LUẬN văn sư PHẠM vật lý THIẾT kế bài tập THẢO LUẬN NHÓM hỗ TRỢ VIỆC dạy học 8 bài TRONG SGK vật lí lớp 12

Trong rất nhiều hình thức giảng dạy, tôi nhận thấy hình thức thảo luận nhóm mang đến cho học sinh những kinh nghiệm trong giao tiếp, tạo cơ hội cho học sinh sáng tạo, năng động, trong qu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA SƯ PHẠM

THIẾT KẾ BÀI TẬP THẢO LUẬN NHÓM

HỖ TRỢ VIỆC DẠY HỌC 8 BÀI TRONG SGK

VẬT LÍ LỚP 12

Luận văn Tốt nghiệp

Ngành: Sư phạm Vật lí Chuyên ngành: SƯ PHẠM VẬT LÍ – TIN HỌC

Cần Thơ, 05/2013

LỜI CẢM ƠN

   Tôi cảm thấy rất hạnh phúc khi từ nhỏ đến lớn được ba mẹ chăm sóc, dạy bảo và càng sung sướng hơn là được cấp sách đến trường để học tập những tri thức về đạo lí làm người, cách sống đời thường Càng tự hào hơn khi được học dưới mái trường Đại học Cần Thơ, để tôi hiểu nhiều hơn về giá trị của tri thức là vô biên, kinh nghiệm cuộc sống

là vô hạn Bởi thế, có câu “Học nữa học mãi” quả là không sai, bởi việc học là cả đời chứ không chỉ một vài năm, vài chục năm là đủ

Có câu “Học thầy không tài học bạn”, đúng nếu như chúng ta biết học hỏi từ những lời hay ý đẹp của bạn bè thì sẽ nhanh hơn là học ở lớp, học từ thầy cô Nhưng câu nói ấy là con dao hai lưỡi đôi khi chúng ta học cái không tốt để phục vụ cho chính bản thân mình, mà xã hội lên án với tài năng ấy thật sự là không hay chút nào Bởi thế có câu

“Không thầy đố mày làm nên”, thầy cô là nền tảng của tri thức cho những ai bước vào con đường học vấn, bởi vậy khi đã có sự hiểu biết, học sinh kết hợp với sự giúp đỡ của thầy cô sẽ trở nên giỏi hơn và thành công hơn

Là một sinh viên sư phạm khi chọn đề tài “Thiết kế các bài tập thảo luận nhóm

hỗ trợ việc dạy học 8 bài vật lý 12” là niềm vinh dự, hạnh phúc và là một hành trang

mang đầy tri thức để vững bước vào sự nghiệp giảng dạy của bản thân Trong rất nhiều hình thức giảng dạy, tôi nhận thấy hình thức thảo luận nhóm mang đến cho học sinh những kinh nghiệm trong giao tiếp, tạo cơ hội cho học sinh sáng tạo, năng động, trong quá trình thiết kế các bài tập thảo luận nhóm để các hoạt động hiệu quả giáo viên phải chuẩn bị những gì, thiết kế bài tập như thế nào cho hoạt động hiệu quả, học sinh có thật

sự hợp tác với nhau và khi hợp tác có xảy ra những mâu thuẫn gì, khi xảy ra mâu thuẫn giáo viên phải làm gì để khắc phục tình trạng đó, thì những vấn đề này là thách thức đối với giáo viên

Với những suy nghĩ như vậy, tôi còn rất nhiều điều suy nghĩ lo lắng, cũng như những thắc mắc không tự giải quyết được Nhưng nhờ sự động viên nhiệt tình giúp đỡ của cô hướng dẫn Đặng Thị Bắc Lý và gia đình, các bạn bè mà luận văn hôm nay đã chính thức hoàn thành

Tôi xin chân thành cảm ơn cô Đặng Thị Bắc Lý, người trực tiếp hướng dẫn cho tôi trong suốt quá trình làm luận văn này

Xin chân thành cảm ơn quí thầy cô bộ môn Vật lý, cùng toàn thể lãnh đạo khoa sư phạm đã tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tôi, để tôi có thể hoàn thành luận văn

Cần Thơ, ngày tháng năm 2013

Sinh viên thực hiện Nguyễn Ngọc Mai

MỤC LỤC

Đề tài: THIẾT KẾ BÀI TẬP THẢO LUẬN NHÓM HỖ TRỢ VIỆC

DẠY HỌC 8 BÀI TRONG SGK VẬT LÍ 12

A MỞ ĐẦU 1

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 2

3 MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI 5

4 GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI 5

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 5

6 CÁC BƯỚC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI 5

B NỘI DUNG 7

Phần 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO HÌNH THỨC THẢO LUẬN NHÓM 7

1 ĐỊNH NGHĨA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC 7

2 QUAN ĐIỂM DẠY HỌC LẤY HỌC SINH LÀM TRUNG TÂM 7

3 LÝ THUYẾT VỀ VÙNG PHÁT TRIỂN GẦN VÀ PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC CỦA LEP-VƯGOSTKI 10

4 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO HÌNH THỨC THẢO LUẬN NHÓM 12

