LUẬN văn sư PHẠM NGỮ văn GIẢNG dạy TRUYỆN dân GIAN TRONG SÁCH GIÁO KHOA NGỮ văn 10 (bộ cơ bản) BẰNG bản đồ tư DUY

Ngoài ra, thực hiện đề tài luận văn này cũng là cơ hội để người viết rèn luyện, trau dồi khả năng vận dụng các kiến thức đã học, khả năng tiếp cận với các phương pháp dạy học hiệu quả tr

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG CHO THIẾT KẾ BÀI

GIẢNG BẰNG BẢN ĐỒ TƯ DUY

1.1 Quan điểm lấy học sinh làm trung tâm

1.2 Dạy học bằng phương pháp trực quan

1.2.1 Tác giả Tony Buzan

1.2.2 Khái niệm phương pháp trực quan

1.2.3 Ưu, nhược điểm của phương pháp trực quan

1.3 Giới thiệu về bản đồ tư duy (Mindmap)

1.3.1 Tác giả Tony Buzan

1.3.2 Khái niệm về bản đồ tư duy

1.3.3 Kỹ thuật tư duy 5W1H

1.3.4 Ưu điểm của bản đồ tư duy so với ghi chú truyền thống

1.3.5 Các qui tắc trong bản đồ tư duy

1.3.5.1 Quy tắc kỹ thuật

1.3.5.2 Quy tắc bố trí

1.3.6 Ứng dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy

1.3.6.1 Soạn bài giảng

1.3.6.2 Hoạch định kế hoạch cho năm

1.3.6.3 Hoạch định cho học kỳ

1.3.6.4 Hoạch định cho ngày

1.3.6.5.Thi cử

1.3.6.6 Giáo dục đặc biệt

CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY THIẾT KẾ GIÁO

ÁN TRUYỆN DÂN GIAN SGK NGỮ VĂN 10

2.1 Thiết kế bản đồ tư duy

2.1.1 Thiết kế bản đồ tư duy bằng vẽ tay

2.1.2 Thiết kế bản đồ tư duy bằng phần mềm

2.1.2.1 Cài đặt chương trình

2.1.2.2 Giao diện chương trình

2.1.2.3 Thao tác cơ bản thiết kế bản đồ tư duy

2.2 Thiết kế giáo án

2.2.1 Bài dạy: Chiến thắng Mtao-Mxây

2.2.2 Bài dạy: Truyện An Dương Vương và Mị Châu – Trọng Thủy

2.2.3 Bài dạy: Tấm Cám

2.2.4 Bài dạy: Tam đại con gà

2.2.5 Bài dạy: Nhưng nó phải bằng hai mày

PHẦN KẾT LUẬN PHỤ LỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Một nhà khoa học đã từng nói: “Dân tộc nào sớm đổi mới tư duy giáo dục thì

dân tộc đó sẽ đi đầu trong cuộc cạnh tranh của thời đại này” Qua đó, ta thấy được

tầm quan trọng của Giáo dục và Đào tạo, giáo dục phải giúp cho học sinh có năng lực tìm tòi biến “quá trình đào tạo thành tự đào tạo” Dạy học văn là một “quá trình rèn luyện toàn diện” Tuy nhiên, thực tế những năm gần đây cho thấy chất lượng dạy học Văn còn nhiều bất cập Tình trạng học sinh chán học Văn, lạnh lùng, thờ ơ với các số phận và vấn đề đặt ra trong tác phẩm ngày càng nhiều, nhất là với phần văn học dân gian thì tình trạng trên càng thấy rõ vì ở lứa tuổi học sinh bậc Trung học phổ thông

“chưa lớn nhưng không nhỏ”, học sinh không còn thích thú, say mê đối với tác phẩm văn học dân gian

Mặt khác, Khổng Tử cũng đã từng nói “Nếu bạn cho anh ta một con cá, bạn chỉ

nuôi anh ta được một ngày Nếu bạn dạy anh ta bắt cá, bạn nuôi anh ta cả đời” Qua

câu nói trên Khổng Tử đã nhấn mạnh đến vai trò của phương pháp

Hơn thế nữa, ngày nay mọi phương diện của đời sống xã hội đều có xu hướng phát triển theo hướng hiện đại hóa, công nghệ thông tin được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực có những điều hôm nay là mới nhưng ngày mai sẽ cũ Đứng trước sự đổi mới đó, nền giáo dục đòi hỏi người giáo viên phải có những sáng tạo và đổi mới phương pháp trong quá trình dạy học Đổi mới, sáng tạo như thế nào tất cả đều được thể hiện qua hoạt động thiết kế bài giảng Nhưng thiết kế như thế nào để đạt được hiệu quả cao là một vấn đề khó Người giáo viên phải tự hỏi “Tại sao cùng một tác phẩm văn chương, giáo viên này có được tiết dạy thành công, hào hứng còn giáo viên khác lại tạo nên không khí nặng nề, buồn chán?” Do đó việc thiết kế giáo án là một thử thách không nhỏ đối với người giáo viên Chính vì những lí do trên mà người viết

quyết định chọn đề tài Giảng dạy truyện dân gian trong SGK Ngữ văn 10 (Bộ cơ bản)

bằng bản đồ tư duy

Thêm vào đó người viết cũng hết sức thích thú đối với việc tìm hiểu về bản đồ

tư duy Do đó, sau khi được cán bộ giảng dạy gợi ý đề tài người viết đã đi đến quyết

định chọn đề tài Giảng dạy truyện dân gian trong SGK Ngữ văn 10 (Bộ cơ bản) bằng

bản đồ tư duy

Hơn thế nữa, tìm hiểu đề tài này cũng là cơ hội để người viết bước đầu có thể tiếp cận được với một phương pháp ghi chú, dạy học mà hiện nay trên thế giới nhiều quốc gia đã sử dụng và bước đầu mang lại nhiều hiệu quả

Ngoài ra, thực hiện đề tài luận văn này cũng là cơ hội để người viết rèn luyện, trau dồi khả năng vận dụng các kiến thức đã học, khả năng tiếp cận với các phương pháp dạy học hiệu quả trong quá trình hiện đại hóa nền giáo dục vào việc thiết kế giáo

án phục vụ cho công việc giảng dạy sau này và làm quen dần với công việc nghiên cứu khoa học dù mới chỉ ở một đề tài nhỏ

Từ tất cả những lí do trên và nhu cầu tất yếu đổi mới phương pháp dạy học cùng với những tác dụng, lợi ích thiết thực của việc nghiên cứu đề tài mang lại mà

người viết đã chọn Giảng dạy truyện dân gian trong SGK Ngữ văn 10 (Bộ cơ bản)

bằng bản đồ tư duy làm đề tài nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp của mình Với đề tài

này người viết hi vọng sẽ góp một phần nhỏ vào việc hiện đại hóa phương pháp giảng dạy ở nhà trường phổ thông hiện nay, đồng thời cũng muốn thử thách khả năng bản thân bước đầu chuẩn bị cho quá trình giảng dạy sau này

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Có thể thấy rằng, phương pháp và đổi mới phương pháp giảng dạy luôn là một vấn đề đặt ra đối với những người làm công tác giáo dục và hiện nay vấn đề đó càng cần thiết hơn Làm sao để có một bài giảng sinh động, truyền được cảm xúc đến học sinh nhất là các bài giảng về tác phẩm văn học dân gian là một vấn đề không dễ dàng

Trịnh Xuân Vũ cho rằng “người thầy tồi chỉ biết truyền đạt chân lí Người thầy giỏi

chủ yếu dạy cách tìm ra chân lí” [16; 23] Qua đó, ta càng thấy rõ hơn tầm quan trọng

của phương pháp dạy học Trong quá trình tìm hiểu lịch sử vấn đề của đề tài người viết

đã gặp khó khăn khi tài liệu còn quá ít ỏi nhưng người viết cũng dẫn ra một vài công trình đã được nghiên cứu có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của người viết lần này

Trước hết phải kể đến quyển “ Phương pháp giảng dạy văn học ở trường phổ

thông” tập 1 của tác giả V.A.Nhikonxki Quyển sách gồm 5 chương:

- Chương I: Học sinh là độc giả của các tác phẩm văn chương

- Chương II: Mục đích và nhiệm vụ giảng dạy văn học trong nhà trường phổ thông

- Chương III: Nội dung và kết cấu chương trình văn học của trường phổ thông

- Chương IV: Các nguyên tắc giảng dạy văn học ở nhà trường phổ thông

- Chương V: Các phương pháp và thủ thuật dạy văn học ở trường phổ thông

Ở chương V tác giả đã đưa ra một phương pháp khá tiêu biểu và gần gũi với vấn đề được nêu lên trong luận văn của người viết đó là phương pháp minh họa tác phẩm

“muốn vẽ tranh minh họa, học sinh cần chú ý đến những tình tiết đã in đậm nét trong trí tưởng tượng của mình sau đó các em mới quyết định thể hiện hình ảnh đã

đọc được đó lên giấy hay bằng một phương tiện nào khác [12; 82] Học sinh thích

vẽ minh họa cho các chuyện cổ tích [12; 83] Trong chừng mực nào đó tác giả đã phác thảo sơ lược đến vấn đề nghiên cứu của người viết Tuy nhiên, phần này tương đối ngắn chỉ có một trang A4 chỉ nêu lên và dừng lại ở đấy mà không hề đi vào phân tích làm rõ vấn đề

Cũng với tác giả V.A.Nhikonxki trong cuốn “ Phương pháp giảng dạy văn học

ở trường phổ thông” tập 2 Quyển sách bao gồm 4 chương tiếp theo tập 1:

- Chương VI: Tính chất chung của các giờ văn học trong nhà trường phổ thông

- Chương VII: Giờ học văn học ở các lớp IV- VII ở nhà trường phổ thông

- Chương VIII: Giờ văn học ở các lớp VIII- X ở nhà trường phổ thông

- Chương IX: Công tác ngoại khóa văn học

Ở đây chúng tôi lưu tâm đến chương VIII, trong chương này tác giả đã đưa ra một cách thiết kế giáo án cho việc giảng dạy mà tác giả gọi đó là “ Đề cương tổng

quát” “Đề cương tổng quát chứa đựng tài liệu bao gồm một khối lượng lớn các sự

kiện, ý tưởng Thầy giáo chỉ cần lựa chọn những kiến thức cần thiết nhất, hệ thống hóa chúng rành mạch và truyền đạt cho các thính giả trẻ tuổi một cách hấp dẫn”

[13; 52] “Thầy giáo dẫn dắt học sinh từ cái chung đến cái riêng, đồng thời luôn

nhấn mạnh tính chất logic khách quan… mối liên hệ lẫn nhau giữa chúng Mỗi một bài học đều phụ thuộc vào tư tưởng chủ đạo, như vậy học sinh dễ dàng nắm được

đề tài của nó” [13; 54], “những tài liệu tổng quát cần phải có tài liệu trực quan…

sự lắp ghép thành công những tài liệu trực quan cho phép xây dựng cả bài giảng tổng quát như một bài thuyết trình sâu sắc” [13; 55] Như vậy có thể thấy ở khía

cạnh nào đó, tác giả đã đề cập đến vấn đề có liên quan đến đề tài

Trong “Phương pháp dạy học Văn ở bậc trung học” tác giả Trịnh Xuân Vũ đã

đưa ra nhiều phương pháp dạy học Văn Sách có 4 chương:

- Chương I: Các phương pháp trong lịch sử nhà trường

- Chương II: Những tiền đề khoa học của một hệ phương pháp dạy học Văn theo hướng tích cực- hiện đại ở nhà trường phổ thông trung học

- Chương III: Cấu trúc lại hệ phương pháp riêng cho môn văn chương ở nhà trường phổ thông theo hướng tích cực, hiện đại

- Chương IV: Ứng dụng và thực nghiệm hệ phương pháp riêng theo hướng tích cực hiện đại ở nhà trường Trung học phổ thông

Ở chương IV tác giả ứng dụng các lí thuyết nêu ở những phần trước vào việc xây dựng giáo án cụ thể cho bài “ Mỵ Châu- Trọng Thủy” ở thể loại truyền thuyết Trong giáo án, ở giai đoạn đầu tác giả đã sủ dụng phương pháp mô hình tác phẩm

“mô tả cấu trúc tác phẩm Mỵ Châu- Trọng Thủy bằng phương pháp đặc thù của môn văn chương là để tạo ra trực quan và cảm tính cho mỗi bạn đọc- trò Nó là

cơ sở của mọi tìm tòi, sáng tạo Bởi vì, thiếu những mô hình cụ thể - cảm tính như thế để bắc cầu, người ta dễ mất phương hướng khi lí giải các cấu trúc trừu tượng thuần túy [16; 208]

Trong quyển sách tác giả đã chú ý đến việc thay đổi giáo án truyền thống và bắt đầu sử dụng phương pháp sơ đồ vào giáo án giảng dạy theo hướng hiện đại Tuy nhiên nó còn ở mức đơn giản, tác giả chưa cho nó là một phương pháp trọng tâm xây dựng nên một giáo án nhưng trong chừng mực nào đó tác giả đã đề cập đến

những vấn đề cơ bản nhất của việc Giảng dạy truyện dân gian trong SGK Ngữ văn

10 (Bộ cơ bản) bằng bản đồ tư duy

Tiếp theo, có thể kể đến quyển “Các phương pháp dạy học hiệu quả” của

nhóm tác giả Robert J.Marzano – Debra J.Pickering – Jane E.Pollock Trong 6 chương nhóm tác giả đã đề cập đến một phương pháp dạy học có hiệu quả mà người viết cảm thấy ít nhiều có liên quan đến đến đề tài đang thực hiện đó là sử dụng phương pháp thể hiện phi ngôn ngữ: tạo ra các cách biểu hiện hình họa, sơ

đồ, vẽ ra các bức tranh các hình tượng … có thể thêm chú thích cho bài học dễ nhớ

Theo tác giả “Việc tạo ra các diễn đạt phi ngôn ngữ giúp học sinh hiểu nội dung

bài dưới ánh sáng mới mẻ” [10; 113] Trên đây chỉ là những công trình mà ở mức

độ cơ bản đã chỉ ra việc vận dụng các sơ đồ vào việc giảng dạy môn Văn trong nhà trường

Công trình gần đây nhất mà người viết đặc biệt quan tâm là cuốn “Bản đồ tư

duy đổi mới dạy học”, nhà xuất bản Đại học Quốc gia TP.Hồ Chí Minh, năm 2009

của tác giả Hoàng Đức Huy viết Trong quyển sách tác giả trình bày 3 phần:

Ngoài ra cũng có thể kể đến “ Sử dụng trí tuệ của bạn” và “Sơ đồ tư duy” của Tony Buzan hay “Tôi tài giỏi bạn cũng thế” do Adam Koo viết đã được dịch ra

tiếng Việt Các công trình này ít hoặc nhiều đều có nhắc đến việc sử dụng bản đồ

tư duy trong dạy học và thực tế đã thu được nhiều thành công Nhưng nhìn chung các công trình chỉ mới ở mức độ nêu ra hoặc áp dụng chung chung chứ chưa đi sâu vào việc ứng dụng sơ đồ tư duy vào thiết kế giáo án để giảng dạy nhất là giảng dạy phần văn học dân gian

Như vậy, Giảng dạy truyện dân gian trong SGK Ngữ văn 10 (Bộ cơ bản) bằng

bản đồ tư duy là một vấn đề còn khá mới mẻ cần được nghiên cứu thêm Tuy

nhiên, với những công trình nghiên cứu của các tác giả nói trên người viết đã có những gợi ý ban đầu để bắt tay vào nghiên cứu vấn đề

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Với đề tài, Giảng dạy truyện dân gian trong SGK Ngữ văn 10 (Bộ cơ bản) bằng

bản đồ tư duy - một đề tài nghiêng về phương pháp, người viết đặt ra một số mục

đích, yêu cầu riêng:

Đến với đề tài này chúng tôi muốn tìm ra cho bản thân những cách thiết kế bài giảng truyện văn học dân gian nói riêng và các bài giảng văn khác nói chung có chất lượng và hiệu quả cao theo quan điểm dạy học tích cực hiện đại bằng cách vận dụng bản đồ tư duy (Mindmap) để chuẩn bị cho công tác giảng dạy sau này Bên cạnh đó có thể góp một phần công sức vào việc nghiên cứu và thiết kế bài giảng

Để đạt được những mục đích trên, chúng tôi đặt ra một số yêu cầu cơ bản Người viết phải tìm hiểu và biết được những nét cơ bản của quan điểm dạy học hiện đại, xu hướng vận dụng công nghệ thông tin cũng như cách thức sử dụng bản

