LUẬN văn sư PHẠM NGỮ văn nội DUNG TIỂU THUYẾT hồ BIỂU CHÁNH QUA LĂNG KÍNH TIẾP NHẬN của GIỚI NGHIÊN cứu PHÊ BÌNH

tác cật lực và đã để lại cho nền văn xuôi Việt Nam hiện đại một khối lượng tiểu thuyếtkhá đồ sộ, với số lượng 64 quyển.Hồ Biểu Chánh bắt đầu sáng tác tiểu thuyết từ rất sớm, tính từ khi

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BỘ MÔN NGỮ VĂN -o0o -

HUỲNH THỊ MỸ HOA

6062110

NỘI DUNG TIỂU THUYẾT HỒ BIỂU CHÁNH

QUA LĂNG KÍNH TIẾP NHẬN CỦA GIỚI

NGHIÊN CỨU PHÊ BÌNH

Luận văn tốt nghiệp Đại học Chuyên ngành Ngữ văn _Khóa 2006 - 2010

Cán bộ hướng dẫn:

GVC HUỲNH THỊ LAN PHƯƠNG

CẦN THƠ, 2009

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU:

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

PHẦN NỘI DUNG: Chương I: Một số vấn đề chung 1.1 Vài nét về lý luận tiếp nhận 7

1.1.1 Khái niệm về tiếp nhận văn học 7

1.1.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến vấn đề tiếp nhận 9

1.2 Một số yếu tố liên quan đến vấn đề tiếp nhận tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 10

1.2.1 Hoàn cảnh ra đời của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 10

1.2.2 Vấn đề phổ biến tác phẩm Hồ Biểu Chánh 12

Chương II: Nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh – Vấn đề tiếp nhận và những đúc kết từ tiếp nhận. 2.1 Các nội dung được tiếp nhận 14

2.1.1 Vấn đề phản ánh hiện thực 14

2.1.2 Yếu tố đạo lý 20

2.2 Quá trình tiếp nhận nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 27

2.2.1 Tiếp nhận nội dung phản ánh hiện thực ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 27

2.2.2 Tiếp nhận nội dung đạo lý ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh 40

2.3 Những đúc kết về nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh qua tìm hiểu vấn đề tiếp nhận 45

2.3.1 Đúc kết về tiếp nhận nội dung phản ánh hiện thực 45

2.3.2 Đúc kết về tiếp nhận nội dung đạo lý 51

Chương III: Nguyên nhân của sự khác biệt trong tiếp nhận và ý nghĩa của việc tìm hiểu nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh qua lăng kính tiếp nhận.

3.1 Nguyên nhân của sự khác biệt 553.2 Ý nghĩa 58

PHẦN KẾT LUẬN: 60 TÀI LIỆU THAM KHẢO

NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN

NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài.

Là sinh viên ngành ngữ văn lại là người con của quê hương Nam Bộ, chúng tôirất lấy làm tự hào khi được tiếp nhận sự nghiệp văn học dồi dào do chính các tiền bốicủa vùng đất này để lại Một trong những tác gia văn học tiêu biểu của vùng đất Nam

Bộ là Hồ Biểu Chánh Nhắc đến Hồ Biểu Chánh, giới nghiên cứu còn cho rằng, ôngchính là một trong những nhà văn có công khai lối mở đường cho nền tiểu thuyết ViệtNam hiện đại

Với khối lượng tiểu thuyết vô cùng phong phú và đồ sộ, Hồ Biểu Chánh khôngnhững được đông đảo quần chúng bình dân đón nhận nồng nhiệt mà còn thu hút cảgiới nghiên cứu, phê bình tìm đến tiểu thuyết của ông, với những nhận định, đánh giákhác nhau trong việc tiếp nhận, ở nhiều phương diện mà chủ yếu là nội dung phản ánhhiện thực và khuynh hướng đạo lý Tuy nhiên, ở hai phương diện này họ dường như

chưa có sự thống nhất và sự đánh giá có phần chưa thỏa đáng về những đóng góp của

Hồ Biểu Chánh

Qua thực tế nghiên cứu, cho thấy chúng ta cần phải có một cái nhìn đúng mực

hơn trong việc tiếp nhận nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Một cây bút sáng giá

của nền văn học Việt Nam giai đoạn 1900 – 1930 Đồng thời qua tìm hiểu việc tiếpnhận tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh sẽ xác định được những giá trị bền vững của nó tronglòng công chúng Và đây cũng chính là lý do khi được phân công làm luận văn tốt

nghiệp ra trường, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh qua lăng kính tiếp nhận của giới nghiên cứu phê bình”.

Qua việc tìm hiểu vấn đề tiếp nhận nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh củagiới nghiên cứu phê bình, người viết có thể đúc kết được những giá trị đóng góp củatiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đối với tiến trình phát triển văn xuôi quốc ngữ Nam Bộ nóiriêng và nền văn xuôi hiện đại Việt Nam nói chung trong những năm đầu thế kỷ XX

2 Lịch sử vấn đề.

Vào những thập niên đầu thế kỷ XX “trên cánh đồng văn chương quốc ngữ

Nam Bộ còn rất nhiều hoang hóa” nhà tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã miệt mài sáng

tác cật lực và đã để lại cho nền văn xuôi Việt Nam hiện đại một khối lượng tiểu thuyếtkhá đồ sộ, với số lượng 64 quyển.

Hồ Biểu Chánh bắt đầu sáng tác tiểu thuyết từ rất sớm, tính từ khi những đứacon tinh thần của ông ra đời cho đến hiện nay, đã thu hút được nhiều nhà nghiên cứuphê bình tìm đến trong việc đánh giá, nhận định trên nhiều bình diện khác nhau, vềnhững giá trị đóng góp của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đối với sự hình thành và pháttriển thể loại tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

+ Giai đoạn trước 1945: Thời kỳ này các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết

của Hồ Biểu Chánh còn rất ít

Chỉ có 2 công trình tiêu biểu : “Phê bình và cảo luận” của Thiếu Sơn (1933),

“Nhà văn hiện đại” của Vũ Ngọc Phan (1943).

Các nhà nghiên cứu phê bình giai đoạn này chỉ dừng lại ở nhưng nét phác họachung về tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Họ chưa có được cái nhìn sâu sắc trong việc

đánh giá nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

+ Giai đoạn từ 1945 đến 1975

Giai đoạn này, có khá nhiều công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Hồ Biểu

Chánh như: “Việt Nam văn học sữ giản ước tân biên” của Phạm Thế Ngũ, “Bảng lược

đồ văn họcViệt Nam” của Thanh Lãng… Đặc biệt đáng chú ý là công trình “Chân

dung Hồ Biểu Chánh” của Nguyễn Khuê

Đa số công trình của các nhà nghiên cứu trong giai đoạn này có phần trân trọng

trong việc đánh giá đóng góp của Hồ Biểu Chánh, ở vai trò là một trong những nhà

văn khai lối mở đường cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

+ Giai đoạn 1975 đến nay

Thời kỳ này có những công trình nghiên cứu như: “Tiểu thuyết Nam Bộ cuối thế

kỷ XX” của Nguyễn Kim Anh, “Từ điển văn học” của Nguyễn Huệ Chi, “Quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam” do Mã Giang Lân chủ biên… Đặc biệt trong giai đoạn

này có sự ra đời của công trình nghiên cứu “Hồ Biểu Chánh người mở đường cho tiểu

thuyết Việt Nam hiện đại” nhiều tác giả, do Trang Quang Sen, Phan Tấn Tài, Nguyễn

Văn Nở (chủ biên) Với những nhận định, đánh giá của nhiều nhà nghiên cứu phê

bình, đã góp phần làm rõ được những giá trị đóng góp của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánhcho nền văn xuôi quốc ngữ Nam Bộ nói riêng và nền văn xuôi Việt Nam hiện đại nóichung trong những năm đầu thế kỷ XX

Mặc dù, hiện có rất nhiều công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

nhưng cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu tìm hiểu hay đề cập cụ

thể đến vấn đề tiếp nhận nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh của giới nghiên cứu phêbình Và đa phần ngày nay, những thông tin trên các sách báo, hay tạp chí văn học,thậm chí trên internet… cũng chưa bàn luận hay đề cập gì đến vấn đề này

Tuy nhiên bên cạnh đó cũng đã có được những công trình luận án, luận văn tốtnghiệp bàn đến vấn đề trên như: Luận văn thạc sĩ của Nguyễn Thị Thanh Bình, luận

văn tốt nghiệp đại học của Lê Vạn Qưới Tuy hai công trình này đã có đề cập việc tiếp

nhận của giới nghiên cứu phê bình đối với tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, nhưng chỉ dừnglại ở những nhận định chung mà chưa đi sâu, khai thác cụ thể đối với vấn đề tiếp nhậnnội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh của giới nghiên cứu phê bình

3 Mục đích yêu cầu.

Do có nhiều ý kiến đánh giá, nhận định khác nhau trong việc tiếp nhận nội dungtiểu thuyết Hồ Biểu Chánh của giới nghiên cứu phê bình Hầu như giữa các nhà nghiêncứu còn có nhiều sự tranh luận, chưa thật sự nhất trí cao khi đưa ra những nhận xét,

đánh giá về những đóng góp của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đối với sự hình thành và

phát triển thể loại tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

Từ những vấn đề trên đã đặt ra yêu cầu cho người viết, cần phải tìm hiểu kỷ vấn

đề tiếp nhận của các nhà nghiên cứu phê bình trong việc nhận định, đánh giá nội dung

tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Và qua việc tìm hiểu đó, người viết đúc kết được nhữnggiá trị đóng góp của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh theo thời gian, những giá trị nào trởnên bền vững trong tầm đón nhận của công chúng từ trước đến nay

4 Phạm vi nghiên cứu.

Hồ Biểu Chánh có một sự nghiệp văn chương vô cùng phong phú và đa dạng vớinhiều thể loại như: Thơ, tiểu thuyết , truyện ngắn, tuồng hát, bình luận, báo chí, dịchthuật… Nhưng chỉ đến với lĩnh vực tiểu thuyết ông mới thật sự gặt hái được nhiềuthành công Cùng với thể loại tiểu thuyết, nhà văn không chỉ tạo được tiếng vang thuhút được đông đảo độc giả thuộc tầng lớp bình dân hưởng ứng mà còn thu hút được sựtiếp nhận của nhiều nhà nghiên cứu phê bình Họ tìm đến với tiểu thuyết của ông vớinhững đánh giá, nhận định khác nhau trên nhiều bình diện khác nhau, theo những quan

điểm, lập trường, tư tưởng tiếp nhận cũng không giống nhau

Tuy nhiên, người viết chỉ tìm hiểu “ Nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh qua lăng

kính tiếp nhận của giới nghiên cứu phê bình” thông qua những bài viết, bài nghiên

cứu, phê bình được phổ biến rộng rãi từ trước tới nay

5 Phương pháp nghiên cứu.

Trước hết người viết phải tìm đọc tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, những bài viết, bài

phê bình của các nhà nghiên cứu, nhà phê bình về nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánhtrên các nguồn thông tin : sách báo, tạp chí văn học, internet, …

Ngoài ra người viết rất cần phải học hỏi, tiếp thu những ý kiến cùng những lời chỉ

dẫn nhiệt tình của cán bộ hướng dẫn cũng như những ý kiến đóng góp chân thành củabạn bè khi tìm hiểu về nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Qua việc tìm hiểu vấn đề, người viết đã sử dụng phương pháp phân tích và phươngpháp so sánh những nhận xét, đánh giá qua cách tiếp nhận vấn đề của giới nghiên cứuphê bình Và sử dụng phương pháp tổng hợp để đúc kết những kết luận chung về giátrị đóng góp của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đối với sự hình thành và phát triển thể loạitiểu thuyết Việt Nam hiện đại

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: MỘT SÔ VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Vài nét về lý luận tiếp nhận.