4.1 Khái niệm về hình thức thảo luận nhóm 12

4.2 Khái niệm về các loại kiểu nhóm 15

4.3 Cách chia nhóm 15

4.4 Các kiểu học nhóm và cách tổ chức nhóm 18

4.4.1 Kiểu nhóm cố định 18

4.4.2 Kiểu nhóm ghép hai lần 19

4.5 Qui trình dạy học theo nhóm ( Có thể là một phần tiết học, 1 tiết học…) 19

4.6 Một số nội dung bài học có thể tổ chức nhóm 20

4.6.1 Thảo luận để đánh giá qui trình làm việc 20

4.6.2 Trao đổi trước giờ học 21

4.6.3 Tìm sự tương ứng 22

4.6.4 Phân loại, so sánh 23

4.6.5 Dùng sơ đồ để tóm tắt bài học hoặc tìm ra kiến thức mới 24

4.7 Một số kĩ năng giao tiếp trong việc tổ chức thảo luận nhóm 25

4.8 Những thuận lợi trong việc tổ chức thảo luận nhóm 28

4.9 Những khó khăn trong việc tổ chức thảo luận nhóm 29

4.10 Biện pháp khắc phục những khó khăn trong việc tổ chức thảo luận nhóm 30

4.11 Qui trình thiết kế bài tập thảo luận nhóm 31

4.11.1 Xác định mục tiêu của bài 31

4.11.2 Lựa chọn nội dung thích hợp cho thảo luận 33

4.11.3 Thiết kế các bài tập thảo luận nhóm 34

4.11.4 Tổ chức cho học sinh thảo luận 35

Phần 2: VẬN DỤNG QUI TRÌNH ĐỂ THIẾT KẾ MỘT SỐ BÀI TẬP THẢO LUẬN NHÓM HỖ TRỢ VIỆC DẠY HỌC 8 BÀI TRONG VẬT LÍ 12 37

1 DAO ĐỘNG TẮT DẦN DAO ĐỘNG CƯỠNG BỨC 37

1.1 Xác định mục tiêu của bài 37

1.2 Lựa chọn nội dung thích hợp cho thảo luận 37

1.3 Thiết kế bài tập thảo luận nhóm 39

1.3.1 Nhiệm vụ 1 39

1.3.2 Nhiệm vụ 2 39

1.4.1 Nhiệm vụ 1 40

1.4.2 Nhiệm vụ 2 41

2 TỔNG HỢP HAI DAO ĐỘNG ĐIỀU HÒA CÙNG PHƯƠNG CÙNG TẦN SỐ 42

2.1 Xác định mục tiêu của bài 42

2.2 Lựa chọn nội dung thích hợp cho thảo luận 42

2.3 Thiết kế bài tập thảo luận nhóm 44

2.3.1 Nhiệm vụ 1 44

2.3.2 Nhiệm vụ 2 44

2.4 Tổ chức cho học sinh thảo luận 45

2.4.1 Nhiệm vụ 1 45

2.4.2 Nhiệm vụ 2 46

3 SÓNG CƠ VÀ SỰ TRUYỀN SÓNG CƠ 48

3.1 Xác định mục tiêu của bài 48

3.2 Lựa chọn nội dung thích hợp cho thảo luận 48

3.3 Thiết kế bài tập thảo luận nhóm 50

3.3.1 Nhiệm vụ 1 50

3.1.2 Nhiệm vụ 2 50

3.4 Tổ chức cho học sinh thảo luận 51

3.4.1 Nhiệm vụ 1 51

3.4.2 Nhiệm vụ 2 52

4 CÔNG SUẤT ĐIỆN TIÊU THỤ CỦA MẠCH ĐIỆN XOAY CHIỀU HỆ SỐ CÔNG SUẤT 54

4.1 Xác định mục tiêu của bài 54

4.2 Lựa chọn nội dung thích hợp cho thảo luận nhóm 54

4.3 Thiết kế bài tập thảo luận nhóm 55

4.3.1 Nhiệm vụ 1 55

4.3.2 Nhiệm vụ 2 56

4.4 Tổ chức cho học sinh thảo luận 57

4.4.1 Nhiệm vụ 1 57

4.4.2 Nhiệm vụ 2 58

5 ĐỘNG CƠ KHÔNG ĐỒNG BỘ BA PHA 60

5.1 Xác định mục tiêu của bài 60

5.2 Lựa chọn nội dung thích hợp cho thảo luận nhóm 60

5.3 Thiết kế bài tập thảo luận nhóm 62

5.3.1 Nhiệm vụ 1 62

5.3.2 Nhiệm vụ 2 62

5.4 Tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm 63

5.4.1 Nhiệm vụ 1 63

5.4.2 Nhiệm vụ 2 63

6 TÁN SẮC ÁNH SÁNG 65

6.1 Xác định mục tiêu của bài 65

6.2 Lựa chọn nội dung thích hợp cho thảo luận nhóm 66

6.3 Thiết kế bài tập thảo luận nhóm 67

6.3.1 Nhiệm vụ 1 67

6.3.2 Nhiệm vụ 2 67

6.3.3 Nhiệm vụ 3 68

6.4 Tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm 69

6.4.1 Nhiệm vụ 1 69

6.4.2 Nhiệm vụ 2 70

6.4.3 Nhiệm vụ 3 71

7 PHẢN ỨNG NHIỆT HẠCH 73

7.1 Xác định mục tiêu của bài 73

7.2 Lựa chọn nội dung thích hợp cho thảo luận nhóm 73

7.3 Thiết kế bài tập thảo luận nhóm 74

7.3.1 Nhiệm vụ 1 74

7.3.2 Nhiệm vụ 2 74

7.4 Tổ chức cho học sinh thảo luận 75

7.4.1 Nhiệm vụ 1 75

7.4.2 Nhiệm vụ 2 76

8 HIỆN TƯỢNG QUANG – PHÁT QUANG 78

8.1 Xác định cơ sở cho việc lựa chọn nội dung thảo luận nhóm 78

8.2 Lựa chọn nội dung thích hợp cho thảo luận nhóm 78

8.3 Thiết kế bài tập thảo luận nhóm 79

8.3.1 Nhiệm vụ 1 79

8.3.2 Nhiệm vụ 2 79

8.4 Tổ chức cho học sinh thảo luận 80

8.4.1 Nhiệm vụ 1 80

8.4.2 Nhiệm vụ 2 80

C KẾT LUẬN 83

1 KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC CỦA ĐỀ TÀI 83

2 NHỮNG HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI VÀ DỰ ĐỊNH TƯƠNG LAI 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

TÓM TẮT LUẬN VĂN

Đề tài: THIẾT KẾ BÀI TẬP THẢO LUẬN NHÓM HỖ TRỢ VIỆC

DẠY HỌC 8 BÀI TRONG SGK VẬT LÍ 12

Thiết kế bài tập thảo luận nhóm hỗ trợ việc dạy học 8 bài trong sách giáo khoa Vật lí 12 gồm có hai phần chính: phần lý thuyết về phương pháp thảo luận nhóm và phần thiết kế bài tập thảo luận nhóm Phần lý thuyết tôi đã tổng hợp lại các lý thuyết có liên quan về phương pháp thảo luận nhóm, trên cơ sở đó xây dựng qui trình thảo luận nhóm và đưa ra những thuận lợi, khó khăn trong quá trình thảo luận nhóm, đồng thời đưa ra những biện pháp khắc phục khó khăn trong quá trình thảo luận Phần thiết kế bài tập thảo luận nhóm tôi đã thiết kế 8 bài cụ thể trong sách giáo khoa 12 ban cơ bản

Hai phần nói trên được trình bày cụ thể như sau:

- Định nghĩa quá trình dạy học

- Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm: Trong quan điểm này người ta coi trọng việc cho học sinh hoạt động độc lập hoặc theo nhóm, học sinh hoạt động chủ động

và giáo viên là người hướng dẫn để học sinh hoàn thành nhiệm vụ tốt nhất

- Lý thuyết về vùng phát triển gần và phát triển nhận thức của Lep-Vưgostki: Nội dung chủ yếu phần này nói về quan điểm: Cái mới được phát triển trên cơ sở cái đã có ở học sinh, phải có khoảng cách trí tuệ, sức lực vừa sức, và phải có sự giúp đỡ khích lệ bên ngoài thỏa đáng Có đưa ra một số ví dụ minh họa về vùng phát triển gần

- Phương pháp dạy học theo hình thức thảo luận nhóm: Ở phần này tôi đã khái niệm

về hình thức thảo luận nhóm, đưa ra các kiểu nhóm và cách tổ chức nhóm qui trình dạy học theo nhóm, trong đề tài ứng dụng hai kiểu nhóm để thiết kế bài tập thảo luận nhóm, xác định một số nội dung bài học có thể tổ chức thảo luận nhóm (Thảo luận để đánh giá qui trình làm việc, trao đổi trước giờ học, tìm sự tương ứng, phân loại, so sánh, dùng sơ

đồ để tóm tắt bài học hoặc tìm ra kiến thức mới) Trong quá trình thảo luận nhóm sẽ xảy

ra một số tình huống gây khó khăn, để hỗ trợ việc thảo luận nhóm tốt hơn tôi đã trình bày một số kĩ năng giao tiếp trong việc tổ chức thảo luận nhóm Những thuận lợi, khó khăn trong việc tổ chức thảo luận nhóm Xây dựng qui trình thiết kế bài tập thảo luận nhóm

- Vận dụng qui trình để thiết kế bài tập thảo luận nhóm hỗ trợ việc dạy học 8 bài Vật lí 12, cụ thể tôi thiết kế các bài:

+ Dao động tắt dần Dao động cưỡng bức

+ Tổng hợp hai dao động điều hòa cùng phương, cùng tần số

+ Sóng cơ và sự truyền sóng cơ

+ Công suất điện tiêu thụ của mạch điện xoay chiều Hệ số công suất + Động cơ không đồng bộ

+ Tán sắc ánh sáng

+ Phản ứng nhiệt hạch

+ Hiện tượng quang – phát quang

A MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Với cách học ngày xưa, hầu hết học sinh chỉ biết lắng nghe những gì giáo viên nói, học sinh hoàn toàn thụ động trong việc học, từ đó tạo cho học sinh thói quen lười nhác, không suy nghĩ, không tạo ra được những sáng tạo gì trong học tập Ngày nay, trên con đường công nghiệp hóa - hiện đại hóa, nhằm xây dựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, vấn đề con người được Đảng, nhà nước, xã hội quan tâm và chú trọng

Nghị quyết Trung Ương II khóa 8 trong phần định hướng phát triển giáo dục - đạo

tạo đã chỉ rõ: “Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục - đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nếp tư duy sáng tạo của người học, từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và hiện đại vào quá trình dạy - học, đảm bảo thời gian tự học,

tự nghiên cứu cho học sinh ”[15, Tr.43]

Trong văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX cũng nêu: “Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đổi mới nội dung, phương pháp dạy học,…phát huy tinh thần độc lập và sáng tạo của học sinh, sinh viên đề cao năng lực tự hoàn thiện học vấn

và tay nghề”[ 16, Tr.108]

Nói đến con người phải chú trọng đến giáo dục con người Giáo dục con người không thể không quan tâm đến yêu cầu giải phóng và phát huy tiềm năng sáng tạo của thế hệ trẻ Đây là vấn đề chiến lược của giáo dục, là đòi hỏi bức bách đối với nhà trường hiện nay