đồ tư duy trong việc xây dựng giáo án giảng dạy Mặt khác cũng phải nắm vững nội dung, kiến thức truyện dân gian trong SGK Ngữ văn 10, tập một Từ đó thiết kế được các bài dạy truyện văn học dân gian Việt Nam trong sách giáo khoa 10, bộ cơ bản bằng bản đồ tư duy

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Với đề tài, Giảng dạy truyện dân gian trong SGK Ngữ văn 10 (Bộ cơ bản) bằng

bản đồ tư duy ở mức độ một luận văn tốt nghiệp chúng tôi không thiết kế hết

những bài dạy trong SGK Ngữ văn 10 mà chỉ thiết kế những bài dạy thuộc thể loại truyện dân gian Cụ thể là những bài dạy:

- Chiến thắng Mtao-Mxây

- Truyện An Dương Vương và Mị Châu-Trọng Thủy

- Tấm Cám

- Tam đại con gà

- Nhưng nó phải bằng hai mày

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để hoàn thành luận văn này người viết sử dụng một số phương pháp cơ bản như:

- Đọc tác phẩm truyện

- Tìm, thu thập các tài liệu và thông tin có liên quan đến đề tài

- Khảo sát các tài liệu đã tìm được

- Phân tích, so sánh, đối chiếu giữa các tài liệu để rút ra những điểm cần thiết cho luận văn

Từ năm 1973, đồng chí Phạm Văn Đồng đã nhắc nhở chúng ta “Phải suy nghĩ,

phải tìm tòi, phải sáng tạo, phải xây dựng một phương pháp giảng dạy Văn thích hợp

đem lại những hiệu quả tốt… chúng ta phải xem lại cách dạy Văn trong nhà trường

phổ thông của ta, không nên dạy như cũ vì dạy như cũ thì không những chỉ việc dạy Văn không hay mà sự đào tạo cũng không hay” [ 8; 160] Đó như một yêu cầu cấp

thiết của việc đổi mới phương pháp dạy học Văn nói riêng và của nền giáo dục nước ta nói chung Thật vậy, trong những thập niên gần đây việc đổi mới giáo dục của nước ta được xem là quốc sách hàng đầu và đã có những bước chuyển mình thật đáng kể Nét mới đầu tiên có thể kể đến là đó là xác định quan điểm lấy học sinh làm trung tâm trong quá trình dạy học Việc phát huy vai trò chủ thể của học sinh là một trong những nguyên tắc cơ bản và quyết định hiệu quả của việc dạy và học

Trong dạy học truyền thống, người ta thường chú trọng đến vai trò của người

thầy, thầy làm tất cả các công việc còn học sinh là “bình chứa” để giáo viên rót kiến thức vào Nhưng theo quan điểm mới thì “Giáo viên là nhạc trưởng điều khiển cho

mọi nhạc công sử dụng hài hòa nhạc cụ của mình” [8; 60] Phải phát huy được vai trò

chủ thể của học sinh trong mối quan hệ trò – lớp – thầy trong quá trình dạy học Điều

đó có nghĩa học sinh là trung tâm, giáo viên chỉ là người tổ chức, dẫn dắt các hoạt động để học sinh có thể làm việc một cách chủ động, tích cực

Mục đích cuối cùng của việc đổi mới trong quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm là phải phát huy được vai trò chủ thể của học sinh trong giờ giảng Văn, vai trò của học sinh phải được phát huy tối đa Bởi vì, tiếp nhận một tác phẩm văn chương

là một hoạt động đầy sáng tạo, mỗi người có cách cảm nhận riêng của mình chứ không

thể gò ép, rập khuôn “sao y bản chính” một cách máy móc

Dạy học lấy học sinh làm trung tâm, người thầy có vai trò tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh, dạy cho học sinh cách tìm ra chân lý Chú trọng hình thành các năng lực: năng lực tự học, sáng tạo, hợp tác

Ta có thể so sánh đặc trưng của dạy học lấy học sinh làm trung tâm và dạy học lấy giáo viên làm trung tâm (quan điểm truyền thống) như sau:

Giáo viên làm trung tâm (truyền thống)

Học sinh làm trung tâm

(hiện đại) Quan niệm Học là quá trình tiếp thu và lĩnh

hội, qua đó hình thành kiến thức,

tư tưởng…

Học là quá trình kiến tạo, học sinh tìm tòi, khám phá, xử lý thông tin… tự hình thành hiểu biết, năng lực, phẩm chất

Bản chất

Truyền thụ tri thức, chứng minh chân lý

Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh Dạy học sinh cách tìm ra chân lý

Mục tiêu

Chú trọng cung cấp tri thức, kĩ năng Học để đối phó với thi cử

Sau khi thi những điều đã học

Chú trọng hình thành các năng lực (sáng tạo, hợp tác…) dạy phương pháp, dạy

thường bị quên hoặc ít dùng đến cách học Những điều đã học

cần cho học sinh, cho sự phát triển của xã hội

Nội dung

Từ sách giáo khoa, giáo viên Từ nhiều nguồn: Sách giáo

khoa, giáo viên, thực tế, các tài liệu khoa học phù hợp… gắn với:

- Vốn hiểu biết, kinh ngiệm, nhu cầu của học sinh

- Tình huống thực tế, bối cảnh, môi trường địa phương

- Những vấn đề học sinh quan tâm

Phương pháp Các phương pháp truyền thụ kiến

Phương tiện

dạy học

Chưa được quan tâm đúng mức

Các thiết bị hiện đại, đặc biệt

là ứng dụng công nghệ thông tin vào giảng dạy

Kiểm tra –

Đánh giá

Giáo viên là người độc quyền đánh giá kết quả học tập của học sinh, chú ý khả năng ghi nhớ và tái hiện các thông tin giáo viên đã cung cấp

Học sinh tự giác chịu trách nhiệm về kết quả học tập của mình, được tham gia đánh giá lẫn nhau

Dạy học theo truyền thống lấy giáo viên làm trung tâm là cách truyền thụ một chiều từ thầy đến trò Việc đánh giá chủ yếu nhằm xem trò nắm được bao nhiêu thông tin và những thông tin ấy chính xác ở mức độ nào điều đó quan trọng hơn là xem trò hiểu như thế nào

Dạy học theo hướng lấy học sinh làm trung tâm là mối quan hệ hai chiều giữa thầy và trò Thầy huy động vốn kiến thức đã có ở trò để giúp trò xây dựng kiến thức mới Việc đánh giá chủ yếu là xem xét sự hứng thú, lợi ích của trò, xem trò hiểu đến

đâu và hiểu như thế nào Thầy sử dụng kiến thức, sự hiểu biết đang có ở học sinh làm điểm xuất phát của việc dạy sau đó dẫn dắt trò tự xây dựng kiến thức cho mình, hiểu theo cách hiểu của mình Mục đích của việc dạy học này là làm cho trò biết cách học, học phải hiểu

Để làm rõ quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm, Marzano – một nhà giáo dục người Mĩ đã đưa ra năm định hướng trong quá trình dạy học:

Định hướng 1: Thái độ và sự nhận thức tích cực về việc học

Đây là định hướng nền tảng giúp học sinh thực hiện tốt quá trình học Không khí lớp học và nhiệm vụ học tập được giao là hai yếu tố quan trọng chi phối thái độ và

sự nhận thức tích cực của việc học Giáo viên phải có sự quan tâm thích hợp để tạo bầu không khí học tập thoải mái, trật tự, nhiệm vụ học tập giao cho học sinh phải có vấn đề và phù hợp với năng lực của học sinh

Định hướng 2: Thu nhận và tổng hợp kiến thức

Biết cách thu nhận và tổng hợp kiến thức là một điều vô cùng quan trọng trong việc tiếp cận với đại dương kiến thức của nhân loại Mục đích của định hướng này là: cung cấp kiến thức cho học sinh, tìm ra phương pháp giúp học sinh thu nhận và tổng hợp kiến thức có hiệu quả Theo đó, Marzano đã phân chia như sau:

Định hướng 3: Mở rộng và tinh lọc kiến thức

Trong quá trình dạy học, giáo viên phải giúp học sinh thu nhận, mở rộng và tinh lọc kiến thức Nếu không thì những kiến thức của học sinh sẽ nhanh chóng trở nên lạc hậu Giáo viên phải đưa ra những tình huống có vấn đề yêu cầu học sinh thực hiện các thao tác so sánh, khái quát hóa… để rèn luyện năng lực tư duy, sáng tạo, tự học