1.1.1 Khái niệm về tiếp nhận văn học.

Tiếp nhận văn học là khái niệm đề cập đến việc tiếp thu những sáng tác vănhọc theo hướng thiên về thưởng thức, cảm thụ Người đọc khi tiếp nhận một tác phẩm

về cả yếu tố nội dung và nghệ thuật, tìm cách gắn tác phẩm trở về với thực tế của cuộcsống Do đó quá trình tiếp nhận văn học người đọc phải tri giác, phải tưởng tượng, liên

tưởng, suy luận… tất cả những thao tác này sẽ giúp người đọc bộc lộ cá tính, thị hiếu,

lập trường, quan điểm xã hội

Tiếp nhận văn học không chỉ là sự tiếp cận tác phẩm văn chương trên bình diệnngôn ngữ, văn hóa, lịch sử…mà sự tiếp nhận văn học còn đòi hỏi con người phải hiểungôn ngữ, tình tiết cốt truyện Thông qua hình tượng nhân vật, người đọc sẽ đưa ranhững hình tượng khái quát vào trong cuộc sống thực tiễn để có thể hiểu, và đồng cảm

hay không đồng cảm với tác giả

Tiếp nhận văn học chính là cuộc giao tiếp, đối thoại tự do giữa các tác giả và

độc giả thông qua tác phẩm, cả độc giả và tác giả đều phải tham gia vào cuộc đối thoại

này bằng cả trái tim và khối óc, hứng thú và nhân cách, trí thức và sáng tạo Do đó tiếpnhận văn học cũng là một hoạt động sáng tạo Bởi chính độc giả luôn làm cho tácphẩm vận động, thay đổi và phong phú hơn qua thời gian [ 19]

Tiếp nhận văn học còn là một hoạt động “tiêu dùng”, thưởng thức, phê bình của

độc giả thuộc nhiều loại hình, nhiều trình độ khác nhau Có sáng tác văn học thì dĩ

nhiên có tiếp nhận văn học và chính sự tiếp nhận đã tác động ngược lại sáng tác, khiếncho cả hai thực sự góp phần làm thỏa mãn nhu cầu tinh thần, nhu cầu thẩm mĩ của con

người trong cuộc sống [ 19]

“Tiếp nhận văn học là dùng tưởng tượng của mình, kinh nghiệm sống và tâm

hồn mình đắp vào những hình ảnh về hiện thực và con người mới chỉ được tác giả

phác họa trong vài ba nét, vài ba chữ, làm cho nó sống lại, biến thành những bức tranh

sinh động, những hình tượng hoàn chỉnh và tự mình giao lưu với nó, đối thoại, tranh

luận với nó, yêu thương hoặc căm ghét nó Gấp trang sách lại, người đọc như được an

ủi, chia sẽ, như hiểu biết và từng trải hơn” theo sách giáo khoa văn học 12 do Nguyễn

Hải Hà – Lương Duy Dung (chủ biên) [ 6, 146]

Trong quyển “Lý luận và phê bình văn học”, Trần Đình Sử cho rằng: “Tiếp

nhận văn học bao gồm toàn bộ quá trình biến văn bản nghệ thuật thành tác phẩm nghệthuật, quá trình hiện thực sự tồn tại xã hội của tác phẩm Thưc chất tiếp nhận văn học:

“ Một là nghiên cứu tác phẩm như một sản phẩm nghệ thuật được sáng tác ra để tiếp

nhận, thưởng thức tác phẩm như một văn bản, một thông báo nghệ thuật như một mãhiệu đặc thù, một cấu trúc cảm thụ hướng tới trí tưởng tưởng của người đọc Hai là, về

người đọc cắt nghĩa tác phẩm các quy luật của giao tiếp và tiếp nhận, tâm lý học tiếp

nhận văn học, giải thích học, sự đồng sáng tạo của người đọc Ba là, các quy luật vàcác vấn đề lịch sử xã hội của tiếp nhận: cách đọc phân tâm học, huyền thoại như một

phương tiện của giao tiếp đại chúng, cách đọc xã hội học, cách đọc phê bình mới”

[ 19, 126]

Tiếp nhận văn học phải đòi hỏi người tiếp nhận phải biết đồng cảm, xúc động

trước những tư tưởng, tình cảm lý tưởng nguyện vọng được tác giả bộc lộ qua những

hình tượng mà họ đã xây dựng Tiếp nhận còn là sự thanh lọc những tư tưởng tích cực

từ đó có thể hòa mình và cởi mở trong tiếp nhận

Qua đó có thể cho rằng: tiếp nhận văn học là bao gồm một phạm vi rộng lớn,

liên quan lẫn nhau, đòi hỏi phải có sự nhìn nhận toàn diện mới có thể góp phần xâydựng khoa học về văn học một cách hoàn chỉnh [ 19, 126]

Do đó để có được sự tiếp nhận hoàn chỉnh, người tiếp nhận phải là người cóđộng cơ tiếp nhận, muốn mở mang kiến thức, muốn bồi dưỡng thêm về tư tưởng, đạo

lý, kinh nghiệm nhận xét, đánh giá… để người đọc biến nội dung tác phẩm thành mộtthế giới tinh thần, một đời sống riêng cho mình đúng như tư tưởng thể hiện trong sángtạo nghệ thuật của nhà văn

Từ đó, cho thấy tiếp nhận văn học có vai trò, ý nghĩa rất quan trọng trong quátrình sáng tác- giao tế của văn học Nhờ tiếp nhận, hoạt động sáng tạo nghệ thuật trởnên có ý nghĩa, có mục đích và giá trị chân chính của tác phẩm được bảo tồn, đượcphát triển phong phú thêm lên, trở thành một yếu tố hiện thực, một nhân tố tích cựccủa đời sống tinh thần con người [ 19]

1.1.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến vấn đề tiếp nhận.

Lý luận tiếp nhận phải được bắt đầu từ ý thức về đối tượng thẩm mỹ mà con

người tiếp nhận là tác phẩm văn học Vì vậy, tác phẩm văn học được viết ra là đã nằmtrong định hướng phản ánh hiện thực đồng thời cũng nằm trong định hướng tác động

thẩm mỹ, nhằm đến sự tiếp nhận nghệ thuật ở người đọc

Trong quá trình tiếp nhận nghệ thuật cụ thể, thì hoạt động xã hội, kinh nghiệm

xã hội và sự liên hệ với xã hội cũng rất quan trọng Có thể nói là sẽ không có được sựtiếp nhận nghệ thuật nếu không có kinh nghiệm xã hội, nếu trong ý thức của chủ tiếpnhận không có sự liên hệ kết nối với hiện thực, với đời sống xã hội [ 23, 746]

Trong quá trình tiếp nhận văn học, người đọc còn phải tạo lại trong ý thức củamình bằng hình ảnh, cuộc sống đã được thể hiện trong tác phẩm, phải dùng khả năng

tưởng tượng, khả năng liên tưởng để xây dựng lại thế giới nghệ thuật đã được nhà văn

xây dựng trong tác phẩm Việc xây dựng lại này luôn luôn bao hàm quá trình hiểu,nhận thức và đánh giá tác phẩm Như thế, người đọc đi vào thế giới của tác giả, mộtthế giới mà về phía nó lại được thông qua sự nhận thức và đánh giá bằng tình cảm và

tư tưởng của nhà văn, thông qua chủ thể tính của nhà văn [ 23, 747]

Tứ đó sự nhận thức và đánh giá của nhà văn thể hiện trong tác phẩm được

người đọc nhận thức đánh giá thông qua tiếp nhận, theo lập trường xã hội và theo quanđiểm thẩm mỹ của mình Chính vì thế mà sự tiếp nhận tác phẩm không là sự tiếp nhận

một lần là xong và cũng không ổn định Nó thay đổi, có khi thay đổi ở ngay trong mộtchủ thể tiếp nhận với những lần đọc tác phẩm khác nhau Như vậy, tác phẩm có thể

được đọc và hiểu mỗi lần không giống nhau và nội dung của nó cũng không bị quyđịnh một cách cứng nhắc, mà luôn được khám phá thêm, khám phá mới qua mỗi lầnđọc [ 23, 747]

Qua đó, cho thấy quan điểm thẩm mỹ, lập trường xã hội chính là nhân tố làmảnh hưởng đến sự tiếp nhận văn học của người tiếp nhận Từ đó mỗi chủ thể tiếp nhận

sẽ có được sự nhận thức, đánh giá tác phẩm hoàn toàn theo cách riêng của mình mà cóthể hoặc không thể theo ý đồ tác động của nhà văn

Còn nhìn một cách tổng quát thì “ thông điệp” nghệ thuật, ý đồ tác động thẩm

mỹ của tác giả có thể được mà cũng có thể không người đọc đón nhận, hoặc được

nhóm người này đón nhận nhưng lại không được nhóm người khác đón nhận Điều đó

nói lên rằng, người đọc đến với tác phẩm không phải với thái độ thụ động mà là với

thái độ chủ động

Sự chủ động này được biểu hiện ở hai mặt Thứ nhất, người đọc bằng tìm năng

đọc của mình và những kinh nghiệm xã hội và nghệ thuật của mình, xây dựng lại thế

giới nghệ thuật mà nhà văn đã xây dựng nên bằng hình tượng, tư tưởng và cấu trúcngôn ngữ, giãi mã những điều mà nhà văn đã mã hóa trong tác phẩm, tạo lại cái nghĩa

mà tác giả đã đưa vào trong cấu trúc nghệ thuật của mình, biến một văn bản “ tự nó” thành một tác phẩm “ cho mình” [ 23, 748]

Mặt khác, trong khi xây dựng lại tác phẩm, người đọc thường xuyên đối chiếu

nó với những kinh nghiệm xã hội, với lập trường xã hội, tư tưởng, với cả quan điểmchính trị của mình cũng như kinh nghiệm, những hiểu biết về nghệ thuật mà mình đã

thu lượm được, đồng thời cũng lại đối chiếu tất cả những cái đó với hiện thực trước

mắt, với tiến trình văn học nghệ thuật hiện tại và từ đó đi đến những cảm nhận nghệthuật về tác phẩm

Do đó, quá trình tiếp nhận văn học chịu sự tác động, ảnh hưởng của nhiều yếu

tố chủ quan khác của người đọc cũng như những yếu khách quan bên ngoài

Qua đó, còn có thể thấy rằng nhà văn có thể dắt dẫn người đọc đi theo mình đếnđâu và sự tiếp nhận ở người đọc tương ứng hay không tương ứng, tương ứng đến mức

nào với ý đồ tác động, với ý tưởng sáng tác của nhà văn, hoàn toàn không chỉ phụthuộc vào tài năng, trí tuệ, thái độ đối với cuộc sống của nhà văn mà còn phụ thuộcvào nhu cầu thưởng thức nghệ thuật cũng như trình độ thưởng thức vào độ chờ đợithẩm mỹ và tiềm năng đọc của người tiếp nhận Cho nên, hoạt động tiếp nhận chịu ảnh

hưởng vừa từ phía tác giả, vừa từ phía độc giả [ 23, 749 ]

Do đó việc tiếp nhận văn học không chỉ phụ thuộc vào quan điểm, lập trường,

tư tưởng chủ quan hay khách quan của người đọc hay của tác giả Mà hoạt động tiếp

nhận còn chịu ảnh hưởng vừa từ phía độc giả, vừa từ phía tác giả

1.2 Một số yếu tố ảnh hưởng đến vấn đề tiếp nhận tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

1.2.1 Hoàn cảnh ra đời tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

Xã hội Việt Nam vào những năm đầu thế kỷ XX với nhiều biến động về tìnhhình chính trị cũng như về tình hình xã hội nói chung và tình hình văn học nói riêng

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh lại ra đời trong điều kiện : có chữ quốc ngữ, có nhà xuấtbản, có nhà in, văn học lại bước vào thời kỳ hiện đại hóa.