Ngày nay, nhiều phương pháp mới có ý tưởng phá vỡ những ràng buộc nhằm đổi mới theo hướng dân chủ hóa và nhân dân hóa Trong dạy học ở nhà trường trung học phổ thông, vấn đề người học với tư cách là chủ thể của giờ học càng được quan tâm

Hiện nay, thảo luận nhóm đã được áp dụng rộng rãi trong dạy và học ở các trường trung học phổ thông Nếu trước đây, mỗi học sinh làm việc cá nhân, riêng lẻ thì ở phương pháp này dạy học tính tập thể được nâng cao rõ rệt Học sinh được trình bày, thảo luận, tranh luận về những vấn đề do giáo viên đặt ra nhằm mục đích tự tìm hiểu vấn đề và tự giải đáp trước khi vấn đề đó được giải quyết dưới sự giám sát, điều chỉnh của nhóm và

Trong quá trình tham gia thảo luận nhóm, học sinh sẽ học được tính hòa nhập, chia sẻ để giải quyết vấn đề một cách nhanh chóng, chủ động Học sinh biết chia sẻ công việc một cách bình đẳng, biết cách giao việc cho nhau và có trách nhiệm đối với công việc của mình cũng như cả nhóm Đồng thời, thông qua hoạt động thảo luận nhóm sẽ tập cho các em kĩ năng làm việc theo nhóm, giúp các em tự tin hơn, có kinh nghiệm trong quản lý tổ chức làm việc nhóm, đặc biệt là tính năng động

Ở cách học mới này học sinh có nhiều điều kiện bộc lộ những suy nghĩ của mình, tạo không khí học tập sôi nổi, kích thích tất cả học sinh tham gia vào quá trình học tập,

đồng thời đáp ứng mục tiêu giáo dục đề ra: “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm” Trên

thị trường hiện nay có nhiều sách nghiên cứu về phương pháp thảo luận nhóm, cũng có nhiều tạp chí hội thảo nói về vấn đề này Có một số luận văn áp dụng phương pháp thảo luận nhóm để giảng dạy các bài trong sách giáo khoa Vật lí trung học phổ thông, nhưng chưa có sách nào nói về phương pháp thảo luận nhóm ở lớp 12 ban cơ bản Hơn thế nữa, học sinh ở lớp 12 là những học sinh cuối cấp, đòi hỏi phải trang bị cho các em không những là kiến thức để khi ra trường các em có thể vững vàng hơn trong tương lai, mà còn trang bị cho các em những kĩ năng giao tiếp với xã hội, cách làm việc năng động, hợp tác

để tăng tính hiệu quả của công việc sau này

Chính những lý do trên, tôi nghĩ rằng việc dạy học theo hình thức thảo luận nhóm

sẽ góp một phần quan trọng cho việc học của học sinh ở giai đoạn mới này Qua nhiều ngày nghiên cứu và tìm tòi, tôi nhận thấy thảo luận nhóm là phương pháp tối ưu phát huy tính tích cực, sự hợp tác, tìm tòi của học sinh và tôi chọn thảo luận nhóm là đề tài nghiên cứu, nhằm hỗ trợ giảng dạy một số bài trong sách Vật lí 12 , vì vậy tôi chọn và thực hiện

đề tài luận văn “ Thiết kế bài tập thảo luận nhóm hỗ trợ việc dạy học 8 bài trong SGK lớp 12” Qua quá trình thực hiện đề tài, tôi hy vọng sẽ góp phần cho việc dạy và học

được tốt hơn, đồng thời bản thân đúc kết được nhiều kiến thức hơn Từ đó, luận văn sẽ giúp ích cho tôi có thêm kiến thức và kinh nghiệm để tôi trở thành giáo viên giỏi trong tương lai

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ

Theo xu hướng phát triển chung của thế giới, mục tiêu đào tạo con người tri thức theo thời đại mới là cần thiết Trước yêu cầu đó, nền giáo dục của cả nước nói chung, nước ta nói riêng, cụ thể là trường Đại học Cần Thơ đã không ngừng thay đổi, trong đó

khoa Sư Phạm có vai trò then chốt, là mũi nhọn của ngành giáo dục đã tiên phong bắt tay vào công cuộc đổi mới với nhiều hình thức giao lưu, hội thảo, nghiên cứu, học tập và hợp tác với các nước có nền giáo dục phát triển như Hà Lan, Mỹ, Anh, Pháp, Úc,… trong những năm 1996 – 2007

Các thành viên của khoa Sư Phạm đã tham gia tập huấn các kĩ năng làm nhóm khi hợp tác với trường Đại học Hoa Kì (2003 – 2005) trong chương trình LG, với vai trò là người tổ chức thử nghiệm kết quả tập huấn trong các giờ dạy của mình

Nhóm nghiên cứu của Th.s Trần Quốc Tuấn nghiên cứu Group “Dạy học hợp tác

ở khoa sư phạm” trong chương trình MH04 hợp tác với Hà Lan (1996 – 2004), nghiên

cứu phương pháp dạy học theo nhóm và vận dụng phương pháp này tại khoa Sư Phạm Đại học Cần Thơ [11, Tr.3]

Bên cạnh những việc nghiên cứu chuyên đề, hội thảo, tập huấn,…có nhiều tài liệu, sách báo, tạp chí,…với nội dung đổi mới phương pháp dạy học theo nhóm cũng rất

phong phú Trong quyển “Giáo dục với người là trung tâm và quản lý chất lượng giáo dục” của tác giả Bart Ooms, Lia Spreeuwenberg do nhóm biên dịch Nguyễn Ngọc Điện,

Phan Trung Hiền, Nguyễn Lan Hương trình bày cách thức tổ chức nhóm, biện pháp kích thích nhóm hoạt động, quản lý, lựa chọn và vạch ra nội dung, kế hoạch hoạt động nhóm, những khó khăn khi dạy học theo phương pháp nhóm

PGS.TS Lê Phước Lộc [6, Tr.132], khoa sư phạm Trường Đại học Cần Thơ trình bày nghiên cứu một số phương pháp thường dùng và chủ yếu là các phương pháp dạy học tích cực, nhằm hướng tới việc tích cực hóa hoạt động của học sinh, rèn luyện học

sinh trở thành con người năng động, sáng tạo Trong giáo trình “Lí luận dạy học” năm

2004, tác giả đã trình bày một số kiểu nhóm, cách tổ chức nhóm, một số nội dung bài học

có thể tổ chức nhóm và một số kĩ năng giao tiếp trong quá trình thảo luận nhóm Ngoài

ra, tác giả còn so sánh sự khác biệt giữa nhóm truyền thống và nhóm hợp tác, những ưu việt của phương pháp hợp tác Dựa vào đây, người dạy có thể tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm trong giờ dạy của mình, nhằm mục đích phục vụ cho việc dạy và học được tốt hơn

“ Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” nhà xuất bản Đại học

Cần Thơ năm 2005, tác giả đã trình bày định nghĩa về nhóm nhỏ, gợi ý cách tổ chức

nhóm nhỏ, hình thức thảo luận nhóm nhỏ, những ưu và nhược điểm của phương pháp thảo luận nhóm nhỏ [11, Tr.3]

Nhóm tác giả Phạm Quý Tư (chủ biên), Lương Tấn Đạt, Lê Chân Hùng, Nguyễn Ngọc Hưng, Nguyễn Xuân Thành, Phạm Đình Thiết, Đỗ Hương Trà, Bùi Trọng Tuân, Lê

Trọng Tường đã trình bày “Việc đổi mới dạy học vật lí ở lớp 10 trung học phổ thông”

trong tài liệu bồi dưỡng giáo viên Vật lí của bộ giáo dục và đào tạo xuất bản năm 2006 [14] Trong phần này nhóm tác giả đưa ra các hình thức tổ chức dạy học và kết hợp học tập cá nhân với học tập hợp tác Ngoài ra, nhóm tác giả còn gợi ý quá trình tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm

“Tổ chức học tập theo nhóm tại lớp nhằm rèn luyện kĩ năng làm việc nhóm cho học sinh trung học phổ thông”, do Th.s Nguyễn Thị Huỳnh Phương soạn, trong tạp

chí giáo dục số 186 tháng 3/2008 [11, Tr.4] Tác giả đã trình bày thế nào là dạy học theo nhóm, cách tổ chức nhóm, các bước tổ chức nhóm và các kĩ năng làm việc nhóm tại lớp dành cho học sinh phổ thông