Định hướng 4: Sử dụng kiến thức có hiệu quả

Mục đích cuối cùng của quá trình dạy học là học sinh phải sử dụng các kiến thức tiếp thu được một cách hiệu quả Do đó giáo viên phải hướng dẫn học sinh làm điều này bằng cách đưa ra các bài tập đòi hỏi học sinh phải vận dụng tư duy sáng tạo

Nội dung kiến thức

Kiến thức thông báo Kiến thức quy trình

Xây dựng mô hình

Định hình KTQT

Thu nhận kiến thức

mới giải quyết được Mục đích là rèn luyện cho học sinh vận dụng kiến thức để xem xét, giải quyết vấn đề

Định hướng 5: Rèn luyện thói quen tư duy

Những kiến thức, kĩ năng học được nếu không thường xuyên sử dụng thì sau một thời gian có thể quên đi Do đó rèn luyện thói quen tư duy cho học sinh là một điều cần thiết trong quá trình dạy học Giáo viên cần rèn luyện cho học sinh thói quen sáng tạo, chỉ cho học sinh thấy được hiệu quả cũng như sự cần thiết rèn luyện thói quen tư duy

Năm định hướng trên có tác dụng phát huy vai trò chủ đạo của học sinh Trong quá trình dạy học, giáo viên nên sử dụng kết hợp các định hướng với nhau

Như vậy, có thể nói với quan điểm học sinh là trung tâm trong quá trình dạy học thì người học không còn là khán giả của những trận đấu nữa mà họ là những vận động viên phải tham gia trực tiếp, tích cực

Cùng với sự phát triển chung của xã hội, chúng ta đang tìm kiếm và vận dụng sáng tạo các phương pháp dạy học cho phù hợp với điều kiện giảng dạy ở nhà trường Một số nhà lí luận dạy học đã chia các phương pháp dạy học thành ba nhóm:

Tuy nhiên môn Văn là môn khoa học xã hội vì thế trong một giờ dạy, ta có thể

sử dụng nhiều phương pháp như: đọc tác phẩm, thuyết trình, đàm thoại, nêu vấn đề, thảo luận nhóm… Mỗi phương pháp đều có những ưu, nhược điểm riêng tùy theo từng trường hợp và hoàn cảnh mà người giáo viên sử dụng sao cho thích hợp để mang lại hiệu quả cao cho giờ dạy của mình Hiện nay phương pháp được áp dụng phổ biến và mang lại nhiều hiệu quả tích cực cho việc dạy và học đó là phương pháp trực quan

Phương pháp này đã thể hiện tích cực nguyên tắc dạy học “Trăm nghe không bằng

Làm việc với SGK

13

1.2.1 Khái niệm phương pháp trực quan

Phương pháp trực quan là phương pháp sử dụng những phương tiện trực quan như: tranh ảnh, vật thật… có liên quan đến vấn đề để giúp học sinh hiểu được bài học

và khắc sâu kiến thức Thực tế, con người tiếp nhận thông tin bằng nhiều kênh: thị giác, thính giác, xúc giác…, tầm quan trọng của phương pháp này được thể hiện cụ thể qua thống kê sau:

Mức độ ảnh hưởng của các giác quan trong quá trình tiếp nhận kiến thức

Tỉ lệ kiến thức nhớ được sau khi học

Nghe Nhìn Nghe, nhìn Nói được Nói, làm được

Và chúng ta cũng có câu nói rất hay rằng:

Tôi nghe – Tôi quên Tôi nhìn – Tôi hiểu Tôi làm – Tôi nhớ

Có nhiều loại phương tiện trực quan và ở mức độ khái quát ta có thể phân loại như sau:

Phương tiện trực quan

Tranh ảnh, vật thật:

Hình thức này được sử dụng nhiều trong giờ dạy Văn Vì văn chương vốn là nghệ thuật của ngôn từ Thế giới trong nghệ thuật văn chương có một khoảng cách với thực tại, nó không hiển hiện một cách trực tiếp Để hiểu được, để tiếp cận được với tác phẩm, người đọc cần có khả năng liên tưởng Các phương tiện này giáo viên, học sinh

có thể tự làm, sưu tầm từ sách báo… để cho tiết học được sinh động hơn

Sử dụng biểu bảng, mô hình:

Đây cũng là một hình thức của phương pháp trực quan Các loại biểu bảng, mô hình, sơ đồ do giáo viên trình bày trong quá trình giảng dạy cũng làm cho học sinh chú

ý, lĩnh hội tri thức tích cực hơn Các loại biểu bảng như:

- Sơ đồ: Giúp học sinh nhìn thấy mối quan hệ giữa các thành phần trong vấn đề một cách khái quát, tổng thể hơn

- Bảng tổng kết: Thường dùng để tóm tắt những kiến thức chính trong một chương, một phần

- Bảng so sánh: So sánh những điểm giống nhau và khác nhau của vấn đề

- Mô hình: Được sử dụng nhiều trong giờ dạy ngữ pháp giúp học sinh dễ tiếp thu hơn

Các thiết bị hỗ trợ, phương tiện nghe nhìn:

Việc áp dụng các loại máy chiếu, over head, băng đĩa, phim kết hợp với sự trình bày kiến thức của giáo viên sẽ làm cho giờ học sinh động, đạt hiệu quả cao hơn

Ngoài ra, còn có đóng vai để diễn kịch phục vụ cho việc học tác phẩm văn chương

Tham quan, thực tế cũng là một trong những hình thức khác của phương pháp trực quan

Phương tiện trực quan là cần thiết nhưng không nên lạm dụng nó để dẫn đến tình trạng một bài dạy chỉ có hình thức mà mất đi tính hàm súc, cô đọng, tính cảm là đặc thù của văn chương Điều đó vô tình làm cho việc tìm hiểu một tác phẩm văn chương là quá trình trưng bày, minh họa các hình ảnh trong tác phẩm đó

1.2.2 Ưu, nhược điểm của phương pháp trực quan

Phương pháp này có nhiều ưu điểm:

- Phát huy được vai trò của nhận thức cảm tính trong dạy học

- Học sinh dễ hiểu bài, nhớ bài lâu hơn, giảm mệt nhọc khi học Học sinh có thể tri giác tiếp cận đối tượng bằng các giác quan

- Phương tiện trực quan giúp cụ thể hóa những cái trừu tượng, giúp trừu tượng hóa, đơn giản hóa những vấn đề phức tạp giúp học sinh thu nhận thông tin một cách sinh động, đầy đủ, chính xác, dễ dàng

- Phát triển năng lực quan sát, tư duy, óc tò mò, hứng thú của học sinh trong học tập Phương pháp này làm cho nội dung bài học sinh động hơn, nâng cao lòng tin của học sinh đối với khoa học

- Tạo điều kiện cho học sinh liên hệ với cuộc sống, gần gũi với thực tế cuộc sống

- Giáo viên tiết kiệm được thời gian trên lớp trong mỗi tiết học Do đó, giáo viên

có thêm nhiều thời gian để truyền tải kiến thức làm rõ các nội dung khác Giáo viên điều khiển được hoạt động nhận thức của học sinh, kiểm tra và đánh giá kết quả học tập của các em được thuận lợi, hiệu suất cao hơn

Bên cạnh đó, phương pháp này vẫn có những nhược điểm nếu không khéo sử dụng

sẽ dẫn đến những hạn chế:

- Học sinh dễ phân tán chú ý không tập trung vào bài học mà chỉ tập trung vào các hình ảnh từ phương tiện trực quan

- Hạn chế phát triển tư duy trừu tượng của học sinh

Do đó, để phát huy hiệu quả khi sử dụng phương pháp dạy học trực quan giáo viên cần lựa chọn các phương tiện trực quan, kỹ thuật cho phù hợp với mục đích, nội dung của từng bài dạy Giải thích rõ mục đích trình bày, phải đảm bảo tất cả các học sinh được quan sát rõ ràng, đầy đủ khi sử dụng trực quan Giáo viên sử dụng trực quan thì phải đảm bảo chúng có tác dụng tích cực đến quá trình nhận thức, hoạt động độc lập của học sinh nên nhớ rằng bản thân các phương tiện trực quan chưa thể phát huy tác dụng tích cực đối với học sinh nếu giáo viên không biết cách sử dụng chúng Các phương tiện đó cần phải được đảm bảo về kỹ thuật, thẩm mĩ, vệ sinh… Và đặc biệt, sử dụng phải đúng lúc, đúng chỗ, đúng cường độ, có thể phối hợp với các phương pháp dạy học khác để cho quá trình dạy học đạt hiệu quả cao

