạn này cái đói luôn đe dọa tính mạng con người Vấn đề

“cái đói và miếng ăn” là một sự thật bi thảm trong đời sống của người nông dân trước Cách mạng tháng Tám Xem xét lại những trang viết về “cái đói và miếng ăn” của dân