Th.s Nguyễn Văn Giang trình bày “Tổ chức hình thức hoạt động dạy học theo nhóm trong vật lí nhằm thúc đẩy hoạt động nhận thức tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh” trong tạp chí giáo dục số 196 tháng 8/2008 Tác giả đưa ra tiến trình tổ chức

dạy học theo nhóm và vận dụng hình thức này vào một số bài học trong dạy học vật lí

“Thiết kế các bài tập thảo luận nhóm hỗ trợ việc dạy học 8 bài trong sách giáo khoa vật lí 10 nâng cao” của sinh viên Hồ Ngọc Bích khóa 33 năm 2011, đã trình

bày cơ sở lí luận của việc dạy học theo hình thức thảo luận nhóm, xây dựng qui trình tổ chức thảo luận nhóm, và vận dụng qui trình đó để thiết kế các bài tập thảo luận nhóm hỗ trợ cho việc dạy học

Trên đây là một số công trình nghiên cứu về phương pháp thảo luận nhóm Trong luận văn này, tôi chỉ chọn lọc và trích dẫn một số ý kiến, quan điểm của một số tác giả với mục đích là áp dụng phương pháp dạy học Vật lí ở trường phổ thông được tốt hơn Nhưng để thực hiện một cách có hiệu quả, trước hết phải chọn lọc những cách tổ chức cho phù hợp với hoàn cảnh của nhà trường và năng lực học sinh nhằm đạt hiệu quả cao hơn trong quá trình giảng dạy

3 MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI

- Tổng hợp lý thuyết phương pháp dạy học theo hình thức thảo luận nhóm

- Xây dựng qui trình thiết kế các bài tập thảo luận nhóm

- Vận dụng qui trình thiết kế trên để thiết kế một số bài tập thảo luận nhóm hỗ trợ việc dạy học 8 bài trong sách giáo khoa vật lí 12

- Đề ra các hình thức tổ chức thực hiện thảo luận nhóm trong các bài tập

4 GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI

Do kiến thức và thời gian nghiên cứu có hạn, nên tôi chỉ tập trung nghiên cứu lý thuyết về phương pháp dạy học theo hình thức thảo luận nhóm, xây dựng qui trình thiết

kế bài tập thảo luận nhóm, và vận dụng qui trình đó để thiết kế bài tập thảo luận nhóm, 8 bài trong sách giáo khoa vật lí 12 cơ bản để hỗ trợ cho việc dạy học

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Lý thuyết: Tìm kiếm tài liệu có liên quan đề tài Sau đó, nghiên cứu trích lọc, hệ thống lại các ý kiến, quan điểm, các nội dung viết về phương pháp dạy học theo hình thức thảo luận nhóm

Dựa vào lý thuyết nghiên cứu, phân tích, tổng hợp, xây dựng qui trình thiết kế các bài tập thảo luận nhóm

Vận dụng qui trình để thiết kế một số bài tập thảo luận nhóm trong sách giáo khoa vật lí 12 cơ bản

6 CÁC BƯỚC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

- Xác định mục tiêu của đề tài

- Tìm các tài liệu có liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến đề tài

- Lập đề cương chi tiết của đề tài

- Nghiên cứu lý thuyết, hệ thống các cơ sở lí luận của đề tài

- Hệ thống lại qui trình thiết kế các bài tập thảo luận nhóm

- Nghiên cứu chọn lọc các bài tập sách giáo khoa Vật lí 12 cơ bản để có thể dạy học theo phương pháp thảo luận nhóm

- Vận dụng qui trình để thiết kế các bài tập thảo luận nhóm trong sách giáo khoa Vật lí 12 cơ bản đã chọn lọc

- Viết luận văn hoàn chỉnh

- Báo cáo luận văn

B NỘI DUNG Phần 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO HÌNH THỨC THẢO LUẬN NHÓM

Sau khi nghiên cứu lý thuyết về đổi mới phương pháp giáo dục, đổi mới phương pháp dạy học thụ động sang phương pháp dạy học tích cực Phương pháp dạy học tích cực có nhiều hình thức tổ chức dạy học khác nhau, ở đề tài này tôi chỉ tập trung nghiên cứu phương pháp dạy học theo hình thức thảo luận nhóm, nên tôi chỉ nghiên cứu các vấn đề liên quan đến nội dung của đề tài này Để hiểu rõ về dạy học theo hình thức thảo luận nhóm, trước tiên tìm hiểu quá trình dạy học

1 ĐỊNH NGHĨA QUÁ TRÌNH DẠY HỌC

“Quá trình dạy học là sự phối hợp thống nhất các hoạt động chỉ đạo của thầy với các hoạt động lĩnh hội tự giác, tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh nhằm đạt được mục đích dạy học.” [6, Tr.22]

Cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội, nền giáo dục nước ta ngày càng đổi mới Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm chính là đổi mới tích cực và nổi bật đầu tiên, dạy học theo hình thức thảo luận nhóm chính là dựa theo quan điểm này Với quan điểm này việc phát huy vai trò chủ thể của học sinh là một trong những nguyên tắc cơ bản và quyết định hiệu quả của việc dạy học

2 QUAN ĐIỂM DẠY HỌC LẤY HỌC SINH LÀM TRUNG TÂM

Gần đây, nhu cầu đẩy mạnh phát triển giáo dục theo hướng hiện đại, đẩy lùi hình thức dạy học cũ làm hạn chế khả năng tư duy của con người đã thúc đẩy sự ra đời của hình thức dạy học lấy người học làm trung tâm Đây là hình thức dạy học được áp dụng

từ lâu ở nhiều nước tiên tiến có nền giáo dục hiện đại, các nước phát triển, đặc biệt các nước châu âu Quan điểm này phát sinh từ Âu Châu, khởi sự với Rousseau trong tác phẩm “Émile” (1762), tiếp theo là Pestalozzi trong tác phẩm “Gertrude Dạy con thế nào” How Gerstrude teachers Her Children (1801) Quan điểm này được làm sáng tỏ thêm với nhà giáo dục Mỹ Francis Parker (1837 – 1902) là giám đốc khu Giáo dục Quincy thuộc tiểu bang Massachusetts từ năm 1875 Ông chỉ đường lối giáo dục cổ điển bắt buộc học sinh phải thực hiện những chỉ thị, hướng dẫn của giáo viên với kỹ luật nghiêm khắc và

triển sự hiểu biết và cá tính học sinh, khuyến khích sinh hoạt linh động trong lớp học Năm 1883, Parker trở thành hiệu trưởng Trường Sư phạm Cook County tại Chicago và đã

áp dụng quan điểm giáo dục lấy học sinh làm trung tâm để đào tạo giáo viên Năm 1899, ông thành lập học viện Chicago, sau trở thành trường Đại học Sư Phạm trong Đại học Chicago Một số nhà giáo dục có thẩm quyền như Francis Parker đã có thể áp dụng quan điểm mới mẻ này Tuy nhiên, ở thời điểm đó vẫn chưa phổ biến rộng rãi Vào cuối thế kỷ

19 đầu thế kỷ 20, một số nhà giáo dục đã áp dụng quan điểm mới mẻ này cho các học sinh khuyết tật vì họ nhận định các học sinh này có thể tiếp nhận kiến thức nếu các em có được sự chăm sóc cá nhân Kết quả rất thành công, sự thành công này đặt ra vấn đề là nếu phương pháp mới đã thành công với các em học sinh khuyết tật thì sẽ thành công hơn với học sinh bình thường Vào đầu thế kỷ 20, hai nhà giáo dục nổi tiếng đã góp công lớn cho chương trình giáo dục lấy học sinh làm trung tâm Đó là nhà giáo dục người Bỉ Ovide Decroly (1871 – 1932) quan điểm của ông là “lớp học phải được tổ chức như một phòng thực tập, một phòng làm việc workshop-classroom”, và nhà giáo dục người Ý Maria Montessori (1870 – 1952), Montessori phê bình phương pháp giáo dục cổ điển áp đặt, cưỡng chế học sinh học tập nhiều môn lý thuyết, không liên hệ với cá nhân Bà ví học sinh ở đây như những con bướm bị ghim chặt vào các mặt bàn cố định Bà quan niệm học sinh phải được giảng dạy các bài học thực tế, có liên quan đến cuộc sống thường ngày