1.3.1 Tác giả Tony Buzan

Hình 1.1 Tác giả Tony Buzan và một trong những cuốn sách của ông

Tony Buzan sinh năm 1942 tại London, là nhà “Ảo thuật gia tư duy”, nhà phát minh bản đồ tư duy công cụ tư duy được mô tả là “Công cụ vạn năng của bộ não”

Tony Buzan từng nhận bằng danh dự về tâm lí học, văn chương Anh, toán học và nhiều môn khoa học tự nhiên của trường Đại học British Columbia năm 1964 Tony Buzan là tác giả hàng đầu thế giới về não bộ

Ông là tác giả và đồng tác giả của hơn 92 cuốn sách và được dịch ra hơn 30 thứ tiếng với hơn 3 triệu bản, đang được bán tại hơn 100 quốc gia trên thế giới

Tony Buzan được biết đến nhiều nhất qua cuốn “Use your head”- Sử dụng trí

tuệ của bạn Trong đó, ông trình bày cách thức ghi nhớ tự nhiên của não bộ cùng với các phương pháp Mind Map Ngoài ra, ông còn có một số sách nổi tiếng khác như:

“Mind Map Book”, “Use your memory” Tony Buzan là nhân vật nổi tiếng của truyền

thông toàn cầu đã xuất hiện trên hơn 100 giờ trên đài truyền hình quốc gia, quốc tế, có khoảng hơn ba tỷ lượt người đã nghe và xem ông phát biểu

Phương pháp tư duy của ông được dạy và sử dụng ở khoảng 500 tập đoàn, công

ty hàng đầu thế giới Tạp chí Forbes từng bình luận: “Buzan chỉ ra cho các nhà lãnh đạo doanh nghiệp cách thức giải phóng năng lực sáng tạo bản thân” Hơn 250 triệu

người đang sử dụng bản đồ tư duy của Tony Buzan

Tony Buzan cho rằng muốn độc lập trong tư duy, hãy vận dụng trí não để giải quyết các vấn đề xung quanh Không nên để người khác áp đặt hay ỷ lại vào họ, chỉ có bạn mới có thể giải quyết vấn đề của mình Bằng cách tư duy có phương pháp, sẽ gỡ dần những gì phức tạp sang đơn giản Tony Buzan đã chuyển đến mọi người một

thông điệp: “Tôi muốn chia sẻ cùng các bạn bí quyết để tư duy nhanh chóng, linh

hoạt, qua đó bạn có thể sáng tạo và đổi mới không ngừng trong công việc và cuộc sống”

Số học Tưởng tượng

Theo truyền thống, cách dạy học kiểu nhồi nhét, thuộc lòng chỉ sử dụng não trái tức chỉ tận dụng được 50% chức năng của não mà chưa hề sử dụng tiềm năng của não phải Điều này gây trở ngại cho sự phát triển toàn diện trí tuệ con người Thiên tài

Edison đã từng nói: “Lúc ta suy nghĩ một vấn đề, thì không phải dùng ngôn ngữ tiến

hành suy nghĩ mà là dùng hình tượng mạnh mẽ của hoạt động mà tiến hành tư duy”

Tư duy sáng tạo là tài nguyên cơ bản nhất của mỗi con người Vì vậy, năng lực tư duy sáng tạo của con người cần được khai phá

Dựa trên nhiều nghiên cứu chuyên sâu về não bộ và trí nhớ, Tony Buzan đã chỉ

ra cách ghi chép thú vị, tận dụng sở trường của bán cầu não phải và bán cầu não trái để ghi nhớ chi tiết, tổng hợp hay phân tích một vấn đề ra thành nhiều vấn đề nhỏ như một dạng của lược đồ phân nhánh Với cách thức đó, các dữ liệu được ghi nhớ dễ dàng, nhanh chóng hơn Thay vì dùng chữ viết để mô tả, bản đồ tư duy sẽ trình bày đối tượng bằng hình ảnh hai chiều Nó chỉ ra hình ảnh cụ thể của đối tượng, mối quan hệ giữa chúng với nhau trong cùng một vấn đề lớn

Hình 1.2 Hình ảnh hai bán cầu não

Bản đồ tư duy (Mindmap) là một công cụ tổ chức tư duy, một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Nó có tác dụng sắp xếp, phân loại ý nghĩ rất hiệu quả đồng thời nó cũng là công cụ phát triển tư duy

Đây là phương tiện hữu hiệu để chuyển tải thông tin vào bộ não và đưa thông

Bản đồ tư duy có 4 đặc điểm chính như sau:

- Đối tượng được quan tâm là hình ảnh ở trung tâm

- Từ hình ảnh trung tâm, các ý chính của đối tượng tỏa rộng ra thành các nhánh

- Các nhánh đều được tạo thành từ một hình ảnh chủ đạo hoặc một từ khóa trên một dòng liên kết Các ý phụ cũng được biểu thị bởi các nhánh và được gắn với các nhánh có thứ bậc cao hơn

- Tất cả các ý tạo thành một cấu trúc liên hệ với nhau

Để cho bản đồ tư duy được thu hút, hấp dẫn, đẩy mạnh sáng tạo, khả năng ghi nhớ đặc biệt là sức gợi thông tin thì màu sắc, hình ảnh, kích thước cũng là điều quan trọng

Hình 1.3 Sơ đồ tư duy của Tony Buzan

1.3.3 Kỹ thuật tư duy 5W1H

Trước khi bắt đầu viết hoặc nghiên cứu một vấn đề nào đó, ta thường cảm thấy lúng túng không biết bắt đầu từ đâu? Làm như thế nào? Nó có ích lợi gì không? Và kỹ thuật tư duy 5W1H giúp ta trả lời những câu hỏi đó Khi sử dụng kỹ thuật tư duy 5W1H ta sẽ tiếp cận vấn đề từng bước có cơ sở khoa học mà không cảm thấy rối rắm, lung tung

5W1H được viết tắt từ:

What? (Cái gì?)

Where? (Ở đâu?)

When? (Khi nào?)

Why? (Tại sao?)

How? (Như thế nào?)

Who? (Ai?)

Trước khi bắt đầu một vấn đề gì hoặc

trình bày ý tưởng nào, hãy tự đặt cho mình

- Vấn đề này còn liên quan đến những lĩnh vực khác không?

- Vấn đề này đã được nghiên cứu và đăng trên tạp chí nào?

- ………

When? (Khi nào?)

- Sự kiện này xảy ra khi nào?

- Trước đây, vấn đề đã được nghiên cứu chưa, khi nào?

- Các bước nghiên cứu này được thực hiện theo thời gian nào?

- ………

Why? (Tại sao)

- Tại sao phải nghiên cứu vấn đề này?

- Tại sao nhà văn lại lựa chon cách sắp xếp như thế?

- Tại sao điều đó không xảy ra?

- ……

How? (Như thế nào?)

- Công việc này nên bắt đầu như thế nào?

- Các sự kiện, nhân vật trong tác phẩm này có quan hệ với nhau như thế nào?

- Nếu công việc này thất bại sẽ có ảnh hưởng như thế nào?

Who? (Ai?)

- Ai đã nghiên cứu vấn đề này?

- Bài văn này hướng tới đối tượng nào?

- Ai có lợi và ai sẽ bị thiệt hại trong vấn đề này?