Hồ Biểu Chánh bắt đầu sáng tác tiểu thuyết từ rất sớm, năm 1909, ông đã cho ra

đời tác phẩm “U tình lục” được thể hiện theo lối thơ lục bát Vừa mới ra đời tiểu

thuyết của Hồ Biểu Chánh phải chịu một sức ép khá lớn của tiểu thuyết Nguyễn TrọngQuảng, Trần Thiên Trung, Trương Duy Toản nên tiểu thuyết của ông không được

người đọc đương thời mãi mai quan tâm

Cuộc đời làm quan Hồ Biểu Chánh phải xê dịch nhiều nơi, được tận kiến thực

tế đời sống cơ cực của nhân dân Nam Bộ dưới ách cai trị của chủ nghĩa thực dân,phong kiến vào những năm đầu thế kỷ XX, đã một phần làm nên động lực thôi thúcông tiếp tục sáng tác Năm 1912, ông lại được đổi xuống làm việc tại Cà Mau, vớicảnh sắc hữu tình của cuộc sống, con người nơi đây đã khơi dậy được ngòi bút của Hồ

Biểu Chánh và ông tiếp tục sáng tác tiểu thuyết “Ai làm được”.

Trước sức ảnh hưởng của tiểu thuyết phía Bắc với lối văn trơn tuột, giản dị của

mình tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh không mấy được độc giả đương thời quan tâm, đặcbiệt là độc giả trí thức Nhưng điều này, không làm ảnh hưởng đến phong cách sángtác của ông Với tấm lòng thiết tha, đầy nhiệt quyết của mình, ông đã nổ lực sáng tácchỉ với mục đích là để cho nhân dân mình, thấy được những chuyện đời xảy ra trongcuộc sống thực tại của xã hội lúc bấy giờ Vì thế, năm 1922 ông bắt đầu viết tiểu

thuyết trở lại và cho ra đời các tác phẩm như: Chúa tàu kim quy, Cay đắng mùi đời,

khóc thầm,….những tác phẩm này đã khắc họa được thực trạng xã hội đương thời, qua

sự quan sát tinh tế của Hồ Biểu Chánh

Từ trong trang văn của Hồ Biểu Chánh, người đọc như nhận thấy được hoàncảnh thực tại của mình và trong họ dường như đã tìm được sự đồng cảm qua các hình

tượng nhân vật mà Hồ Biểu Chánh đã thể hiện trong tác phẩm Và cũng từ đây, côngchúng, độc giả ngày càng quan tâm đến tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh nhiều hơn Nhận

thấy được thị hiếu đó của quần chúng nhân dân lúc bấy giờ, Hồ Biểu Chánh đã miệtmài tiếp tục sáng tác chỉ trong vòng 16 năm (1925- 1941), ông đã cho ra đời một khối

lượng tiểu thuyết đồ sộ là 40 quyển

Cùng với ý định của mình, sáng tác là để dẫn dắt quần chúng trở về con “đường chính đại, nẽo quang minh”, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh lại được đông đảo quần chúng

đón nhận Từ đó, đã làm nên động lực thôi thúc ông sáng tác, chỉ trong vòng 6 năm

(1953 – 1958), ông đã cho ra đời 24 quyển tiểu thuyết Qua đây, người đọc có thể thấy

rằng Hồ Biểu Chánh là một cây bút say mê sáng tác (viết ngay cả lúc đương bệnh),viết cho đến những giây phút cuối cuộc đời mình.

Qua quá trình sáng tác miệt mài của nhà văn Hồ Biểu Chánh, trong suốt nhữngthập niên đầu thế kỷ XX Cho thấy, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh ra đời, gắn liền vớinhững biến cố của thời đại cũng như chính cuộc đời ông

1.2.2 Vấn đề phổ biến tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh ra đời trong điều kiện có chữ quốc, người dân đaphần thông thạo chữ quốc ngữ, nên đã tạo được một trong những thuận lợi trong vấn

đề phổ biến tiểu thuyết của ông Họ có thể tiếp nhận được nội dung tiểu thuyết Hồ

Biểu Chánh một cách dễ dàng hơn so với lối viết củ bằng chữ hán

Cuộc đời làm quan với chức vị đốc phủ sứ cho chính quyền thân Pháp, đã giúp

Hồ Biểu Chánh rất nhiều trong việc in ấn, phát hành tiểu thuyết của mình Người đọc

đương thời ngay cả tầng lớp bình dân, họ có thể tìm thấy tiểu thuyết Hồ Biểu Chánhđược phổ biến rộng rãi các trang Feuilleton trên báo hàng ngày, mà không phải e dètrước sự quản lý gay gắt của chính quyền thực dân đương thời

Là nhà văn của đại chúng, với lối viết chân chất, giản dị đưa cuộc sống thực tế

hàng ngày vào trong trang văn một cách tự nhiên, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh được

đông đảo quần chúng nhân dân hưởng ứng, nhiệt tình Từ đó, ông chỉ mong muốn làm

thế nào để tiểu thuyết của mình đến được với họ, dù phải cho in xấu, bán với giá rẽông cũng cam lòng Tuy đã có người khuyên ông nên in sách ra cho đẹp để bán được

giá cao nhưng ông đã từ chối lời đề nghị đó Như vậy, Hồ Biểu Chánh không muốn inđẹp, phải bán với giá đắt, rồi thì làm sao tiểu thuyết của ông, có thể đến tay độc giả

bình dân thân thiết của ông cho được

Hồ Biểu Chánh cho rằng, mình sáng tác là để dẫn dắt quần chúng nhân dân tìm

về “con đường chính đại, nẻo quang minh”, và một phần nửa là để cho họ thấy được

thực tế đời sống của dân mình trong xã hội lúc bấy giờ Nên đương thời, ông luôn luônmong mõi, phải làm sao để sáng tác của mình có thể đến được với độc giả thân

thương Từ những nhận định của ông, người đọc bình dân đương thời, những người

chỉ có thể tìm đọc tiểu thuyết của ông ở những truyện in xấu, bán với rẻ, và trong một

số sách quảng cáo của nhà thuốc Nhị Thiên Đường, Thiên Hòa Đường

Qua lời nhận định của nhà phê bình Thiếu Sơn “Lần đầu tiên tôi đọc cụ ( Hồ Biểu Chánh ) trong một cuốn sách quảng cáo của nhà thuốc Nhị Thiên Đường Tôi đã

để ý tới tiểu thuyết của cụ rồi kím coi ở lọai sách như những truyện Tàu in xấu, để hạ

bốn cắc mà luôn luôn bán dưới giá đó…” Như vậy cho thấy rằng, tiểu thuyết Hồ Biểu

Chánh đương thời đã được phổ biến tương đối rộng rải trong lòng đại chúng và đã tạođược sự quan tâm đông đảo của tầng lớp độc giả bình dân, nhưng sự quan tâm đó còn

hạn chế ở tầng lớp công chúng trí thức

Nếu như trong xã hội đương thời vấn đề phổ biến tiểu thuyết Hồ Biểu Chánhcòn tương đối hạn chế trong một số đối tượng tiếp nhận Thì hiện nay, tiểu thuyết củaông đã có được sự quan tâm đông đảo của nhiều đối tượng tiếp nhận Đặc biệt là giớinghiên cứu phê bình, họ ngày càng tìm đến tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh nhiều hơn Và

sự đánh giá của giới này, ngày càng trở nên xác đáng hơn với những giá trị đóng gópcủa tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh cho nền văn xuôi Việt Nam hiện đại vào những năm

đầu thế kỷ XX Trước sự quan tâm hưởng ứng của nhiều đối tượng muốn tìm hiểu về

tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh Cho nên, năm 1988 nhà xuất bản Tiền Giang đã cho in lạitoàn bộ sáng tác tiểu thuyết của cụ Hồ Biểu Chánh, nhằm đáp ứng nhu cầu tìm hiểu vànghiên cứu của nhiều đối tượng muốn tìm về với cái không khí của xã hội văn hóaNam Bộ xưa qua từng trang văn của tiểu thuyết gia Hồ Biểu Chánh

Với điều kiện phát triển của xã hội ta hiện nay, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh ngàycàng được phổ biến sâu rộng, khắp mọi miền đất nước, độc giả có thể dễ dàng tìm đọctiểu thuyết của ông, tại các nhà sách, trung tâm thư viện, internet… Tiểu thuyết HồBiểu Chánh ngày nay, không chỉ được phổ biến rộng rãi trong nước mà còn được phổbiến ra nước ngoài Với một Wedsite dành riêng cho nhà văn lớn Hồ Biểu Chánh

Vì vậy, việc phổ biến tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh ngày nay không chỉ được độcgiả bình dân hoan nghinh, đón nhận nồng nhiệt mà còn thu hút cả giới nghiên cứu phêbình tìm đến và họ ngày một có cái nhìn xác đáng hơn với giá trị đóng góp của tiểuthuyết Hồ Biểu Chánh cho nền văn học Việt Nam hiện đại

CHƯƠNG II: NỘI DUNG TIỂU THUYẾT HỒ BIỂU CHÁNH – VẤN ĐỀ TIẾP NHẬN VÀ NHỮNG ĐÚC KẾT TỪ TIẾP NHẬN

2.1 Các nội dung được tiếp nhận từ tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

2.1.1 Vấn đề phản ánh hiện thực.

Cuộc đời làm quan với cương vị Đốc phủ sứ đã buộc Hồ Biểu Chánh phải xêdịch nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều hạng người thuộc đủ mọi tầng lớp trong xã hội lại

được tận kiến thực tế cuộc sống đương thời Từ đó, đã tạo cho nhà văn Hồ Biểu Chánh

một vốn sống vô cùng phong phú, cùng với ngòi bút sắc sảo của ông, bức tranh hiệnthực xã hội đương thời được dựng lên thật sinh động cụ thể và đa dạng Bao quát toàn

bộ xã hội Nam Bộ từ vùng nông thôn đến chốn thành thị, từ trong mối quan hệ gia

đình đến mối quan hệ bên ngoài xã hội trong những năm đầu thế kỷ XX

Khái quát hiện thực xã hội đương thời, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã đề cập

đến tầng lớp thống trị ở nông thôn Bọn địa chủ phong kiến luôn tìm đủ mọi cách, vở

đủ mọi thủ đoạn, ra sức mà chèn ép, bóc lột nhân dân ta Điều này, được Hồ Biểu

Chánh thể hiện qua các tác phẩm như: (Khóc thầm), (Kẻ làm người chịu), (Con nhà

nghèo)… Đại diện cho bọn địa chủ tham lam, độc ác, chuyên bóc lột người dân hiền

lành, là nhân vật Vĩnh Thái trong (Khóc thầm), một tên địa chủ cực kỳ xảo trá, gian

manh và độc ác Hắn đã đưa ra những quy luật mướn đất rất khắc nghiệt, hòng để bóc

lột người nông dân đến tận xương tủy “ Nếu mướn một trăm công đất thì phải vay năm mươi đồng bạc hoặc năm mươi giạ lúa, nếu mướn hai trăm công thì phải vay gấp đôi.