Để giảng dạy các bài học thực tế này, lớp học phải được tổ chức một cách linh động và học sinh có thể di chuyển dễ dàng trong việc tìm hiểu và học hỏi.”[9, Tr 249]

Ngày nay, người ta cho rằng hệ thống kiến thức lý thuyết chưa đủ để đáp ứng mục tiêu chuẩn bị cho cuộc sống Cần chú trọng các kĩ năng thực hành vận dụng các kiến thức

lý thuyết, năng lực phát hiện và giải quyết những vấn đề thực tiễn Dạy học không chỉ đơn giản là cung cấp tri thức mà còn phải hướng dẫn hành động Khả năng hành động là một yêu cầu được đặt ra không phải từng cá nhân mà cả ở cấp độ cộng đồng địa phương

và toàn xã hội Chương trình giảng dạy phải giúp cho từng cá nhân, người học biết hành động và tích cực tham gia vào các chương trình hành động của cộng đồng, từ học làm đến biết làm, muốn làm và cuối cùng muốn tồn tại phát triển như nhân cách một con người lao động tự chủ, năng động và sáng tạo

Trong phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm, người ta coi trọng việc tổ chức cho học sinh hoạt động độc lập hoặc theo nhóm (thảo luận, làm thí nghiệm, quan sát vật mẫu, phân tích bảng số liệu…) thông qua đó học sinh vừa tự lực nắm các tri thức, kĩ

năng mới, đồng thời được rèn luyện về phương pháp tự học, được làm quen với các phương pháp nghiên cứu Giáo viên quan tâm vận dụng vốn hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân và của tập thể học sinh để xây dựng bài học Những dự kiến của giáo viên phải được tập trung chủ yếu vào các hoạt động của học sinh và cách tổ chức các hoạt động đó, cùng với khả năng diễn biến các hoạt động của học sinh để khi lên lớp có thể linh hoạt điều chỉnh theo diễn tiến của tiết học, thực hiện giờ học phân hóa theo trình độ

và năng lực của học sinh, tạo điều kiện thuận lợi cho sự bộc lộ và phát triển tiềm năng của mỗi em

Quan điểm này còn được thể hiện như sau: Trong quá trình dạy học phải hướng tới học sinh, xuất phát từ học sinh Giáo viên chỉ là người hỗ trợ, giúp đỡ và hướng dẫn học sinh tự giác và được tự do suy nghĩ, có thể trao đổi, tranh luận, cùng nhau suy nghĩ, đề xuất giải quyết vấn đề Tức là, người dạy phải biết tổ chức, hướng dẫn học sinh tự tìm hiểu, giải quyết vấn đề trên cơ sở tự giác, tự do, được tạo khả năng và điều kiện chủ động trong hoạt động đó, học sinh tiếp thu kiến thức một cách chủ động, tức là học sinh phải học bằng hành động của chính mình, tự tìm ra chân lý với sự hướng dẫn của giáo viên và

hỗ trợ của bạn bè Giáo viên trở thành người hướng dẫn, học sinh trở thành người khám phá, người thực hiện và cao hơn nữa là nhà nghiên cứu, không còn tư tưởng thầy là người truyền thụ kiến thức và trò lắng nghe nữa Một trong những nét đổi mới của quan điểm này còn được thể hiện ở sự đổi mới về cách đánh giá kết quả học tập của học sinh, không chỉ có giáo viên mới được đánh giá kết quả của học sinh, mà học sinh cũng được tự đánh giá kết quả của chính mình, đồng thời học sinh cũng có thể tự đánh giá kết quả lẫn nhau

Với quan điểm lấy học sinh làm trung tâm, việc tổ chức cho học sinh thảo luận là việc làm hết sức cần thiết, vì mỗi học sinh có cách nghĩ riêng của riêng mình, mỗi suy nghĩ có thể là một hoạt động sáng tạo Khi làm việc nhóm, sẽ tạo điều kiện cho tất cả học sinh đều tham gia vào quá trình học tập, bổ sung kiến trúc cho nhau, giúp đỡ nhau, đặc biệt là những học sinh yếu kém, tăng cường cơ hội cho học sinh học từ bạn, phát huy tính chủ động, sáng tạo, và linh hoạt của học sinh, tăng khả năng nhận xét, đánh giá, tinh thần hợp tác, đoàn kết và các kĩ năng cơ bản cần thiết xây dựng nền tảng cho tương lai

Để đạt được những điều nói trên đòi hỏi người giáo viên phải hiểu biết sâu sắc về

bộ môn, có tay nghề khá, nhạy cảm trước yêu cầu của xã hội và tâm huyết với nghề Nghĩa là giáo viên phải hiểu và nắm bắt được những mặt còn tồn tại của học sinh, phải

được năng lực của học sinh Trên cơ sở đó, giáo viên không dạy lại những điều học sinh

đã biết, mà giúp học sinh hiểu những điều chưa biết, không những về kiến thức mà cả về thể chất và tinh thần

Các vấn đề trên đây là một vài đặc trưng cơ bản của quan điểm dạy học “Lấy học sinh làm trung tâm” hay có thể nói ngắn gọn quan điểm “Dạy học tích cực”

Để tạo môi trường dạy học tích cực theo hình thức thảo luận nhóm thì người giáo viên cần tìm hiểu vài nét về những cơ sở lý thuyết hoạt động và vận dụng vào rèn luyện các hoạt động nghiệp vụ sư phạm

3 LÝ THUYẾT VỀ VÙNG PHÁT TRIỂN GẦN VÀ PHÁT TRIỂN NHẬN THỨC CỦA LEP-VƯGOSTKI

Vấn đề dạy học và sự phát triển trí tuệ trong lứa tuổi học sinh đã được Vưgostki giải quyết một cách độc đáo và có hiệu quả dựa trên lí luận về “Vùng phát triển gần” do ông đề xuất

Theo Vưgostki vùng phát triển gần được hiểu như sau: “Vùng phát triển gần là khoảng giữa trình độ phát triển hiện tại, xác định bằng khả năng độc lập giải quyết vấn

đề, và trình độ gần nhất mà các em có thể đạt được với sự giúp đỡ của người khác Vưgostki cho rằng sự phát triển nhận thức có nguồn gốc xã hội, chủ yếu thông qua sử dụng ngôn ngữ, đặc biệt là trong bối cảnh tương tác với những người khác (giao tiếp)…Nói cách khác vùng phát triển gần là khoảng trống giữa nơi mà một người đang đứng nơi giải quyết vấn đề, với nơi mà người đó cần phải đến với sự giúp đỡ của người khác [6, Tr 76]

Ví dụ về một người học nấu ăn, ban đầu người học đã nắm được những kĩ năng để nấu ăn được, biết cách làm rau, nấu cơm, nấu canh nhưng nấu chưa ngon Lúc này người dạy nấu ăn giỏi thấy được tiềm năng của người đó, với sự trợ giúp của người dạy, người học lúc này ở trong vùng phát triển gần và có khả năng tận dụng sự giúp đỡ dưới dạng giải thích, hướng dẫn của người dạy thì việc nấu ăn của người học sẽ được ngon và thành thạo hơn Người học đã vượt qua vùng phát triển gần

Ví dụ về một học sinh thích học môn ngữ văn, học sinh đã nắm được kiến thức về môn này, nhưng chưa biết viết một bài văn hay, lúc này nhờ sự hướng dẫn của người dạy, người học có thể tận dụng sự giúp đỡ của người dạy, người học lúc đó ở trong vùng phát

triển gần và có khả năng tận dụng sự giúp đỡ dưới dạng giải thích, hướng dẫn, trao dồi thêm một số ngôn từ trong khi viết, cách sắp xếp bố cục,… Và người học sẽ làm bài văn được hay hơn Người học đã vượt qua vùng phát triển gần

Ví dụ như một vận động viên nhảy cao, muốn vượt qua một độ cao hơn kĩ lục cũ của mình nhưng chưa được Huấn luyện viên quan sát thấy anh ta có thể làm được điều