- ……

Hình 1.4 Kỹ thuật tư duy 5W1H vẽ bằng hình ảnh 6 chiếc nón tư duy (Six

Thinking Hats)

1.3.4 Ưu điểm của bản đồ tư duy so với ghi chú truyền thống

Từ trước đến nay, chúng ta đã quen với cách ghi chép bằng ký tự, con số Với cách ghi chép này chúng ta chỉ mới sử dụng bán cầu não trái, bán cầu não phải nơi giúp chúng ta xử lý thông tin về màu sắc, khả năng tưởng tượng chưa được khai thác đúng mức Cách ghi chú truyền thống này có một số bất lợi:

- Từ khóa bị chìm khuất:

Các từ khóa thể hiện các ý tưởng quan trọng bị che khuất Theo lối ghi chú thông thường này, những từ khóa sẽ nằm rải rác trên nhiều trang giấy, bị lẫn trong những thông tin không quan trọng Điều này sẽ làm cho ta khó nắm bắt được mối liên kết giữa các khái niệm

- Khó nhớ nội dung:

Ghi chú chỉ bằng một màu đơn điệu dễ gây nhàm chán cho thị giác, không có gì

đặc biệt dễ làm cho não cảm thấy “buồn ngủ” khó tiếp thu

- Lãng phí thời gian:

Cách ghi chú truyền thống thường làm mất thời gian vì nó:

- Ghi chú cái không cần thiết

- Buộc ta đọc những ghi chú không cần thiết đó

- Làm ta mất nhiều thời gian để truy tìm từ khóa

- Không kích thích não sáng tạo:

Cách ghi chú liệt kê, tuần tự của ghi chép truyền thống làm cản trở não tìm mối liên kết giữa các ý trọng tâm của vấn đề làm cho não mệt mỏi, kìm hãm quá trình

tư duy Phương pháp ghi chú này tỷ lệ nghịch với công sức ta đã bỏ ra

Và tất yếu lối ghi chú này sẽ gây nhiều hậu quả không tốt cho não:

- Mất khả năng tập trung

- Tạo thành thói quen tốn thời gian để ghi chép những điều không cần thiết

- Mất tự tin vào trí năng của bản thân

- Đánh mất sự ham muốn học hỏi

- Gây cảm giác buồn chán, thất vọng trong học tập

- Càng nỗ lực thì càng kém tiến bộ

Ngược lại, với việc ghi chú bằng bản đồ tư duy đã thể hiện nhiều ưu diểm nổi trội:

- Ý chính ở trung tâm và được xác định rõ ràng

- Mối quan hệ giữa các ý được thể hiện rõ ràng, ý càng quan trọng thì nằm càng gần ý chính, ý trung tâm Tạo mối liên kết mạch lạc, tối ưu giữa các từ khóa

- Tăng cường khả năng tập trung vào từ khóa

- Kích thích thị giác làm cho quá trình tiếp thu dễ dàng hơn, đa chiều hơn Phát hiện thêm nhiều vấn đề từ đó dễ dàng tìm ra được nhiều giải pháp sáng tạo

- Cải thiện sức sáng tạo, trí nhớ, tạo điều kiện cho dòng chảy tư duy liên tục

- Chỉ cần đọc những từ liên quan tiết kiệm 90% thời gian

- Chỉ cần ghi chú những từ liên quan tiết kiệm được khoảng 50-95% thời gian

- Tiết kiệm được thời gian ôn bài

- Tránh lãng phí thời gian để dò kiếm từ khóa trong một rừng chữ

- Nhờ liên tục vận dụng các kỹ năng của vỏ não mà não ngày càng linh hoạt Khôi phục khả năng ham học hỏi

- Chỉnh sửa, cập nhật thông tin dễ dàng

- Tận dụng, khai thác sự hỗ trợ của các phầm mềm vi tính triệt để

Ghi chép bằng bản đồ tư duy sẽ đem lại sự logic, mạch lạc mà tư duy rất cần điều này Trực quan, thể hiện rõ mối liên hệ giữa các vấn đề nhìn vấn đề một cách tổng thể hơn

Như vậy, ghi chú bằng bản đồ tư duy có tác dụng tích cực trong ghi chú, gợi nhớ, sáng tạo, giải quyết vấn đề, lập kế hoạch, trình bày

- Ghi chú: Khi thông tin được gợi ra, bản đồ tư duy giúp tổ chức thông tin theo

một hình thức dễ dàng xuất hiện và ghi nhớ Nó được dùng để ghi chú tất cả các loại như bài giảng, hội họp, kế hoạch…

- Gợi nhớ: Bất cứ khi nào thông tin được xuất hiện từ trong bộ não, bản đồ tư

duy cho phép ghi lại các ý tưởng rất nhanh vào một hệ thống tổ chức Vì thế ta không cần phải viết lại cả câu mà các thông tin vẫn được giữ lại và khi cần thì các thông tin này được truy xuất ra rất nhanh

- Sáng tạo: Bất cứ khi nào muốn khuyến khích sự sáng tạo, bản đồ tư duy sẽ giúp

bạn loại bỏ cách suy nghĩ cổ điển theo phương thức ghi chép sự kiện, liệt kê theo dòng, nó cho phép các ý tưởng mới được hình thành nhanh chóng theo luồng tư duy xuất hiện

- Giải quyết vấn đề: Bản đồ tư duy giúp liên kết các vấn đề nhanh chóng để giải

quyết trở ngại Nó còn giúp ta có được cái nhìn tổng quát, nhìn nhận vấn đề dưới những góc độ quan trọng khác nhau

- Lập kế hoạch: Bản đồ tư duy giúp liên kết các thông tin liên quan với nhau vào

một nơi, tổ chức nó một cách đơn giản

- Trình bày: Bản đồ tư duy không chỉ giúp ta tổ chức các vấn đề hợp lý, dễ hiểu

mà còn giúp ta trình bày một cách độc lập không quá phụ thuộc vào câu chữ trong một văn bản sẵn có

Bản đồ tư duy là phương pháp tư duy mới lạ, có nhiều ưu điểm nên nó ngày càng được nhiều người sử dụng và áp dụng trong nhiều lĩnh vực

1.3.5 Quy tắc trong bản đồ tư duy

Trong bản đồ tư duy, tự do tư duy là mục tiêu quan trọng chứ không phải là kìm hãm tư duy Như vậy điều quan trọng là không nên nhầm lẫn giữa trật tụ và cứng nhắc, tự do và hỗn độn Lâu nay chúng ta vẫn thường có quan niệm xem trật tự là cứng nhắc, kìm hãm, khô khan Tương tự, chúng ta nghĩ tự do là thiếu cấu trúc, hỗn độn Thực sự, tự do tư duy chính là khả năng xây dựng trật tự từ sự hỗn độn Làm việc gì cũng có quy tắc của nó và bản đồ tư duy cũng vậy, những quy tắc trong bản đồ tư duy sẽ giúp ta làm điều này Quy tắc trong bản đồ tư duy được chia thành 2 nhóm: Quy tắc kỹ thuật và quy tắc bố trí

1.3.5.1.Quy tắc kỹ thuật

Nhấn mạnh

- Luôn dùng hình ảnh trung tâm vì một hình ảnh có giá trị bằng ngàn từ

Hình ảnh thu hút sự chú ý tập trung, gây sự thích thú đối với mắt và não, kích thích sự liên kết giúp cho não ghi nhớ tốt hơn

Nếu buộc phải dùng từ thay thế cho hình ảnh làm trung tâm thì hãy tìm cách biến nó thành hình ảnh bằng cách dùng kích cỡ, màu sắc, hình thức lôi cuốn

- Dùng hình ảnh ở mọi nơi trong bản đồ tư duy

Nhằm tận dụng những lợi thế của hình ảnh hãy cố gắng dùng nó trong mọi trường hợp có thể Thói quen dùng hình ảnh trong bản đồ tư duy giúp ta quan sát thế giới xung quanh tường tận hơn

- Kích cỡ ảnh và từ ngữ

Kích cỡ có tác dụng dễ ghi nhớ, làm nổi bật, tăng hiệu quả giao tiếp Mặt khác, kích cỡ cũng có tác dụng giúp ta dễ phân biệt mức độ quan trọng giữa các ý

- Sử dụng sự tương tác ngũ quan

Hãy cố gắng vận dụng tối đa các giác quan cũng như cảm giác vận động thân thể trong các từ và hình ảnh dùng trong bản đồ tư duy

Liên kết

Liên kết cũng là điều quan trọng có tác dụng làm tăng trí nhớ, khả năng sáng tạo Liên kết chính là công cụ giúp chúng ta nắm bắt những cảm nghiệm trong thế giới vật chất Đối với trí nhớ và sự hiểu biết, liên kết là vấn đề then chốt

Nếu đã xác định được hình ảnh trung tâm và ý chủ đạo thì khả năng liên kết của não sẽ đi sâu vào thế giới ý tưởng