Lúa và tiền đó phải trả lãi hàng năm là sáu mươi phân, ai không chịu vay lúa vay tiền, thì hắn lấy lại ruộng đất” Thủ đoạn của Vĩnh Thái càng bỉ ổi, ti tiện hơn khi làm đơn

xin khẩn hoang một trăm mẫu ruộng, với mục đích muốn cướp không của người nông

dân lương thiện ở Mạc Cần Dưng Ngoài tên Vĩnh Thái, còn có nhân vật bà cai Hiếu

trong (Con nhà nghèo), một điền chủ chuyên ỷ quyền, cậy thế để dọa nạt mà bắt chẹt

người nông dân hiền lành Đến ông cai tổng Hiền trong (Kẻ làm người chịu), một kẻ

làm giàu bằng thủ đoạn bóc lột xương máu của người khác… Qua đó tiểu thuyết HồBiểu Chánh, cho thấy được xã hội thực dân phong kiến, luôn che chở dung dưỡng chobọn địa chủ, để chúng ỷ quyền, cậy thế mà ra sức chiếm đoạt thành quả lao động của

người nông dân trong xã hội bấy giờ

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, không chỉ lên tiếng tố cáo những thủ đoạn thamlam, bóc lột tô tức của bọn địa chủ lúc bấy giờ, mà còn lên án những dục vọng thấp

hèn, bỉ ổi của bọn chúng Điều này thể hiện qua các tác phẩm như: (Chúa tàu kim

quy), (Con nhà nghèo), (Cười gượng), (Khóc thầm), (Tĩnh mộng)… Điển hình là tên

bá hộ Trần Tấn Thân trong (Chúa tàu kim quy) vì muốn thỏa mản thói dâm ô và dục

vọng của bản thân Hắn đã cậy quyền, ỷ thế của kẻ giàu sang, chuyên đi cưởng bức

con gái nhà nghèo Ngoài Tấn Thân còn có hai Nghĩa trong (Con nhà nghèo) cũng vì

những dục vọng thấp hèn, hắn đã dùng uy quyền của kẻ có quyền thế mà dụ dỗ, cưởng

bách cô Tư Lựu Rồi đến cậu tú tài Tô Hồng Xương, mang danh là người trí thức tân

học nhưng chẳng khác nào kẻ vô học, dở thói trăng hoa, trêu hoa ghẹo nguyệt, dùngnhững lời ngon, tiếng ngọt để dụ dỗ cô Hảo, rồi bỏ rơi cô trong đau khổ tủi nhục trong

(Cười gượng).

Ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, ta còn thấy một điều không phải tất cả địa chủđều xấu xa, gian ác, ti tiện và thấp hèn, mà còn có những địa chủ tốt chuyên giúp đở

cho người dân hiền lành, vô tội như : ông hội đồng Chánh và cô Thu Hà trong (Khóc

thầm), bà hương quản Tồn trong (Cha con nghĩa nặng), vợ chồng ông hương sư Tô

Hồng Thiện trong (Cười gượng)… Ông hội đồng Chánh trong (Khóc thầm), tuy là một

điền chủ nhưng ông không bao giờ dở thói dọa nạt hay bắt chẹt tá điền của ông mà

luôn giúp đỡ họ những khi họ cần đến ông Bà hương quản Tồn trong (Cha con nghĩa

nặng) cũng là một điền chủ giàu có nhưng bà luôn giữ thái độ đúng mực trong cách cư

xử đối với người ăn kẻ ở trong nhà

Ngoài tầng lớp địa chủ phong kiến ở nông thôn, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn

đề cập đến bọn quan lại, hương chức, hội tề chuyên lợi dụng thế lực và uy quyền của

bậc “phụ mẫu chi dân” mà chèn ép, hãm hại người dân lương thiện Được Hồ Biểu Chánh thể hiện qua các tác phẩm như: (Ngọn cỏ gió đùa), (Chúa tàu kim quy), (Cha

con nghĩa nặng)… Điển hình nhất là tên quan huyện Từ Hải Yến trong ( Ngọn cỏ gió

đùa) một tên quan hống hách và ngang tàng, độc ác và vô lương Hắn sẵn sàng chà đạp

lên nhân phẩm và danh dự của người khác, để đạt được mục đích cho chính hắn Nói

đến bọn quan lại, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn nhấc đến thói “ăn bẩn” tham lam và

ti tiện của chúng Như tên tri huyện Đông Xuyên trong (Chúa tàu kim quy), vì nhận

của hối lộ của Trần Tấn Thân mà tiếp tay cho hắn trả thù riêng, hãm hại Thũ Nghĩaphải chịu cảnh tù đày, lưu lạc suốt những mười mấy năm trường Còn tên chánh

Hương quản Sum, cũng vậy vì nhận của hối lộ của Hương hào Hội nên hắn đã dùng

thủ đoạn ti tiện, thấp hèn mà “ cuốn sợi dây nịt trong tay” để phi tang đi vật chứng tội lỗi của tên Hương hào Hội trong (Cha con nghĩa nặng).

Khái quát hiện thực về nông thôn Nam Bộ, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn đềcập đến đời sống kinh tế cùng cực của người dân nghèo, dưới ách cai trị một cổ hai

tròng của bọn thực dân phong kiến Qua các tác phẩm như: (Con nhà nghèo) hay trong (Ngọn cỏ gió đùa), (Cha con nghĩa nặng), (Khóc thầm),… Người dân sống trên mảnh

đất trù phú, phì nhiêu, màu mở, nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào “cá tôm sẵn bắt,

lúa trời sẵn ăn”, cùng với tinh thần lao động cần cù chịu thương, chịu khó, nhưng

những con người nơi đây luôn phải chịu cảnh thiếu trước hụt sau “cơm không đủ ăn,

áo không đủ mặc” Với thực trạng đó, người nông dân luôn luôn phải đối mặt với những khó khăn, chặt vật, lao động vất vả “đổ mồ hôi, sôi nước mắt” đến mùa thu

hoạch, tất cả thành quả lao động của họ đều góp nhặt về tay bọn địa chủ, phong kiến

Trong (Con nhà nghèo), “Lường lúa hột thì chỉ có ba trăm hai mươi giạ Số lúa ruộng mướn của chủ điền phải bề nào cũng phải đong cho đủ ba trăm giạ Thế thì cực nhọc

trót một năm trường dang nắng cầm cày, dầm mưa nhổ mạ chỉ còn lời có hai mươi giạ

mà thôi! Mà trong đó đong lúa mướn trâu, còn phải trả tiền công cáy thì dư nổi gì”.

Trước thực trạng đó, anh nông dân cai tuần Bưởi phải nghẹn ngào, chua xót mà bỏlàng, khăn gối đi chèo nghe mướn để vợ con anh không phải chịu cảnh đói cơm, khátnước

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, không chỉ nêu lên thực trạng “cơm không đủ ăn áo không đủ mặc” của người nông dân trong xã hội bấy giờ, mà còn cho thấy một thực

trạng phủ phàng, không ai có thể ngờ đến, cuộc sống trên mảnh đất trù phú, giàu tiềm

năng như Nam Bộ lại có những con người đói khát “ cả nhà phải luộc rau cỏ mà ăn

đở, chứ không có cháo để mà ăn” Trong ( Ngọn cỏ gió đùa) để có được miếng ăn, anh

nông dân chân chất Lê Văn Đó phải chịu năm năm tù đày chỉ vì đánh liều, lấy trộm nồicháo heo của tên bá hộ Cao, mang về cứu đói cho mẹ già và đàn cháu thơ dại của anh

Nhưng sự thật càng chua xót, cay đắng hơn, “không ai có thể nào ngờ đến, thức ăn cho

súc vật nhà giàu, người nghèo không thể có được để duy trì sự sống” Chính vì hiện

thực của cuộc sống như vậy, người nông dân đã nghèo nay lại càng nghèo thêm, lao

động vất vả, đỗ mồ hôi sôi nước mắt mà họ chẳng có được miếng ăn Trong khi đó bọn

địa chủ như bà cai Hiếu trong (Con nhà nghèo), bá hộ Cao trong ( Ngọn cỏ gió đùa),

cai tổng Luông trong ( Thầy thông ngôn)… Thì chỉ ăn không ngồi rồi, sống cuộc sống

xa hoa, vương giã mà hàng năm vẫn thu được biết bao là lợi nhuận Qua đó, tiểu

thuyết Hồ Biểu Chánh đã nêu bật lên thực trạng chênh lệch giàu nghèo với những bấtcông ngang trái trong xã hội nông thôn Nam Bộ bấy giờ

Không chỉ khái quát được thực trạng bất công, ngang trái của người dân nghèo

ở vùng nông thôn lúc bấy giờ, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn cho thấy sự tồn tại, hiện

hữu của nó trong xã hội đô thành Tầng lớp lao động nghèo khổ thì phải sống chui rúctrong các ngỏ hẻm, chăt chội, dơ bẩn, đau ốm, bệnh tật… Được thể hiện qua các tác

phẩm như: (Cay đắng mùi đời), (Vì nghĩa vì tình), (Cười gượng)… Người lao động

nghèo, phải lang thang, vất vưởng kiếm sống qua ngày, như hai đứa trẻ Hồi và Quì

trong ( Vì nghĩa vì tình), thêm những cảnh đời chẳng khác cảnh đời của hai đứa trẻ kia,

Được và Bỉ cũng phải trải qua những chuổi ngày bơ vơ không nơi nương tựa, ngày đây

mai đó chẳng biết nơi đâu là nhà, được thể hiện trong (Cay đắng mùi đời), rồi đến

cảnh đời làm lụng vất vả kiếm từng miếng cơm, manh áo của mẹ con cô Hảo trong

những ngày lang thang nơi chốn đô thành trong (Cười gượng) Đối lập với những cảnh

đời lang thang, vất vưỡng kiếm sống qua ngay của dân lao động trong xã hội đô thành

bấy giờ Đó là giới thượng lưu, trưởng giả sống bằng tiền cho vay nặng lãi, ăn sungmặc sướng, nhà cao cửa rộng, kẻ hầu người hạ, lên xe xuống ngựa như bà phủ Khánh

Long (Tiền bạc bạc tiền), cai tổng Luông trong (Thầy thông ngôn), ông huyện hàm

Trương Hà (Một đời tài sắc), vợ chồng ông hương sư Tô Hồng Thiện trong (Cười

gượng)… Với thực trạng đó, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã phản ánh được khối mâu

thuẫn của xã hội đương thời

Ngoài sự đối lập giữa giới thượng lưu với tầng lớp lao động nghèo trong xã hội

đô thành, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn đề cập đến cuộc sống giới thông ngôn, ký lục

luôn sợ sệt quan trên mà hay ức hiếp dân lành như: thầy thông Phong (Thầy thông

ngôn), Vũ Như Bình trong (Bỏ vợ)… Đến cảnh đời của những cô gái điếm chuyên

sống bằng nghề lừa gạt ân tình như cô Hai Phục trong ( Nợ đời), cô Cẩm Nhung trong ( Thầy Chung trúng số)… Họ là những người phụ nữ - nạn nhân chịu sức ép của xã hội

nửa thực dân, nửa phong kiến lúc bấy giờ

Ngoài thực trạng trên, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn thể hiện đến sức mạnh

chi phối của đồng tiền trong xã hội lúc bấy giờ Thông qua các tác phẩm như: ( Tiền

bạc bạc tiền), (Thầy thông ngôn), (Bỏ chồng), ( Bỏ vợ), (Cay đắng mùi đời)… Đồng

tiền tuy là mảnh giấy vô tri, vô giác nhưng nó lại mang một sức mạnh vô hình, nó cóthể đem đến cho con người nhiều điều tốt đẹp nhưng cũng có thể tạo ra bao bất công

ngang trái, đưa con người đến hố sâu của tội lỗi Trong tác phẩm (Thầy thông ngôn),

cha mẹ của thầy thông Phong và cả thầy điều mong sao cho thầy cưới được vợ giàusang, có nhiều tiền, nhiều của để lấy tiếng với thiên hạ mà không nghĩ đến hậu quả tốtxấu vì của nó Đổ Thị cũng vì lòng tham tiền mà đã không màng đến hạnh phúc riêngcủa con mình, lại càng không màng đến danh dự nhân phẩm, tiết hạnh của người phụ

nữ, chấp nhận lấy ông huyện hàm Phan Phú Thứ, chỉ vì ông ta có nhiều tiền, nhiều bạc

trong (Tiền bạc bạc tiền) Vì chồng không kiếm được nhiều tiền cung phụng để mình

được sống sung túc, học đòi với thiên hạ Cô Oanh đã đành bỏ chồng, bỏ con theo hội