đó, ông hướng dẫn sửa một vài động tác về chạy đà, giậm nhảy, lấy hơi cho đúng thời điểm và anh ta đã vượt qua được vùng phát triển gần [6, Tr.76]

Đối với quá trình dạy học, điều này có nghĩa là sự phát triển nhận thức xảy ra tốt nhất khi học sinh đi qua vùng phát triển gần thông qua hình thức thảo luận nhóm, lập luận, giải thích, chứng minh, tranh luận với bạn bè hoặc giáo viên, lúc đó nhờ sự giúp đỡ, hướng dẫn của giáo viên và sự hỗ trợ của bạn bè, từ hiểu được một phần học sinh có thể hiểu được toàn bộ công việc vượt qua vùng phát triển gần và có thể thực hiện công việc

đó

Vậy lý thuyết vùng phát triển gần đề cặp đến hai vấn đề quan trọng trong quá trình nhận thức là cái mới phải được phát triển trên cơ sở cái đã có ở học sinh, phải có khoảng cách trí tuệ, sức lực vừa sức, và phải có sự giúp đỡ khích lệ bên ngoài thỏa đáng

Lý thuyết này đã dẫn đến một chiến lược dạy học mới, phương pháp dạy học mới Dạy học bằng những hoạt động thay cho hình thức học thụ động thầy nói trò lắng nghe, thay vào đó sẽ mang đến hình thức học dạy mới, học sinh sẽ được tìm tòi khám phá thế giới xung quanh, khám phá những kiến thức mới dựa trên nền tảng hợp tác, thảo luận cùng phát triển Học sinh sẽ trở thành những chủ thể chủ động, biết đưa ra những thắc mắc của mình trước tập thể, nhận thức những hoạt động tích cực, tự lực, sáng tạo kể cả tri thức lẫn kĩ năng thông qua sự giúp đỡ của giáo viên Từ đây, cho thấy sự cần thiết của việc đổi mới phương pháp học tập và tính ưu việt của phương pháp thảo luận nhóm, phương pháp giao tiếp, khám phá, Với phương pháp thảo luận nhóm học sinh sẽ được học cách đưa ra những quan điểm, hợp tác với các thành viên trong nhóm, có cơ hội phát triển vùng phát triển gần, sẽ giúp học sinh có môi trường học tập hiệu quả, trong quá trình thảo luận học sinh có thể chia sẻ những kiến thức, những bâng khuâng của bản thân,

từ đó các thành viên sẽ hỗ trợ để giải quyết những vấn đề Nhờ sự trao đổi, thảo luận giữa các thành viên trong nhóm và giữa các nhóm sẽ giúp học sinh yêu thích môn học hơn, hiểu bài và nhớ bài một cách dễ dàng hơn

Để hiểu rõ hơn về phương pháp dạy học theo hình thức thảo luận nhóm, cũng như cách tổ chức thảo luận như thế nào có hiệu quả Sau đây tôi sẽ nghiên cứu sâu hơn về phương pháp này

4 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THEO HÌNH THỨC THẢO LUẬN NHÓM

Trong nhiều phương pháp dạy học, thì phương pháp thảo luận nhóm ngày nay được cho là một phương pháp dạy học mang nhiều hiệu quả cho học sinh, giúp học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách năng động và sáng tạo bằng chính hành động của bản thân Trong phần này, tôi sẽ nghiên cứu một số nội dung cơ bản đó là khái niệm

về hình thức thảo luận nhóm, cách chia nhóm, các kiểu học nhóm và cách tổ chức nhóm, qui trình dạy học theo nhóm, một số nội dung bài học có thể tổ chức nhóm, một số kĩ năng giao tiếp trong việc tổ chức thảo luận nhóm, thông qua đó tôi đưa ra những thuận lợi, khó khăn của phương pháp dạy học theo hình thức thảo luận nhóm, cũng như biện pháp khắc phục những khó khăn gặp phải khi thảo luận nhóm Qua đó cho trò thấy được vai trò trách nhiệm của người giáo viên trong việc tổ chức cho học sinh thảo luận trong các giờ dạy của mình

4.1 Khái niệm về hình thức thảo luận nhóm

Dạy theo hình thức thảo luận nhóm là dạy theo hình thức mà lớp học được chia ra thành nhiều nhóm nhỏ Tùy vào mục đích sư phạm và mục tiêu của bài học mà giáo viên phân chia nhóm với số lượng thích hợp Nhóm được duy trì ổn định hoặc thay đổi theo từng tiết học, các nhóm được giao cùng một nhiệm vụ hay những nhiệm vụ khác nhau Khi đó, các nhóm nhỏ cùng nhau tranh luận, nghiên cứu và cùng giải quyết vấn đề nào đó dưới sự hướng dẫn của giáo viên, tạo điều kiện cho các thành viên trong nhóm học hỏi lẫn nhau và mở rộng tối đa việc học của bản thân

Theo A.T.Francisco (1993): “Học tập nhóm là một phương pháp học tập mà theo phương pháp đó học viên trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và hợp tác với nhau trong học tập”

Dạy học theo hình thức thảo luận nhóm là một hình thức học đang rất cần thiết hơn bao giờ hết Trong thời đại ngày nay, khi khoa học kĩ thuật ngày càng phát triển thì làm việc nhóm sẽ rèn luyện cho học sinh kĩ năng làm việc hợp tác, tạo điều kiện tập trung những mặt mạnh của từng người và bổ sung, hoàn thiện cho nhau những điểm yếu, khai

thác vốn kiến thức mà các em đã tích luỹ, những hiểu biết thực tế trong đời sống hoặc vận dụng kiến thức vào cuộc sống lao động sản xuất Mỗi thành viên có thể nhận rõ được trình độ của mình về chủ đề nêu ra, thấy mình cần học hỏi thêm những điều gì từ bạn bè Bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau, bỏ đi thói quen tiếp thu thụ động từ giáo viên, học sinh sẽ trở nên năng động và sáng tạo hơn trong học tập

Với hình thức thảo luận nhóm tạo môi trường học tập cho học sinh có sự giao tiếp giữa thầy và trò, giữa trò và trò, môi trường có nhiều vùng phát triển gần, giúp học sinh

tư duy sáng tạo nhiều hơn bằng chính hành động học tập của bản thân mình, tự tìm ra chân lý và rèn luyện kĩ năng sau này trong quá trình học tập mang tính cạnh tranh tích cực

Dạy học theo hình thức thảo luận nhóm là một hình thức dạy học có sự kết hợp tính tập thể và cá nhân, mà trong đó học sinh trong nhóm dưới sự chỉ đạo của giáo viên trao đổi những nguồn kiến thức với nhau, giúp đỡ, hợp tác với nhau trong việc lĩnh hội tri thức, hình thành kĩ năng kĩ xảo, từng thành viên của nhóm không chỉ có trách nhiệm với học tập của mình mà còn chịu trách nhiệm quan tâm đến việc học tập của các bạn khác

Như vậy, dạy học theo hình thức thảo luận nhóm là hình thức dạy học trong đó học sinh được chia thành các nhóm nhỏ, cùng nhau giải quyết nhiệm vụ học tập do giáo viên nêu ra, rút ra bài học dưới sự hướng dẫn của giáo viên Hình thức học tập này đòi hỏi sự tham gia đóng góp trực tiếp và tích cực của mỗi học sinh vào quá trình học tập và

sẽ tạo nên môi trường giao tiếp, hợp tác giữa trò – trò, thầy – trò, trong đó vai trò của mỗi học sinh gần như ngang nhau [7, Tr 2] Có thể minh họa bằng mô hình sau:

Giáo viên

Để có cách nhìn rõ hơn sự khác nhau giữa dạy học nhóm hợp tác và nhóm truyền thống, dựa trên bảng tổng hợp của Gsh.TS Lê Phước Lộc tôi đưa ra bảng so sánh giữa dạy học nhóm hợp tác và dạy học nhóm truyền thống như sau:

Dạy học nhóm hợp tác Dạy học nhóm truyền thống

- Tạo nên sự lệ thuộc tích cực giữa các thành

- Tất cả các thành viên cùng nhau lãnh đạo

- Dạy các kĩ năng giao tiếp, hợp tác và rèn

góp phần xây dựng nên bài học

- Giáo viên hướng dẫn, quan sát, đánh giá

Góp phần tích cực hóa hoạt động học tập của

học sinh

- Không có sự lệ thuộc tích cực giữa các thành viên

- Kết quả chủ yếu phụ thuộc vào nhóm trưởng

- Không phải cá nhân nào cũng chịu kết auqr chung của nhóm

- Chỉ mình nhóm trưởng lãnh đạo

- Không dạy các kĩ năng giao tiếp cho học sinh

- Chỉ riêng nhóm trưởng thu được tri thức, các thành viên khác thì không

- Học sinh kém không có cơ hội thể hiện bản thân, không có điều kiện nhận xét mình

- Không có sự đánh giá giữa các nhóm và thành viên trong lớp

-Giáo viên không tham gia vào công việc của nhóm, tự học sinh vận động

Như vậy, vai trò của các thành viên trong nhóm được thể hiện cụ thể như sau: Đối với nhóm truyền thống: Cá nhân làm việc riêng lẻ, không thấy được trách nhiệm chung với nhóm, kết quả chủ yếu phụ thuộc vào nhóm trưởng, chỉ mình nhóm trưởng lãnh đạo và thu được tri thức, học sinh kém không có cơ hội thể hiện bản thân, không có điều kiện nhận xét mình Giáo viên không dạy kĩ năng giao tiếp cho học sinh, không có sự đánh giá giữa các nhóm và thành viên trong lớp, giáo viên không tham gia vào công việc của nhóm, tự học sinh vận động, chịu ảnh hưởng phương pháp truyền thống

Đối với nhóm hợp tác: Cá nhân có một nhiệm vụ riêng trên tinh thần cùng giải quyết công việc của nhóm, các thành viên có trách nhiệm chung với cả nhóm, kết quả phụ thuộc vào tính tích cực của các thành viên trong nhóm, cùng làm việc chủ động, học sinh kém có cơ hội thể hiện bản thân, cùng được đánh giá, nhận xét và nhận tri thức như một học sinh khá giỏi Giáo viên quan sát, nhận xét, đánh giá

4.2 Khái niệm về các loại kiểu nhóm

Tùy vào mục đích học tập và mục đích giảng dạy mà có các kiểu dạy học khác nhau Sau đây tôi trình bày khái niệm ba kiểu nhóm cơ bản:

- Nhóm đôi (paiwork): Nhóm này có hai người, thường dùng trong ngoại ngữ (trong lớp, ngoài lớp) để cùng rèn luyện các kĩ năng nghe nói Hoặc dùng trong trường hợp cần trao đổi với thời gian hạn chế, khó di chuyển

- Nhóm tạm thời: Tổ chức ngay trong lớp học để thảo luận, khám phá theo yêu cầu của giáo viên

- Nhóm dài hạn: Nhóm này được thành lập cho mục đích học tập nào đó, không phải trong lớp học, kéo dài thời gian trong ngày hoặc rải ra trong tuần [6, 32]

4.3 Cách chia nhóm

Số lượng học sinh trong một nhóm thường vào khoảng từ 5 đến 10 (con số này có thể tăng hoặc giảm tuỳ theo nhiệm vụ của nhóm, cơ sở vật chất hiện có, trình độ của học sinh, thời gian thảo luận cho mỗi nhiệm vụ, ) Thực tế thì mục tiêu của học tập cộng tác

là giúp người học thảo luận, trao đổi ý kiến và chất vấn nhau Nếu như có quá ít người trong một nhóm thì chúng ta không chắc là sẽ thu thập được các quan điểm đa dạng và khác nhau Ngược lại, nếu số lượng người trong nhóm quá lớn thì khó có thể cho phép từng thành viên tham gia trình bày quan điểm của mình, hoặc khó có thể quản lý được hết các ý kiến khác nhau Vì vậy, việc chia nhóm là rất quan trọng và cần thiết, chia nhóm hợp lý sẽ giúp cho học sinh phát huy tối đa năng lực của cá nhân, từ đó hiệu quả công việc được tốt hơn Tùy vào điều kiện dạy học, năng lực học sinh, nội dung thảo luận mà chia nhóm cho phù hợp Thường có hai cách chia nhóm sau đây [7, Tr 9]

- Chỉ định: Là cho những học sinh ngồi gần nhau, trên dưới thành một nhóm Cách chia này phù hợp với điều kiện lớp đông học sinh, khó di chuyển, học sinh không phải di chuyển bàn ghế, di chuyển đến vị trí mới, không mất nhiều thời gian, với cách chia này giáo viên có thể thay đổi chỗ ngồi thường xuyên (ví dụ như một tháng hay hai tháng thay đổi vị trí ngồi một hai lần) để học sinh có thể làm việc với các thành viên khác nhau trong lớp, tiếp xúc với nhiều tư duy khác nhau

- Ngẫu nhiên: Là chia nhóm theo cùng một số thứ tự, tức là giáo viên cho học sinh đếm số thứ tự, sau đó cho học sinh cùng một số về một nhóm và các em phải di

chuyển đến vị trí nhóm mình Cách chia nhóm này phù hợp với lớp học ít học sinh, bàn ghế đơn, lớp rộng rãi dễ di chuyển Học sinh sẽ được giao lưu học hỏi giữa các thành viên khác nhau trong lớp Tuy nhiên cách chia này khá mất nhiều thời gian cho việc di chuyển và ổn định chỗ ngồi, nên đòi hỏi khi áp dụng cách chia này giáo viên phải đề nghị học sinh triển khai thành lập nhóm thật nhanh, và ổn định nhóm nhanh

Việc chia nhóm cho học sinh rất quan trọng vì nó ảnh hưởng đến sự tương tác giữa các thành viên và hiệu quả trong nhóm Để các nhóm hoạt động hiệu quả, khi chia nhóm giáo viên cần chú ý các điểm sau [7, Tr.10]:

Khi chia nhóm đảm bảo học sinh có đủ mọi trình độ giỏi, khá, trung bình, yếu, kém, có cả nam và nữ, các thành viên phải thay đổi luân chuyển thường xuyên thay đổi nhiệm vụ cho nhau Với sự khác biệt về tính cách, kinh nghiệm, chênh lệch vừa phải về năng lực, trong khi làm việc nhóm các học sinh sẽ có cơ hội tiếp xúc, học hỏi, khám phá,

bổ sung, hỗ trợ cho nhau của các học sinh trong lớp

Khi lựa chọn kiểu nhóm dạy nào, số lượng học sinh trong nhóm là bao nhiêu thì phải dựa vào điều kiện lớp, bàn ghế, sĩ số lớp học, dự đoán thời gian thảo luận Nếu nội dung thảo luận bài tập đơn giản và số lượng trong nhóm ít thì thời gian thảo luận ngắn Ngược lại, nếu nội dung thảo luận phức tạp, khó hơn mà số lượng thành viên trong nhóm nhiều thì thời gian thảo luận dài Người giáo viên phải xác định rõ thời gian thảo luận nhóm để đảm bảo thời gian tiết dạy và nội dung học sinh cần thảo luận Ví dụ như bài:

“Dao động tắt dần Dao động cưỡng bức” có thể chia nhóm 2 học sinh để so sánh đặc điểm của dao động duy trì và dao động cưỡng bức, nhìn vào đồ thị hình 4.4 sách giáo khoa vật lí 12 trang 20, giải thích sự phụ thuộc biên độ dao động cưỡng bức theo tần số của lực cưỡng bức

Nếu học sinh tích cực, năng động, phát biểu nhiều, học sinh khá giỏi nhiều, khả năng làm việc, tiếp thu ý kiến và xử lý thông tin nhanh, mối quan hệ tương tác giữa các thành viên trong nhóm chặt chẽ, mở rộng kiến thức và phát sinh nhiều ý kiến thì nên chia nhóm đông học sinh, nhưng hạn chế chia nhóm với số lượng trên 7 học sinh để tránh hiện tượng các thành viên trong nhóm giảm đi tinh thần trách nhiệm giải quyết công việc chung của toàn nhóm, sự đối mặt giữa các thành viên trong nhóm ít, sự tương tác của các thành viên trong nhóm không còn chặt chẽ Nên khi chia nhóm giáo viên phải biết sử dụng số lượng học sinh trong nhóm cho phù hợp