- Dùng mũi tên để biểu thị các mối liên hệ cùng nhánh hoặc khác nhánh

Nhờ sự chỉ dẫn của các mũi tên, ta nhanh chóng nhìn thấy sự liên hệ giữa các ý Những mũi tên này có thể có hình dạng, kích cỡ khác nhau nhờ đó mà tư duy của chúng ta có định hướng không gian

- Dùng màu sắc

Màu sắc là một trong những công cụ tăng cường trí nhớ và sáng tạo hiệu quả Dùng màu sắc làm ký hiệu hoặc phân vùng trong bản đồ tư duy làm cho tốc độ tiếp cận thông tin và khả năng nhớ thông tin tăng lên

- Dùng ký hiệu

Dùng ký hiệu ta sẽ dễ dàng tìm thấy mối liên hệ giữa các bộ phận trong bản đồ

tư duy dù chúng ở xa hay gần

Mạch lạc

- Mỗi dòng chỉ nên có một từ khóa

Mỗi dòng có một từ khóa và nếu từ khóa đó càng cô đọng, sức chứa thông tin lớn thì càng tốt

- Viết in từ khóa trên vạch liên kết

Vạch liên kết chính là giá đỡ ý tưởng cho từ Vạch liên kết không những có tác dụng tăng tính mạch lạc mà còn tạo điều kiện mở rộng liên kết

- Vạch liên kết và các từ khóa luôn cùng độ dài

Như thế sẽ dành được nhiều khoảng trống để bổ sung thông tin cho bản đồ tư duy Các vạch liên kết nối liền nhau, các nhánh chính nối liền với các hình ảnh trung tâm

- Bản đồ tư duy luôn nằm theo chiều ngang

Bản đồ tư duy theo hướng nằm ngang vẽ sẽ thoải mái hơn, dễ đọc hơn

Tạo phong cách riêng

Bản đồ tư duy càng mang đậm dấu ấn cá nhân thì sẽ dễ dàng lưu nhớ thông tin

số cho các nhánh của bản đồ tư duy theo ý muốn mà không gặp khó khăn gì

Trong cách ghi chép sáng tạo như thế này nên để tư duy càng “tự do” càng tốt

Những suy nghĩ về việc phải đặt các chi tiết ở đâu, sắp xếp chúng như thế nào, có nên đưa chúng vào hay không… sẽ làm cho quá trình tư duy bị gián đoạn, dòng chảy tư tưởng không liền mạch

Tư duy, suy nghĩ diễn ra nhanh hơn việc thể hiện chúng ra giấy nhưng đừng để chúng bị gián đoạn Ta đừng nên quá chú trọng đến bố cục, vị trí của các ý tưởng

vì trong nhiều trường hợp tự chúng sẽ hình thành bố cục Nếu không ta sẽ sắp xếp chúng lại sau khi quá trình hình thành ý tưởng hoàn tất

Đừng quá bận tâm, mất nhiều thời gian vào việc sửa chữa, sắp xếp thứ tự, trang trí bản đồ tư duy cho đẹp Nếu như thế ta đã làm mất đi công dụng của bản đồ tư duy, nó là công cụ ghi chú nhanh chóng, tiết kiệm thời gian

1.3.6.1 Soạn bài giảng

Một trong những ứng dụng hiệu quả nhất của bản đồ tư duy là làm ghi chú cho bài giảng So với việc phải viết ra như cách ghi chép cũ thì việc soạn bài giảng theo hình thức bản đồ tư duy sẽ nhanh hơn Một trong những ưu điểm lớn của nó là làm cho cả giáo viên lẫn học sinh lúc nào cũng có cái nhìn tổng thể về vấn đề mình đang tìm hiểu

Một bài giảng bằng bản đồ tư duy dễ dàng cập nhật theo thời gian mà các chi tiết trong bài giảng không hề bị xáo trộn

Hơn nữa, nhờ có các đặc tính hỗ trợ trí nhớ, giáo viên chỉ cần xem lướt qua bài giảng trước khi lên lớp là có thể nhanh chóng nắm được trọng tâm của bài giảng Kiến thức của giáo viên ngày càng phong phú nên cùng một bài giảng bằng bản đồ

tư duy sẽ hình thành nhiều bài giảng mới khác nhau nếu nó được sử dụng trong thời gian dài, liên tục Điều này làm cho giáo viên tránh được sự tẻ nhạt của các ghi chú đã cũ mà không mất nhiều thời gian, công sức cho việc soạn bài giảng Mặt khác, nó cũng làm cho cả giáo viên lẫn học sinh cảm thấy giờ học hấp dẫn, sinh động hơn

Giáo viên sẽ không còn vất vả chạy theo khung thời gian quy định của chương trình để kịp tiến độ công việc Bản đồ tư duy cho phép giảng dạy theo đúng thời gian quy định, nếu thời gian quy định thay đổi vì lí do nào đó thì giáo viên có thể chỉnh sửa bài giảng cho dài hoặc ngắn theo yêu cầu cụ thể Chức năng chỉnh sửa này rất hữu ích cho việc cập nhật thông tin mới của giáo viên trong quá trình giảng dạy Giáo viên không còn cảm thấy quá áp lực với thời gian

Hình 1.5 Bản đồ tư duy cho tác phẩm “Nhật ký trong tù”

1.3.6.2.Hoạch định kế hoạch cho năm

Giáo viên có thể dùng bản đồ tư duy hoạch định kế hoạch công việc cho năm để

có được cái nhìn tổng quát về chương trình học của cả năm bao gồm các học kỳ và hình thức bài học phải dạy Đây là công cụ lý tưởng để hoạch định, theo dõi công việc giúp cho cả thầy lẫn trò có thể theo dõi tiến độ công việc

Hình 1.6 Kế hoạch năm học lập bằng bản đồ tư duy

- Gợi hứng thú cho người học một cách tự nhiên

- Cách trình bày một bài học sáng tạo, gây hứng thú cho giáo viên, học sinh

- Công việc soạn bài giảng của giáo viên linh hoạt, bổ sung dễ dàng

- Nội dung rõ ràng dễ nhớ

- Học sinh hiểu sâu bài học vì thấy được mối liên hệ của các vấn đề

- Công việc ghi chép bài học của học sinh được giảm đi rất nhiều

- Rất có lợi cho những học sinh có vấn đề về học tập như khả năng nói kém phát triển

Hình 1.7 Một số ứng dụng của bản đồ tư duy trong dạy học

CH NG 2: V N D NG B N T DUY THI T K GIÁO ÁN TRUY N DÂN GIAN SGK NG V N 10 (B C B N)

2.1 Thiết kế bản đồ tư duy

2.1.1 Thiết kế bản đồ tư duy bằng vẽ tay

Tạo một bản đồ tư duy không khó, chỉ cần một tờ giấy trắng, bút bi, bút chì hoặc bút màu sáp, bút lông, sử dụng bộ não, trí tưởng tượng và liên kết cùng với sự kết hợp giữa từ ngữ, màu sắc, hình ảnh,…

Hình 2.1 Minh họa cách vẽ bản đồ tư duy

- Ở giữa bản đồ là ý tưởng chính hoặc hình ảnh trung tâm (vì một hình ảnh có giá

trị bằng ngàn từ) Các ý tưởng sẽ bắt đầu từ trung tâm triển khai ra, phải tạo

cho trung tâm một hình ảnh rõ ràng và nói lên được nội dung một cách tổng quát nhất Luôn sử dụng màu sắc vì màu sắc cũng có tác dụng kích thích não như hình ảnh Nên vẽ bản đồ tư duy theo chiều ngang của tờ giấy

- Tạo các nhánh chính xung quanh hình ảnh trung tâm Các nhánh chính được phân thành các nhánh nhỏ hơn nhằm thể hiện chủ đề ở mức độ sâu hơn nữa

- Nối các nhánh chính (cấp một) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh cấp hai đến nhánh cấp một, nối các nhánh cấp ba đến các nhánh cấp hai và cứ tiếp tục nối như thế nếu có nhiều nhánh nhỏ hơn bằng các đường kẻ Các đường kẻ càng

ở gần hình ảnh trung tâm thì càng được tô đậm hơn, dày hơn Chính sự kết nối này sẽ tạo nên bức tranh tổng thể mô tả ý tưởng trung tâm một cách đầy đủ và

rõ ràng nhất

- Mỗi từ, hình ảnh, ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường kẻ

- Nên dùng các đường cong thay vì các đường thẳng vì nếu các đường cong được

bố trí rõ ràng sẽ thu hút sự chú ý của mắt nhiều hơn

- Bố trí thông tin đều xung quanh hình ảnh trung tâm

- Cố gắng sáng tạo một bản đồ tư duy theo phong cách của riêng mình bằng cách dùng màu sắc, đường kẻ, …