đồng Đàng (Bỏ chồng), Thị Lựu cũng vì muốn có nhiều tiền để được ăn sung mặc sướng với thiên hạ mà chấp nhận ngoại tình với hương hào Hội trong (Cha con nghĩa

nặng), thầy thông ngôn Vũ Như Bình cũng đã sẵn sàng ruồng bỏ vợ mình để đi theo

tiếng gọi của vật chất kim tiền trong (Bỏ vợ) Qua đó, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã

cho thấy được sức mạnh chi phối của đồng tiền trong xã hội đương thời

Ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, đồng tiền ngoài việc chi phối mối quan hệ thiêng

liêng của gia đình, nó còn có sức mạnh vô năng làm thay đen đổi trắng khiến người vô

tội thành kẻ có tội Được thể hiện qua các tác phẩm như: (Chúa tàu kim quy), (Khóc

thầm), (Cha con nghĩa nặng)… Trong (Chúa tàu kim quy), nhằm mục đích trả thù

riêng của mình mà Trần Tấn Thân đã dùng tiền mua chuộc quan huyện Đông Xuyên

để vu oan cho Thũ Nghĩa vào tội đi theo đạo “ Thiên chúa giáo” khiến Thũ Nghĩa phải

chịu án tù đày chung thân.Vĩnh Thái trong (Khóc thầm) cũng vậy, vì muốn trả thù

riêng nên hắn đã dùng tiền mua chuộc quan chức mà hãm hại người đầy tớ của hội

đồng Chánh là thằng Mau phải chịu cảnh tù đày oan ức

Thể hiện sức mạnh chi phối của đồng tiền trong xã hội đương thời, tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh còn cho thấy Đồng tiền chính là con giao hai lưỡi nó có thể giết

người, nhưng nếu nó được sữ dụng với mục đích đúng nghĩa nó sẽ giúp được người

Thông qua các tác phẩm: (Chúa tàu kim quy), (Khóc thầm), (Ngọn cỏ gió đùa) Trong

(Khóc thầm), nhờ vào đồng bạc của mình Thu Hà đã giúp cho người tá điền đáng

thương chữa lành bệnh Trong (Ngọn cỏ gió đùa) cũng chính nhờ vào đồng bạc của

mình, Hòa thượng Chánh Tâm đã giúp Lê Văn Đó có được sự tự ý thức trong tâm hồn,

từ một con người mất hết niềm tin, vô cùng oán giận loài người, Lê Văn Đó đã lấy lại

được niềm tin vào cuộc sống và trở thành ông Thiên hộ cứu giúp người đời Còn trong

(Chúa tàu kim quy) cũng nhờ vào đồng tiền kiếm được từ hòn Kim Quy mà Thũ Nghĩa

đã làm được nhiều việc có ích như: trả ơn được cho Kỉnh Chi, cứu giúp Trần Mừng và

trừng trị kẻ độc ác, vô lương Trần Tấn Thân và quan huyện Đông Xuyên một cáchthỏa đáng

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, ngoài việc phản ánh thực trạng về đời sống kinh tếcủa người dân Nam Bộ đương thời, mà còn đi sâu khai thác trong sự giao tranh giửa

hai lối sống mới và củ lúc bấy giờ “Xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX đã có

sự du nhập của nền văn hóa phương tây” Những người luôn giữ quan niệm cũ, mang

nặng màu sắc phong kiến có chấp nhận được cuộc sống mới không ? Còn những con

người sống theo lối sống mới sẽ sống như thế nào? Đây là vấn đề khiến Hồ Biểu

Chánh mang nhiều nổi buâng khuâng, trăn trở

Qua đó, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã xây dựng lên trong bức tranh xã hội

hiện thực, với những con người sống gò bó, chặt hẹp, bảo thủ theo quan niệm cũ đanxen với những con người sống theo quan niệm mới của tư sản Đại diện cho tầng lớp

trí thức sống theo quan niệm mới là cô hai Tân trong (Tân phong nữ sĩ), cô Cúc trong

(Hai khối tình) họ là những người phụ nữ sống theo quan niệm mới với mong muốn

“tân hóa phụ nữ”, tuy mỗi người có những cách lựa chọn riêng nhưng họ điều là

những con người mới biết tiếp thu có chọn lọc những gì nên hay không nên trong cách

sống theo quan niệm mới Cô hai Tân trong (Tân phong nữ sĩ) tuy là người sống theo

lối sống mới nhưng cô đã không bị Tây hóa, cô đã biết giữ gìn giá trị chuẩn mực, nhânphẩm của người phụ nữ chứ không chạy theo vật chất kim thời Cô còn được xem là

“lá cờ” tiêu biểu cho chị em phụ nữ noi theo Đại diện những người sống cố chật theo quan niệm củ là đốc tờ Vĩnh Xuân trong (Tân phong nữ sĩ), ông hội đồng Lê Hiển Đạt trong (Chút phận linh đinh), bà cả Kim trong (Tại tôi)… trong ( Tân phong nữ sĩ),Vĩnh

Xuân đã từ hôn với cô Hai Tân vì cô sống quá mới theo thời đại mới, điều đó khiếncho ông không thể chấp nhận được Nên ông đã lựa chọn cho mình là một người vợsống theo lối sống củ, chẳng chút hiểu biết gì phép văn minh lịch sự của người tânthời, để rồi sau một thời gian chung sống ông đã không thể chịu đựng được cách cư xửthiếu chu đáo, không hợp tình, hợp lý đối với nghề nghiệp của chồng như vợ ông vậy.Cuối cùng Vĩnh Xuân phải chua xót, nghẹn ngào khi nhận cô hai Tân, người con gái

mà mình đã từ bỏ mới chính là người vợ mà mình mong đợi, là người có thể mang lạicho mình hạnh phúc thì mọi việc đã muộn màng Cũng sống theo quan niệm bảo thủtrong mối quan hệ hôn, ông hội đồng Lê Hiển Đạt đã từ bỏ Lê Hiển Vinh vì chàng tự ýkết hôn với Đoàn Thu Vân mà không có được sự chấp thuận của ông Cũng vì nhữngràng buột của lễ giáo phong kiến, ông hội đồng đã vô tình gián tiếp gây ra thảm cảnh

cho gia đình Hiển Vinh, chồng vợ chia ly, con thơ lìa mẹ suốt những mười mấy năm

trường trong (Chút phận linh đinh) Để rồi sau một thời gian, ông hội đồng đã phải

chua xót, nghẹn ngào, rơi lệ khi nhận thấy cảnh con, cháu khổ đau cũng chỉ vì quanniệm cứng nhắc bảo thủ của ông Cũng bởi ràng buột của lể giáo phong kiến, bà cả

Kim đã kịch liệt phản đối mối quan hệ nhân giữa Như Thạch và cô Nhung trong (Tại

tôi) Rồi sau đó, bà cả Kim phải ân hận trước cái chết của con và nổi khổ của đứa cháu

nội mình Từ đó, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh cho thấy giữa cái văn minh củ và cái vănminh mới điều có những chổ hay, chổ dở riêng của nó Điều quan trọng là mỗi người,cần phải dung hòa giữa hai lối sống cũ và mới Đây chính là quan điểm tích cực củatiểu thuyết gia Hồ Biểu Chánh trong việc chủ trương tiếp thu chọn lọc những mặtmạnh của lối sống mới và phát huy những mặt tích cực của quan niệm truyền thống

Qua đó, cho thấy tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh đã đạt được những thành công

nhất định trong vấn đề phản ánh hiện thực Tuy nhiên, bên cạnh những thành côngtrên, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh cũng đã bộc lộ những hạn chế tất yếu trong vấn đềphản ánh hiện thực Khi thể hiện những mối mâu thuẩn xã hội, Hồ Biểu Chánh đã

đứng trên lập trường và quan điểm của giai cấp thống trị để chấn chỉnh nó mà không

muốn phá bỏ nó Điều đó một phần đã chi phối đến việc tiếp nhận của giới nghiên cứuphê bình khi tìm hiểu tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Do đó, khi tiếp nhận nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh trong vấn đề phản ánh

hiện thực, các nhà nghiên cứu văn học có hai khuynh hướng tiếp nhận khác nhau Mặc

dù vậy nhưng không ai có thể phủ nhận được sự đóng góp của tiểu thuyết Hồ BiểuChánh cho nền văn xuôi quốc ngữ Nam Bộ

2.1.2 Yếu tố đạo lý trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

Cũng bởi hiểu được thực tế cuộc sống của xã hội thực dân phong kiến đươngthời, có sức gây ảnh hưởng làm suy thoái đến những giá trị đạo đức tốt đẹp của truyềnthống, bâng hoại nền luân lý Cho nên, Hồ Biểu Chánh đã khắc họa vào thế giới tiểuthuyết của ông đủ mọi hạng người với đủ mọi loại tính cách khác nhau, tốt xấu đanxen, thiện ác lẫn lộn trong một xã hội xô bồ Để rồi từ đó, bằng quan điểm của nhà đạo

đức, ông muốn chủ trương cải thiện xã hội bằng việc giảng dạy đạo lý sống ở đời

thông qua sáng tác của mình Cũng chính vì lẻ đó, ta luôn bắt gặp vấn đề đạo lý xuấthiện trong hầu hết tác phẩm của ông

Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh luôn đặt nặng vấn đề cương thường đạo lý, vấn đề

đối nhân xử thế của con người trong cuộc sống Vì thế, chỉ cần đọc qua nhan đề tác

phẩm của ông như: (Cha con nghĩa nặng), (Vì nghĩa vì tình), (Nhân tình ấm lạnh),

(Cay đắng mùi đời), (Dây oan)… Thì từ nhan đề tác phẩm, người đọc có thể dễ dàng

hiểu được quan niệm đạo đức mà Hồ Biểu Chánh muốn thể hiện trong tác phẩm củaông

Đạo lý được thể hiện ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, vốn xuất phát từ nền đạo lý

nho giáo truyền thống Mỗi con người được sinh ra, được trưởng thành đều nhờ vào

công ơn sinh thành, dưởng dục của phụ mẫu Vì vậy, qua tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh ta

luôn bắt gặp những tấm gướng hiếu đạo như: Được trong (Cay đắng mùi đời), Xuân

Hương trong (Một đời tài sắc), Tý và quyên trong (Cha con nghĩa nặng), Lý Ánh

Nguyệt trong (Ngọn cỏ gió đùa)… Trong (Cay đắng mùi đời), Được là đứa con “xí

được” mà Ba Thời nhặt được mang về nuôi dưỡng và dạy dỗ Cuộc sống êm đềm bên

mẹ nuôi của Được cho đến khi em được chín tuổi, cũng là lúc chồng của Ba Thời trở

về Từ đó, cuộc đời của Được bắt đầu gặp sống gió bởi sự ghen ghét của người cha

nuôi, và để mẹ nuôi không bị sự hằn học của cha nuôi, em đã chấp nhận cho cha nuôi

bán mình, đi theo thầy Đàng Từ đây, Được bắt đầu phải sống những ngày lang thang,vất vưởng Nhưng rồi, trải qua bao ngày vất vã kiếm sống, niếm đủ mùi vị của cuộc

đời, Được đã tìm lại được cha mẹ ruột của mình Được sống cuộc đời giàu sang nhưng

em vẫn không sao quên đi những ngày sống khổ cực của mình bên mẹ nuôi, với tấmlòng của đứa con hiếu đạo, Được đã tìm và đền đáp công ơn dưỡng dục của mẹ nuôi,

là để bà được hưởng cuộc sống sung túc, giàu sang cùng mình Ngoài tấm gương củaĐược, Xuân Hương cũng là một trong những tấm gương hiếu thảo rất đáng được trân

trọng, là một trí thức tân học, nàng rất có ý thức nhận ra giá trị đích thực của hạnhphúc hôn nhân là tình yêu, nhưng vì chữ hiếu Xuân Hương buột phải lấy người mìnhkhông yêu nhằm mục đích cứu gia đình thoát khỏi nợ nần, không rơi vào cảnh túng

thiếu, khuynh gia bại sản mà cha mẹ đã cố công gầy dựng trong (Một đời tài sắc) Chẳng kém gì tấm gương của Được và Xuân Hương, Tý và Quyên trong (Cha con

nghĩa nặng) cũng là một trong những đứa con rất mực hiếu thảo Dù chỉ là một đứa trẻ

thơ, nhỏ dại nhưng thằng Tý đã có được nhận thức là cần phải bảo vệ cha mình trước

những lời khai với làng xã Tuy biết cha có tội trong cái án mạng của mẹ nhưng Tý lúcnào cũng vậy, luôn giữ thái độ tộn trọng và yêu quý cha mình Khi Trần Văn Sửu trở

về, sau bao năm trốn làng đi biệt tích suốt những mười mấy năm trường, trong lúc này

Tý đã ra sức đòi đi theo cha, để bảo bọc cho cha Còn Quyên dù đang được sống trong

cảnh giàu sang, được yêu thương lại sắp trở thành con dâu của bà Hương quản Tồn,

nhưng cô đã không màng đến hạnh phúc riêng của mình Cô cũng như Tý, ra sức quyết

liệt bảo vệ cho cha, không nở để cha chịu khổ, bằng cả tình thương và lòng hiếu thảocủa những đứa con hiếu đạo, họ quyết cứu giúp cha thoát nạn Ngoài những tấm lònghiếu đạo trên ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, ta còn bắt gặp Lý Ánh Nguyệt, một tấm

gương hiếu thảo rất đáng được người đời trân trọng Vì món nợ của cha, nàng đã bán

mình, đem thân đi ở đợ cho vợ chồng Đổ Cẩm để trừ nợ cho cha Cũng vì nghĩ chúng

đã có ơn đã lo thuốc thang và mai táng cho cha khi cha qua đời, mà nàng cam tâm

chấp nhận làm thân trâu, ngựa để đền ơn cho vợ chồng hắn Qua các nhân vật trên, tiểuthuyết Hồ Biểu Chánh đã giúp người đọc nhận thấy được những tấm gương hết sứcquý báu về chữ hiếu, rất xứng đáng được người đời trân trọng và ca ngợi

Viết về vấn đề đạo lý, bên cạnh chữ hiếu, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn đềcập đến tiết hạnh của người phụ nữ trong xã hội nhiễu nhương ở buổi giao thời Con

người dễ sa chân mà chạy theo những thói học đòi, quyền quý, danh lợi, giàu sang màquên đi khí tiết của mình đặc biệt là người phụ nữ Để giữ được tiết hạnh trong sạch

cho mình là một điều rất đáng được trân trọng ở người phụ nữ Được Hồ Biểu Chánh

đề cập qua các tác phẩm như: (Thầy thông ngôn), (Đóa hoa tàn), (Cười gượng), (Hai

khối tình), (Ngọn cỏ gió đùa),… Như một tấm gương trắng trong về lòng thủy chung,

tiết hạnh của người phụ nữ, điều đáng quý ở nhân vật cô Hai Liền chỉ vì một lời hứacủa Trần Văn Phong mà cô đã nguyện không lấy chồng, mặc dù cô biết thầy Phong đã

phụ bạc mình mà đi cưới vợ giàu sang (Thầy thông ngôn) Còn cô Hảo, chỉ vì Tô Hồng

Xương tham phú phụ bần, phụ bỏ tấm chân tình thơ ngây của mình mà cô đã không

chấp nhận lấy chồng (Cười gượng), hay cô Tuý Nga trong (Đóa hoa tàn) vì nghĩ mình

đã có một đời chồng rồi nên không còn xứng đáng với tâm chân tình của Hải Đường

mà đã từ chối tái ngộ cùng chàng Cũng như Túy Nga, Xuân Hương mặc dù đã bị

chồng bội bạc và rồi chồng chết vì thói bội bạc đó, lại được cha mẹ chồng khuyên nênlấy chồng khác nhưng cô vẫn không thể chấp nhận nối lại nhịp cầu cùng Hà Thiện Ý

(Một đời tài sắc) Còn trường hợp của Cúc trong (Hai khối tình) mặc dù sống theo

quan niệm mới được tự do lựa chọn hạnh phúc cho mình, nhưng cô luôn biết gìn giữtiết hạnh của người phụ nữ Để bảo vệ chữ tiết và nhân phẩm của mình, Cúc suýt phảichịu cảnh tù tội, vì sự đã đánh trả tên Trần Thái Dương khi hắn toan cưỡng bức cô

Còn trong (Ngọn cỏ gió đùa) Lý Ánh Nguyệt là người con gái nghèo hèn, mang thân

đi ở trừ nợ không công cho vợ chồng Đổ Cẩm Với nhan sắc ưa nhìn của mình, nàngđược sự quan tâm, ngưỡng mộ hết mực của cậu ấm Từ Hải Yến nhưng chẳng bao giờ,nàng màng đến hắn Vì thế, nhiều lần vợ chồng Đổ Cẩm cùng với Từ Hải Yến cố tình

tìm đủ mọi cách để dụ dỗ, nài hoa ép nguyệt nhưng Ánh Nguyệt vẫn không sao bằnglòng, một mực nàng quyết giữ tròn chữ tiết cho mình Nhưng một con người ngaythẳng, lòng dạ sáng trong như Ánh Nguyệt thì làm sao mà chống nổi mưu gian, kế độc

của kẻ vô đạo như Từ Hải Yến Đến cuối cùng, nàng cũng phải rơi đúng vào mưu đồsắp đặt của kẻ tiểu nhân mà chấp nhận làm vợ hắn vì nghĩ hắn đã có ơn cứu mạngmình Rồi đến khi bị hắn phụ bạc, nàng đã phải một mình vất vã nuôi con trong cảnh

đói nghèo Và một lần nửa, trong hoàn cảnh bần hàn, túng thiếu, bệnh tật không tiền

chuộc con, nàng suýt nửa phải chịu cảnh tù tội cũng chỉ vì muốn bảo vệ danh dự vàtiết hạnh của người phụ nữ trước thói trăng hoa, dâm dục của tên công tử Trinh Tường.Qua việc xây dựng những tấm gương phụ nữ biết giữ gìn giá trị nhân phẩm, tiết hạnhtrên Cho thấy, Hồ Biểu Chánh đã có một thái độ đầy trân trọng và đề cao đối với

người phụ nữ biết trọng chữ tiết, biết gìn giữ giá trị cao quý sống ở đời

Đạo lý ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, còn là sự chú trọng đề cao hình tượng

những con người giàu lòng nhân nghĩa, cứu giúp người đời như: Thũ Nghĩa (Chúa tàu

kim quy), Hương Sư Cu trong (Con nhà nghèo), Duy Linh trong ( Nhân Tình ấm lạnh),

Chí Đại trong (Ai làm được), Tư Cường trong ( Tại tôi),… Thũ Nghĩa (Chúa tàu kim

quy) khi có được nhiều tiền trở thành chúa tàu, việc đầu tiên là chàng ra tay nghĩa hiệp

giúp đở Trần Mừng thoát khỏi nợ nần và cứu vớt sinh mạng Thu Thủy, lòng nghĩahiệp của Thũ Nghĩa còn đáng kính phục hơn trong việc đền ơn trả oán Thũ Nghĩa đã

đền ơn cho Kỉnh Chi rất trọng hậu, còn việc trả oán thì chàng đã có phần nhân nhượng

cho quan huyện Đông Xuyên, kẻ đã tiếp tay cho Trần Tấn Thân hãm hại mình, mà thabổng cho hắn, để hắn tự ăn năn xám hối về tội lỗi mà hắn đã gây ra cho chàng và gia

đình chàng Tấm lòng nghĩa hiệp cao thượng ấy ta còn bắt gặp ở người nông dân chân

chất Lê Văn Đó trong (Ngọn cỏ gió đùa) Trước kia, chỉ bởi vì đói nghèo, bần cùng mà

khiến ông phải chịu tù đày suốt những hai mươi năm trường Sau khi rời khỏi chốn lao

tù, được sự hướng thiện, giúp đở đầy chân tình của Hòa Thượng Chánh Tâm Ông đã

quyết tâm làm giàu bằng chính công sức và nghị lực của mình Cuối cùng, ông đã trởnên giàu có, trở thành ông Thiên Hộ Trần Chánh Tâm - Lê Văn Đó ra sức cứu giúpdân nghèo bằng cách lập nhà thương chữa bệnh cho những nghèo khổ, nhà dưỡng lãocho những người già không nơi nương tựa, lập trường học nuôi dạy trẻ mồ côi Khôngchỉ có lòng nhân cứu giúp người đời ông còn có một tấm lòng nghĩa hiệp cao quý khi

ra tay cứu vớt ông sáu Thới thoát trước cảnh lũ xoáy dữ dội Lòng nghĩa hiệp ở ông

càng đáng khâm phục và được trân trọng hơn, khi ông đã ra quan, tự đầu thú mình

chính là tên tội phạm Lê Văn Đó, để cứu giúp một con người vô tội không phải vì ông

mà chịu cảnh tù đày oan ức

Cũng giàu lòng nghĩa hiệp, cao thượng Hương Sư Cu trong (Con nhà nghèo) vì

muốn bảo vệ, cứu vớt danh dự và nhân phẩm cho đời cô Tư Lựu mà chấp nhận lấy côlàm vợ Chỉ với mong muốn để người phụ nữ mình yêu không phải tủi hờn, để cho con

cô có cha trong lúc cô bị tên Nghĩa bỏ rơi và vô thừa nhận đứa trẻ Tấm lòng cao

thượng của Hương Sư Cu càng đáng được trân trọng hơn Ông không vì đứa bé kia là

con ghẻ mà ghanh ghét, trái lại ông rất mực yêu thương và xem đứa bé ấy như chính

con đẻ của mình Không chỉ là người cha có lòng yêu thương con sâu sắc mà ông còn

là người cha giàu lòng nhân nghĩa khi Kinh lý Hai đã trưởng thành, đổ đạt làm quanông đã muốn cho con biết hết sự thật về nguồn cội của con Và ở đây, tấm lòng nghĩa

hiệp của Hương Sư Cu càng đáng được người đời trân trọng và ngưỡng mộ hơn, là ôngkhông vì thù riêng với tên hội đồng Nghĩa mà đành đứng nhìn cảnh loạn luân của conhắn Vì thế, với một tấm lòng nhân đạo và giàu lòng nghĩa hiệp của một con người biếttrọng đạo đức ở đời, Hương Sư Cu đã không ngần ngại cho Kinh lý Hai biết rỏ sự thật

về gốc tích của con với hội đồng Nghĩa ngày xưa Thông qua, việc thể hiện những con

người giàu lòng nghĩa hiệp và đầy tình nhân ái trên, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh muốncho người đọc thấy được, con người sống trên đời ngoài chữ hiếu, chữ tiết còn phải

biết giữ lấy chữ nhân, chữ nghĩa mà đối nhân xử thế ở đời và đó cũng chính là đạo lýsống cốt lõi của con người

Đạo lý ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, còn thể hiện sự đối lập giửa những conngười trung hiếu, tiết nghĩa vẹn toàn với những kẻ bất nhân, phi nghĩa, luôn làm tổn

hại đến giá trị đạo đức tốt đẹp của truyền thống dân tộc Điển hình là bọn địa chủchuyên ỷ quyền, cậy thế dùng những thủ đoạn thấp hèn, ti tiện mà làm những điều

khuynh luân bại lý Như hội đồng Nghĩa trong (Con nhà nghèo), Tô Hồng Xương (Cười gượng), Vĩnh Thái trong (Khóc thầm), hai Hùng trong (Nợ đời)… Tên hội đồng Nghĩa trong (Con nhà nghèo) chỉ vì dục vọng thấp hèn, bỉ ổi, mà hắn chẳng nghĩ đến

nổi thống khổ của người dân lương thiện, lấy uy quyền của kẻ có tiền để dụ dỗ, cưỡngbức cô Tư Lựu để cô phải ô danh xủ tiết bỏ làng ra đi trong nổi cay đắng, tủi hờn

Không hơn vì Hai Nghĩa, Tô Hồng Xương trong (Cười gượng) cũng vì thói trăng hoa

của mình, đem lời ngon tiếng ngọt ra dụ dỗ, gạt gẫm cô Hảo để đến khi hay tin cô cómang, thì hắn chẳng màng đến đạo đức nhân phẩm của con người, sẵn sàng phụ bỏ cô