2.1.2 Thiết kế bản đồ tư duy bằng phần mềm

Hiện nay, phần mềm vẽ bản đồ tư duy đã mang lại cho người sử dụng nhiều tiện lợi hơn nó khắc phục được những hạn chế của việc thiết kế bản đồ tư duy bằng cách vẽ tay trên giấy như: khó lưu trữ, chỉnh sửa, thay đổi Hơn nữa, sử dụng các phần mềm thiết kế bản đồ tư duy người sử dụng không còn bị giới hạn bởi khổ giấy

mà mình đang dùng Mặt khác, các phần mềm này cũng khá đa dạng và luôn được cải tiến về tính năng sử dụng, mức độ ưu việt của cái sau luôn cao hơn cái trước

Chương trình sẽ tạo cây thư mục từ cấp tổng quát đến chi tiết nhất giúp người sử dụng có cái nhìn toàn diện về vấn đề đang làm Ngoài ra chương trình còn

có thể kết nối với nhiều nguồn dữ liệu như: Microsoft Ofice (Word, Excel, Powerpoint) MindManager maps cho phép hỗ trợ xuất ra nhiều định dạng: PDF, Doc, HTML đến các định dạng riêng của chương trình (.mmap)

Phần mềm Mindjet MindManager Pro 7 được sử dụng khá nhiều tại Việt Nam Mindjet MindManager tương thích với mọi Windows

Bước 2: Cửa sổ Mindjet MindManager Pro 7- InstallShield Wizard xuất hiện, chọn Next

Bước 5: Nhập số serial vào các ô License Key trong cửa sổ Mindjet

MindManager Pro 7- InstallShield Sau đó chọn Next

Bước 7: Tiếp tục chọn Install trong cửa sổ Ready to Install the Program

Chương trình đang chạy

2.1.2.2 Giao diện chương trình

Các menu lệnh: Home, Insert, Rewiew, View, Tools có chức năng tương tự như trong Office

Home: bao gồm những nút lệnh thường sử dụng như:

1 Các thao tác cắt, dán, copy

2 Tạo mối quan hệ giữa các nhánh

3 Liệt kê các biểu tượng

4 Tạo liên kết với các trang web, các file khác…tạo siêu liên kết làm tăng tính uyển chuyển trong quá trình tạo một bản đồ

4 Liên kết với Excel

5 Liên kết với Microsoft Outlook

1 Chọn dạng khung của topic

2 Chọn dạng biểu đồ

3 Chọn kiểu đường nối giữa các nhánh

4 Thay đổi khoảng cách giữa các nhánh

Review

2 Xem sơ đồ dạng thu nhỏ hình ảnh

3 Xem sơ đồ dạng chi tiết

4 Xem sơ đồ dạng phóng to cả màn hình

5 Cân đối, điều chỉnh sơ đồ

6 Thay đổi kích thước sơ đồ

Tools

1 Chọn mẫu sơ đồ có sẵn

2 Chọn sơ đồ theo loại

3 Chọn biểu tượng chèn

4 Liên kết với Macros

5 Quy định thời gian

Nút lệnh MindManager Button

Ngoài một số lệnh cơ bản như: Save, Undo, Redo, Open, Print, MindManager còn có một số nút lệnh khác như:

Default Map: Tạo mới bản đồ theo mặc định

From Styles and Templates: Tạo bản đồ theo một kiểu mẫu có sẵn

From Existing Map: Tạo bản đồ theo một mẫu tập tin đã có sẵn trong thư mục có chứa tập mmap…

Hình 2.2 Các kiểu bản đồ tư duy theo mẫu trong nút lệnh From Styles and Templates

Do vậy, có thể thấy phần mềm MindManager Pro 7 có nhiều tính năng vượt trội nên rất tiện lợi cho việc thiết kế giáo án giảng dạy của giáo viên

2.1.2.3 Thao tác cơ bản thiết kế bản đồ tư duy

Bước 1: Mở chương trình, nhấn New tạo bản đồ mới

Nhập tên chủ đề vào ô Central Topic, để gõ chữ vào ô ta Click thẳng vào ô Central Topic rồi nhập tên chủ đề Nhấn Enter để hoàn thành việc nhập text

 Bước 2: Tạo và định dạng Central Topic, các Main Topic, Subtopic

Từ nội dung chính đi vào nội dung chi tiết bằng cách tạo các nhánh con

Tạo nhánh con:

- Chọn Insert/topic (hoặc ấn Enter) để tạo nhánh con cùng cấp với chỗ trỏ chuột đang

đứng

- Tại Main Topic chọn Insert/subtopic (R-Click chọn Insert/subtopic) để tạo nhánh con

giúp khai triển vấn đề chi tiết hơn

 Bước 3: Chọn kiểu đường liên kết

Vào Format/Growth Direction

 Bước 4: Lưu, xuất tài liệu và trình diễn

- Để lưu, xuất tài liệu: Click vào MindManager Button sẽ xuất hiện menu sau:

- Ta có thể xuất tài liệu ra nhiều dạng: PDF, Image, Word, PowerPoint…

- Trình chiếu: Vào View chọn Presentation Mode để mở bản đồ dạng Full Sreen

2.2 Thiết kế giáo án

2.2.1 Bài dạy: Chiến thắng Mtao Mxây

CHIẾN THẮNG MTAO MXÂY ( Trích Đăm Săn – Sử thi Tây Nguyên)

(2 tiết)

I Mục tiêu cần đạt

1 Kiến thức cơ bản

Giúp học sinh:

- Nắm được đặc điểm nghệ thuật của sử thi anh hùng: cách xây dựng nhân vật, nghệ thuật miêu tả và sử dụng ngôn ngữ

- Nhận thức được lẽ sống cao đẹp của người anh hùng sử thi: chiến đấu vì danh

dự và hạnh phúc ấm no của cả cộng đồng

2 Kĩ năng

Rèn luyện kĩ năng đọc diễn cảm và cách thức phân tích một tác phẩm sử thi

3 Giáo dục tư tưởng

Nhận thức được lẽ sống cao đẹp của mỗi cá nhân là hi sinh, phấn đấu vì danh

dự và hạnh phúc yên vui của cả cộng đồng

II Phương pháp

Phương pháp: đọc tác phẩm, diễn giảng, đàm thoại, thảo luận nhóm, trực quan

III Tư liệu – Đồ dùng dạy học

- Giáo viên: Sách giáo khoa, sách giáo viên, giáo án, các bảng phụ, hình ảnh trực quan

- Học sinh: Sách giáo khoa, bài soạn

IV Tiến trình dạy học

1 Kiểm tra bài cũ

Các câu trong văn bản liên kết chặt chẽ

Mỗi văn bản có dấu hiệu biểu hiện tính hoàn chỉnh về nội dung

Mỗi văn bản thực hiện một mục đích giao tiếp nhất định

HS2:

: Hãy kể tên các loại văn bản? Nêu một vài ví dụ thuộc một trong các loại văn bản vừa kể? Mục đích giao tiếp của văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ báo chí là gì?

ĐHTL:

- Các loại văn bản: văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ sinh hoạt, văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ hành chính, văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ khoa học, văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ chính luận, văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ báo chí và văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ nghệ thuật

- Ví dụ: Văn bản thuộc phong cách ngôn ngữ khoa học như sách giáo khoa, luận văn, báo cáo khoa học…

- Mục đích: thông báo, tác động

2 Dẫn vào bài mới

Nếu như người Ấn Độ có sử thi Ramayana hay Mahabharata, người Hi Lạp có

sử thi Iliat và Ô đixê thì chúng ta cũng có quyền tự hào về kho tàng sử thi dân gian

đồ sộ, có giá trị của mình như Đẻ đất đẻ nước, Xinh Nhã, Cây nêu thần, … Và chúng ta cũng không thể không kể đến sử thi Đăm Săn Nhân vật anh hùng chiến

đấu vì danh dự, hạnh phúc cộng đồng là hình tượng trung tâm trong các sử thi anh

hùng Đoạn trích Chiến thắng Mtao Mxây trích sử thi Đăm Săn là một đoạn trích

thể hiện khá rõ điều này

3 Trình bày tài liệu mới