để đi cưới vợ giàu sang khác Ngoài Tô Hồng Xương, ta còn bắt gặp thói dâm ô, ti tiện

ở tên Vĩnh Thái trong (Khóc thầm), một kẻ độc ác vô lương, gian dâm vô đạo, chẳng

màng đến việc nhân nghĩa ở đời Qua việc lột trần những thủ đoạn ti tiện, thấp hèn của

bọn địa chủ đối với số phận truân chuyên của người phụ nữ, Hồ Biểu Chánh đã mộtphần thể hiện được thái độ bất bình của nhà đạo đức, trước những điều trái tai gay mắt,

gây đảo lộn cương thường đạo lý sống ở đời trong xã hội lúc bấy giờ

Đạo lý ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, còn là tiếng nói lên án những thói xấu xa,

ti tiện của kẻ gọi là “phụ mẫu chi dân” mà chuyên làm những điều trái đạo Như đội

trưởng Phạm Kỳ và Từ Hải Yến trong ( Ngọn cỏ gió đùa), quan huyện Đông Xuyên

(Chúa tàu kim quy), chánh hương quản Sum trong ( Cha con nghĩa nặng)… Tên đội

trưởng Phạm Kỳ trong ( Ngọn cỏ gió đùa) làm quan mà hắn không hề chịu nghĩ đến

nổi oan ức, thống khổ của dân, lúc nào cũng chỉ nghĩ đến quyền lực của kẻ có lắm tiềnnhiều của Cho nên, hắn đã ra sức bênh vực cho hành động vô liêm sỉ của tên công tửTrinh Tường mà sẵn sàng chà đạp lên danh dự và nhân phẩm của người phụ đáng

thương Lý Ánh Nguyệt Bọn quan lại ngoài thói tham lam, nịnh hót bề trên và chỉ biết

nghĩ đến lợi ích của bản thân, bọn chúng còn là kẻ vô đạo, vô lương Điển hình nhất làtên quan Từ Hải Yến, một kẻ ngang tàn, chuyên ỷ thế, cậy quyền lúc nào cũng chỉnghĩ đến những mối lợi của bản thân mà sẵn sàng từ bỏ mọi thứ kể cả thâm tình ruộtthịt với mình Trước cái chết thương tâm của người đàn bà đã từng cùng chung chăngối phu thê với hắn mà hắn vẫn giữ một thái độ thơ ơ, lảnh đạm xem như kẻ xa lạ,

chưa từng quen biết gì Trong hắn, lúc ấy dường như mất đi bản chất của một con

người, quên hết mọi giá trị nhân nghĩa ở đời (Ngọn cỏ gió đùa) Còn tên chánh Hương

Quản Sum trong (Cha con nghĩa nặng) vì nhận của hối lộ, của Hương Hào Hội mà

làm điều bất nhân, bất nghĩa để che lấp đi tội chứng cho hắn Cũng vì bản tính tham

lam muốn trục lợi cho mình mà quan huyện Đông Xuyên cũng trở thành kẻ nhẩn tâm,tiếp tay cho tên Trần Tấn Thân, hãm hại Thũ Nghĩa vào tù một cách vô cùng oan ức.Thông qua việc khắc họa hình tượng của bọn tham quan, vô loại trên, tiểu thuyết HồBiểu Chánh cho thấy,bọn quan lại bấy giờ, chúng sẵn sàng vì những món lợi riêng củabản thân mà trở thành những kẻ bất nhân, bất nghĩa, quên hết mọi điều nhân nghĩa, giátrị đạo đức ở đời

Khuynh hướng đạo lý ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, còn là sự lên án, phê phán

những con người vì coi trọng đồng tiền mà quên đi những điều nhân nghĩa, quên đi

đạo lý sống ở đời Như Đỗ Thị trong (Tiền bạc bạc tiền), Thị Sảnh và thầy Thông Lợi

trong (Cay đắng mùi đời), thầy thông Phong trong (Thầy thông ngôn), Tú Cẩm trong

(Nhân tình ấm lạnh)… Đồng tiền chỉ là vật vô tri nhưng nó có một ma lực làm tác

động đến lương tâm của kẻ tham sang, hám danh, hám lợi mà cố xóa nhòa đi mọi giá

trị chân chính của một con người Vì thế Đỗ Thị trong (Tiền bạc bạc tiền) chỉ mãi miết

chạy theo dục vọng tiền bạc mà quên đi giá trị đạo đức, tiết hạnh của người phụ nữ.Nên khi gã con, Đổ Thị cũng chỉ nghĩ đến làm sao mình có được nhiều tiền để mìnhlàm vốn cho vay mà không nghĩ đến đạo đức, phẩm hạnh của chàng rể Cũng vì tham

tiền, hám lợi, Thị Sảnh và thầy Thông Lợi trong (Cay đắng mùi đời) đã toa rập bắt cóc

và hãm hại đứa con trai đầu lòng của ông hội đồng Phan Thanh Nhàn, hòng chiếm

đoạt gia tài của ông Vì tiền, bọn họ đã không màng đến giá trị nhân phẩm của bản

thân mình, bỏ nhân, bỏ nghĩa để chạy theo danh vọng bạc tiền

Đạo lý ở tiểu thuyết còn là tiếng nói lên án những con người bất nhân, phi nghĩa

với những thủ đoạn tráo trở, đê tiện, vô lương Như tên Tú Cẩm trong (Nhân tình ấm

lạnh), một kẻ đại bịp giả danh, hắn đã dùng bộ mặt giả tạo lương thiện để cướp đoạt

gia tài của mẹ con Phi Phụng một cách tráo trở Hắn sống một cách hèn hạ, nhơ nháp,

vô liêm sỉ trên nổi khổ của người khác Hành động đốn mạc, đê hèn của tên Tú Cẩm

kia, ta còn thấy ở cậu Hai Hùng trong (Nợ đời), hắn cũng là kẻ hèn hạ, dụ dỗ cô Hai Phục để cô trao thân cho hắn rồi hắn “quất ngựa truy phong” để cô bơ vơ vất vưởng,

không nơi nương tựa giữ chốn đô thành, gián tiếp tạo nên cảnh đời “bất đắc dĩ” của cô

gái hiền lành Với hành động của những kẻ vô lương, bất nhân, bất nghĩa ấy thì khôngsách vở nào luận tội chúng cho hết được

Qua đó, cho thấy đạo lý ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh một mặt, lên tiếng phê

phán những thói hư tật xấu, những việc làm khuynh luân bại lý của kẻ bất nhân, phinghĩa Một mặt, lên tiếng ca ngợi và trân trọng những con người giàu lòng nhân ái,trung hiếu, tiết nghĩa vẹn toàn Từ đó, cho thấy vấn đề đạo lý mà tiểu thuyết Hồ BiểuChánh thể hiện trong hầu hết tác phẩm, là vấn đề giáo dục, cảm hóa con người, như

ông đã từng nói trong đời văn nghệ của ông : “Viết tiểu thuyết để cảm hóa đặng lần

lần dắt quần chúng trở về đường chính đại quang minh” Nên khi tiếp nhận vấn đề

đạo lý ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, các nhà nghiên cứu văn học đều cho rằng: Hồ

Biểu Chánh là nhà văn của nền luân lý truyền thống – nhà văn luôn muốn dùng văn

chương cảm hóa lòng người

2.2 Quá trình tiếp nhận các nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

Hồ Biểu Chánh có một sự nghiệp văn chương vô cùng phong phú và đa dạng

nhưng chỉ ở thể loại tiểu thuyết ông mới đạt được thành công nhất định, được đôngđảo độc giả quan tâm đón, trong đó cần phải kể đến sự tiếp nhận của những người làm

công tác nghiên cứu phê bình Họ đã tìm hiểu tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh trên nhiều

bình diện khác nhau, nhưng chủ yếu là đi vào khai thác vấn đề phản ánh hiện thực và

khuynh hướng đạo lý mà Hồ Biểu Chánh thể hiện qua sáng tác của ông

2.2.1 Tiếp nhận nội dung phản ánh hiện thực ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

Hồ Biểu Chánh được đi nhiều nơi tiếp xúc với nhiều hạng người và đã từngchứng kiến bao cảnh bất công ngang trái của xã hội nửa thực dân, nửa phong kiến đã

đem đến nhiều nổi thống khổ cho người dân lúc bấy giờ Bằng con mắt quan sát tinh

tế của nhà văn từng trải, Hồ Biểu Chánh đã tái hiện lại bức tranh hiện thực của xã hộiNam Bộ vào những năm đầu thế kỷ XX thật sinh động, đầy màu sắc, cụ thể và đadạng Cũng chính vì thế, nội dung phản ánh hiện thực ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh lạitrở nên nổi bật hơn Do đó, giới nghiên cứu phê bình đã chú ý đến đặc điểm này và cónhững nhận định, đánh giá khác nhau qua từng giai đoạn phát triển lịch sử văn học

Trước năm 1945

Thời điểm này, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh tuy rất được đông đảo công chúngbình dân hưởng ứng và quan tâm nhưng sự quan tâm đó lại bị hạn chế trong giớinghiên cứu văn học Vì lúc bấy giờ, Hồ Biểu Chánh còn đương ở cương vị của mộtông quan cho chính quyền thân Pháp, nên việc tiếp nhận tiểu thuyết của ông, ở giớinghiên cứu văn học lúc này rất bị hạn chế Bởi thế, giới nghiên cứu phê bình tìm đếntiểu thuyết Hồ Biểu Chánh rất thưa thớt và họ cũng chưa thật sự đi vào khai thác vấn

đề phản ánh hiện thực ở nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh mà chỉ dừng lại ở nhữngbước phác họa chung mang tính khái quát

Giai đoạn này, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan chỉ đưa ra nhận định chung, sơlược về tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, khi cho rằng “Những tiểu thuyết có tính chất bình

dân, bình dân cả từ những nhân vật ông chọn đến những lời văn ông viết nữa Hạng

người ông mô tả là hạng tiểu công chức, tiểu phú hào hay hạng thuyền thợ, hạng dânquê” Tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn là “những tiểu thuyết đầy động tác, việc nọ việc

kia dồn dập, gây cho người đọc cảm hứng kỳ thú Tính tình của người ta biểu lộ ra ởlời nói đã đành nhưng nó còn biểu lộ ra ở cả mọi sự hành động nửa, mà biểu lộ ra ở sự

hành động mới thật đầy đủ, mới thật là tính tình đã trải qua những thời kỳ tranh đấu và

chọn lọc trong tâm trí” [16, 360] Đây chỉ là những nét mô tả chung chung trong việc

đánh giá, nhận định về cách xây dựng truyện của Hồ Biểu Chánh

Tóm lại, ở giai đoạn này nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan chỉ đưa ra những nétphác họa chung về nội dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, mà chưa đi sâu vào khai thác

từng nội dung cụ thể Và có thể cho rằng đây là giai đoạn mà tiểu thuyết Hồ BiểuChánh chưa tạo được sự quan tâm của giới nghiên cứu phê bình.

Giai đoạn từ 1945 đến 1975

Nếu như ở giai đoạn trước 1945 các nhà nghiên cứu phê bình tìm đến với tiểuthuyết Hồ Biểu Chánh còn thưa thớt và họ chưa có được cái nhìn khách quan đối tiểuthuyết của ông thì ở giai đoạn này đã có đông đảo những nhà nghiên cứu phê bình tìm

đến và ở họ đã có được cái nhìn thoáng hơn, thỏa đáng hơn trong vấn đề tiếp nhận nội

dung tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Giai đoạn này vào khoảng năm 1956 - 1957, với công trình nghiên cứu (Lược

khảo lịch sử văn học Việt Nam) của nhóm Lê Quý Đôn Nhóm này, đã đưa ra một số

nhận định về thế giới nhân vật ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, một cách bao quát nhưsau “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh đa dạng và phong phú,bao gồm đủ hạng người trong xã hội Có tá điền, địa chủ, quan lại lớn bé, có thôngngôn, có ký lục, có gái điếm, me tây, có tư sản, có công nhân, có nhà văn, nhà báo, cóhọc sinh, có thầy giáo, có người lớn, có trẻ em, có nam, có nữ, ngoài ra còn có Tây, cókhách và có cả chà và nửa” [3, 287]

Hầu như, ở công trình nghiên cứu của nhóm Lê Quý Đôn, họ chỉ tập trung kháiquát về thế giới nhân vật Nhưng qua đó, một phần họ đã khái quát được bức tranh

hiện thực về một xã hội “bác tạp” có đủ mọi hạng người mà tiểu thuyết Hồ Biểu

Chánh thể hiện Tuy nhiên, họ vẫn chưa đi vào khai thác cụ thể nội dung phản ánhhiện thực ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Đến năm 1964, ở công trình nghiên cứu (Việt Nam văn học giản ước tân biên),

nhà nghiên cứu Phạm Thế Ngũ đã đưa ra một số nhận định về nội dung phản ánh hiệnthực ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh như sau:

Qua cách xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, ông cho rằng

“Những nhân vật đam mê lầm lỗi rồi để cho thói hư tật xấu lôi cuốn họ, rồi sau đó mới

dần dần gỡ ra, trong “Vì nghĩa vì tình” hay trong “Chút phận linh đinh”, ông đặt nhân

vật vào một hoàn cảnh thật khắc khe, sắp đi vào sự bế tắc thì ông mới giải cho, đểcuộc sống được sung sướng, hạnh phúc Cùng với đặc tính ấy tiểu thuyết Hồ Biểu

Chánh thường xảy ra án mạng, tạo một kết cục bi thảm như Vĩnh Thái trong “Khóc

thầm” đã gian dâm với vợ hương hào Hội phải bị giết, hay Thị Lựu trong “Cha con

nghĩa nặng”, ngoại tình bị chồng bắt gặp vô tình xô té chết…” [13 ]

Phạm Thế Ngũ còn đưa ra nhận định, đánh giá đúng mực trong khi tiếp nhậnrằng “Đọc tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh ta thấy được cái thú sống lại một thời tuy cách

đây không xa mà có vẽ xưa lắm Ông đã có công đem cặp mắt lịch lảm, cây viết chủ

trì, mà nghi lại bức tranh của cả một xã hội đương thời, cái xã hội Miền Nam thànhhình sau ngày Tây sang giữ mãi nề nếp cho đến ngày tiền chiến” [13]

Bức tranh xã hội đương thời còn được Hồ Biểu Chánh miêu tả cụ thể phongphú với đủ mọi tầng lớp giai cấp trong xã hội Với một khung cảnh bác tạp “Đũ loạinhân vật, khoác cho một dung mạo, một tính tình, những thói quen và phong tục,

thường là đánh dấu một thời đại cả” [13 ] Toàn bộ những hình ảnh và yếu tố trên đã

tạo cho bức tranh hiện thực trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh thật sinh động, với nhiềumàu sắc bao quát đời sống con người Nam Bộ

Năm 1967, đến với công trình nghiên cứu (Bảng lược đồ văn học Việt Nam),

nhà nghiên cứu Thanh Lãng đã có những nhận định, đánh giá về nội dung tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh chủ yếu ở phương diện “ Hồ Biểu Chánh đã… quay về đồng ruộngquan sát và phân tích tâm lí của một lớp người còn đang sống ngoài rìa của nền vănminh mới Chưa biết đến những phát minh mới lạ của khoa học, chưa bị cám dỗ, lôihút bởi cái đời xa hoa thành thị” [11]

Ngoài ra, ông còn cho rằng “ Hồ Biểu Chánh đem vào tiểu thuyết là tính cáchhoàn toàn bình dân: bình dân từ tâm tình các nhân vật cho đến khung cảnh trường sởcủa câu truyện Văn minh mới đang làm mất đi dần cuộc sống êm đềm, lặng lẽ của

đồng quê, tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh là một bức tranh truyền thần ghi lại bộ mặt

của một thời” [11]

Như vậy ở công trình nghiên cứu này, nhà phê bình Thanh Lãng chủ yếu đưa ra

những nhận định chung khái quát về nội dung của tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, mà chưa

đi sâu vào khai thác những vấn đề chủ yếu trong bức tranh phản ánh hiện thực ở tiểu

thuyết Hồ Biểu Chánh

Đến năm 1973, với công trình nghiên cứu (Tiểu thuyết Việt Nam hiên đại), nhà

phê bình văn học Phan Cự Đệ đã ghi nhận được những thành công trong vấn đề phảnánh hiện thực ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh như sau: “Hồ Biểu Chánh đã ghi lại đượcmột số nét khá điển hình của hiện thực Nam Bộ vào những năm sau đại chiến thế giớilần thứ nhất Tiểu thuyết của ông bao quát nhiều vùng thành thị và nông thôn rộng lớncủa Nam Bộ, nhiều kiểu người thuộc đủ các giai cấp khác nhau: quan lại, địa chủ, hội

đồng, chủ hãng xe hơi, thầu khoán, thông ngôn, ký lục, tá điền tá thổ, me tây, gáiđiếm…” [5, 46]

Hiện thực trong tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh còn được ông nhìn nhận ở nhữngvấn đề tích cực như “ Hồ Biểu Chánh đã tập trung mũi dùi đã kích bọn địa chủ, quanlại phong kiến…Hồ Biểu Chánh đã bóc trần lớp vàng son giả hiệu, đã lột mặt nạnhững thủ đoạn lừa nhơ nháp, ti tiện của bọn địa chủ phong kiến Ưu điểm nổi bật nhấtcủa nhà viết tiểu thuyết là trong một số trường hợp, ông đã trực tiếp tố cáo những thủ

đoạn bóc lột tô tức của bọn địa chủ” [5]

Bên cạnh những thành công, Phan Cự Đệ còn đưa ra những hạn chế mang tínhchủ yếu trong vấn đề phản ánh hiện thực ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh, khi cho rằng

Hồ Biểu Chánh đã có “những hạn chế về mặt thế giới quan nên khuynh hướng hiệntrong tác phẩm Hồ Biểu Chánh là khuynh hướng hiện thực nửa vời Đứng ở góc độ

đạo đức Hồ Biểu Chánh chưa phản ánh được những mặt hiện thực chủ yếu của xã hội

lúc bấy giờ Ông chưa nhìn thấy được quy luật đấu tranh giai cấp Tác giả phân chia xãhội một cách siêu hình ra làm hai hạng người: có nhân nghĩa và không có nhân nghĩa

Hễ giàu lòng nhân nghĩa thì nghèo đói, thế nào cũng được no ấm, hạnh phúc còn bọnnhà giàu vô lương tâm sau thế nào cũng bị ( tác giả) trừng phạt! Hồ Biểu Chánh khôngchủ trương đánh đổ giai cấp địa chủ, phong kiến trên lĩnh vực chính trị và kinh tế màsửa về mặt đạo đức Trong tác phẩm, ông còn đề cao một thứ chủ nghĩa cải lươngphong kiến (một đôi khi chủ nghĩa cải lương tư sản)” Vì thế, “Khuynh hướng hiệnthực trong tác phẩm Hồ Biểu Chánh gắn liền với khuynh hướng cải lương và khuynh

hướng đạo lý ” [ 5]

Ngoài những vấn đề trên, Phan Cự Đệ còn cho rằng, tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

đã có những hạn chế về mặt tư tưởng như sau: “Hồ Biểu Chánh tuy có phê phán bọnđịa chủ quan lại về một phương diện nhất định nhưng nói chung lập trường của Hồ

Biểu Chánh vẫn là lập trường của giai cấp phong kiến Chưa bao giờ ông chủ trương

đánh đổ giai cấp phong kiến, ông đề cao bọn địa chủ “ từ thiện” xây dựng chúng thành

những mẫu người lý tưởng, Hồ Biểu Chánh đã biến các thôn ấp của bọn địa chủ từthiện thành những thiên đường giả tạo của chủ nghĩa cải lương phong kiến” 5]

Từ những vấn đề trên, nhà phê bình Phan Cự Đệ đã đi đến nhận định chung cho

rằng “ Chương trình “khai hóa” của Hồ Biểu Chánh ít nhiều có mang tinh thần dân

tộc tự chủ, nhưng lại rơi vào lập trường chủ nghĩa cải lương tư sản, mà không đặt nặngvấn đề đấu tranh để giải phóng dân tộc, giải phóng đất nước” [5]

Tóm lại, ở công trình nghiên cứu này, nhà phê bình Phan Cự Đệ đã có đượcnhững nhận định cụ thể về mặt thành công cũng như những mặt hạn chế tất yếu trongvấn đề phản ánh hiện thực ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh.

Đến với công trình nghiên cứu (Lịch sử văn học Việt Nam- tập 4B) do trường

Đại học sư phạm Hà Nội biên soạn vào năm 1963 Nhà nghiên cứu phê bình Lê Trí

Viễn đã đưa ra một số vấn đề hạn chế trong nội dung phản ánh hiện thực ở tiểu thuyết

Hồ Biểu Chánh như sau “vài bóng dáng địa chủ lờn vờn trên cuộc sống đói nghèo,

truân chuyên của một người nông dân như trong Cha con nghĩa nặng, Ngọn cỏ gió đùa

của Hồ Biểu Chánh, đều chưa đươc gì về hiện thực chủ yếu của xã hội Nội dung vàgiá trị hiện thực, giá trị tố cáo, phê phán của văn học, rất bị hạn chế” [22, 119]

Tóm lại, công trình nghiên cứu này, nhà phê bình Lê Trí Viễn chỉ nhận địnhtiểu thuyết về một phương diện nhất định mà thiếu đi cái nhìn mở, toàn diện đối vớivấn đề phản ánh hiện thực ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh

Còn đến với công trình nghiên cứu (Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1930

-1945), do Trần Đình Hượu và Lê Chí Dũng chủ biên, đã đưa ra những nhận định khái

quát trong vấn đề phản ánh hiện thực ở tiểu thuyết Hồ Biểu Chánh như sau: “Bao quátnhững mảng hiện thực khác nhau ở thành thị và thôn quê Nam Bộ trong những năm

sau đại chiến thế giới thứ nhất, với nhiều hạng người thuộc nhiều tầng lớp và giai cấp

xã hội – quan lại, địa chủ, hội đồng, chủ hãng xe, chủ nhà máy, chúa tàu biển, thầukhoán, thông ngôn, ký lục, nhà nho, nhà sư, nghệ sĩ, tá điền, tá thổ, me tây, gái điếm,Hoa kiều, Ấn kiều… Hồ Biểu Chánh đã vượt các nhà văn cùng thời về sự bề bộn củasống và sự đông đúc, đa dạng của thế giới nhân vật trong sáng tác của ông.” [7, 332]

Ngoài ra, tác giả Trần Đình Hượu còn đưa ra những nhận định, đánh giá về tiểuthuyết Hồ Biểu Chánh như sau: “Thế nhưng, nhà văn nhìn những vấn đề xã hội bằngcon mắt đạo đức và với con mắt ấy, ông chia thế giới nhân vật thành hai hạng người,

có nghĩa có nhân và bất nghĩa bất nhân Cái đáng chú ý ở đây là phần lớn những kẻ bấtnhân bất nghĩa là “con nhà giàu” và phần lớn những người có nghĩa có nhân thường là

“con nhà nghèo” Nhà văn phê phán bọn “con nhà giàu” dâm dật, tham tiền, hám địa

vị, đểu cáng và tàn ác và ông “ trưng phạt” chúng Nhà văn kể về đời về đời sống đầy

ân tình nghĩa hiệp của những người “con nhà nghèo” Những người này đều trải qua

trăm cay nghìn đắng, “số phận linh đinh”, cuối cùng, dưới ngòi bút của Hồ Biểu

Chánh đều được hưởng hạnh phúc tốt lành Cái nhìn quả báo như thế giúp nhà văn viết