Nếu học sinh không tích cực, thụ động, ít phát biểu, khả năng làm việc và tiếp thu kiến thức, xử lý thông tin chậm nên chia nhóm ít học sinh để giáo viên dễ quản lý, tìm ra những khó khăn, suy nghĩ lệch hướng của học sinh trong khi làm việc nhóm, nhóm ít học sinh khó dựa dẫm vào nhau, không thể không đóng góp vào công việc chung của nhóm

Các thành viên trong nhóm đều tham gia thảo luận, trao đổi, tranh luận ý kiến với nhau, diễn đạt ý kiến và chất vấn ý kiến các thành viên trong nhóm, có như vậy không khí lớp học mới sôi nổi, giúp học sinh hiểu rõ ràng vấn đề và chính xác hơn, đó là một nhóm lý tưởng

Sau khi chia nhóm các thành viên trong nhóm phải được phân công từng nhiệm vụ

cụ thể cho mỗi thành viên, nhiệm vụ phải rõ ràng và giáo viên có trách nhiệm giải thích

rõ ràng nhiệm vụ, vai trò của mỗi thành viên là đóng góp, lắng nghe, hỗ trợ nhau, cùng nhau giải quyết vấn đề những công việc của nhóm trên tinh thần hợp tác Các nhiệm vụ này phải được trao đổi cho nhau giữa những lần thảo luận nhóm, để đảm bảo các thành viên trong nhóm đều có nhiệm vụ như nhau, tạo nên sự hòa hợp không có sự phân biệt

Để nhóm thảo luận đạt hiệu quả hơn thì nên tổ chức nhóm như sau [12,Tr.102]

+ Nhóm trưởng: Người quan sát hoạt động của nhóm, phân công nhiệm vụ cho từng thành viên trong nhóm, xác định thời gian hoàn thành nhiệm vụ, điều động sự tích cực của các thành viên trong nhóm, lãnh đạo, hỗ trợ cho nhóm hoạt động

+ Thư kí: Người ghi chép lại kết quả hoạt động nhóm, các ý kiến đề xuất cùng như các hướng giải quyết vấn đề chung của nhóm

+ Người giám sát: Người theo dõi tốc độ làm việc của nhóm, kiểm tra thời gian

mà nhóm làm việc

Nhóm được tổ chức như thế nào thì các thành viên trong nhóm cũng có chung nhiệm vụ là giải quyết vấn đề của nhóm Nhóm hoạt động có tốt hay không, phụ thuộc vào các thành viên trong nhóm đó, đồng thời cũng phụ thuộc vào giáo viên hướng dẫn Khi xác định được những điều trên, giáo viên có thể sử dụng một trong những cách sau

để tổ chức cho học sinh thảo luận

4.4.2 Kiểu nhóm ghép hai lần

Số thành viên trong nhóm bằng số vấn đề cần giải quyết cùng lúc

Mỗi nhóm giải quyết các vấn đề không trùng nhau

Sau khi giải quyết xong vấn đề, ghép nhóm lần thứ hai, mỗi học sinh là một “đại sứ” cho nhóm mới, truyền đạt những gì mà nhóm cũ đã giải quyết

Bài học sẽ được giải quyết trọn vẹn cho học sinh sau hai lần làm việc

Lần 1: 11111 22222 33333 55555 66666

Lần 2: 123456 123456 123456 123456 123456

Tác dụng:

+ Học sinh giỏi không chiếm diễn đàn

+ Học sinh kém không ỷ lại

+ Tinh thần trách nhiệm (Vai trò của mỗi học sinh trong nhóm)

+ Rèn luyện lòng tự tin cho học sinh (Khi làm việc ở nhóm sau)

4.5 Qui trình dạy học theo nhóm (Có thể là một phần tiết học, 1 tiết học…)

Qui trình tổ chức dạy học theo nhóm gồm những bước sau [12, 102]:

Bước 1: Giáo viên làm việc chung với cả lớp

- Nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức: Giáo viên có thể trình bày trước lớp, có thể viết lên bảng, photo trước ở nhà để phát cho cả lớp,…

- Tổ chức các nhóm, giao nhiệm vụ cho từng nhóm

- Hướng dẫn tiến hành hoạt động của các nhóm, gợi ý các vấn đề trọng tâm liên quan đến nội dung thảo luận, qui định thời gian hoàn thành thảo luận cụ thể

Bước 2: Học sinh làm việc theo nhóm

- Nhóm trưởng phân công công việc cho từng thành viên trong nhóm Từng cá nhân thực hiện nhiệm vụ được phân công

- Trao đổi ý kiến thảo luận trong nhóm

- Cử đại diện để trình bày kết quả làm việc của nhóm

Bước 3: Thảo luận, tổng kết trước lớp

- Các nhóm lần lượt báo cáo kết quả

- Các nhóm trao đổi, thảo luận chung

- Giáo viên nhận xét, bổ sung, chỉnh lý và đưa ra kết luận cuối cùng Chỉ ra những kiến thức mà học sinh cần lĩnh hội

Việc dạy học theo hình thức thảo luận nhóm sẽ giúp cho các em rèn luyện kĩ năng thuyết trình trước lớp, giúp những học sinh nhút nhát sẽ trở nên năng động hơn, đồng thời giúp học sinh dễ dàng tiếp thu và ghi nhớ kiến thức mà bài tập thảo luận nhóm là một then chốt để giúp các em học tập hiệu quả nhất Sau đây là một số nội dung mà giáo viên

có thể sử dụng cho học sinh thảo luận nhóm

4.6 Một số nội dung bài học có thể tổ chức nhóm

Có rất nhiều nội dung có thể thảo luận nhóm, những nội dung thảo luận nhóm là những nội dung đảm bảo gây hứng thú cho học sinh, kích thích sự tìm tòi, không quá dễ

và phải dựa trên mục tiêu của bài

Một số nội dung bài học giáo viên có thể tổ chức cho học sinh thảo luận như sau [6, 135]:

+ Thảo luận để đánh giá qui trình làm việc

+ Trao đổi trước giờ học

+ Tìm sự tương ứng

+ Phân loại, so sánh

+ Dùng sơ đồ để tóm tắt bài học hoặc tìm ra kiến thức mới

Trong đề tài này tôi chọn nội dung có thể thảo luận nhóm trong 8 bài Vật lí lớp 12

là thảo luận để đánh giá qui trình làm việc, tìm sự tương ứng, phân loại, so sánh

4.6.1 Thảo luận để đánh giá qui trình làm việc

Kiến thức qui trình [6, Tr.135], thường được được cấu trúc thành các bước hoặc các giai đoạn Ví dụ:

- Các bước thao tác một bài thí nghiệm biểu diễn

- Các bước viết một bài luận

- Qui trình mổ động vật thí nghiệm

- Qui trình kiểm tra, dán nhãn một chai hóa chất

- Các bước đọc (xướng âm) một bài hát mới

Để học sinh theo dõi tốt và tự nhận thức kiến thức qui trình, có thể ra nhiệm vụ cho các nhóm trao đổi Ví dụ, để biểu diễn một bài thí nghiệm, giáo viên sẽ thực hiện tuần tự 6 bước, giáo viên chuẩn bị trước các bản photo để phát cho các nhóm trước khi làm thí nghiệm và hướng dẫn học sinh cách làm việc nhóm sau khi kết thúc thí nghiệm Các bản photo có thể là:

+ Bản photo có nhiều hơn hoặc ít hơn 6 bước nhưng có vẽ hợp lý (Không nên quá nhiều)

+ Bản photo có đủ 6 bước nhưng xáo trộn thứ tự

Các nhóm sẽ thảo luận để sắp xếp các bước thí nghiệm cho đúng qui trình, có thể

có một số yêu cầu phụ thêm nếu cần

4.6.2 Trao đổi trước giờ học

Mỗi giờ học là một quá trình làm việc, một trận chiến đấu mà trong đó diễn ra nhiều hoạt động dạy và học, các thao tác tư duy căng thẳng Lớp học sẽ có một bầu không khí thuận lợi khi bắt đầu giờ học có một cuộc trao đổi sôi nổi Với bầu không khí thoải mái, thân thiện, nhận thức của học sinh về nội dung bổ ích, học sinh sẽ sẵn sàng học tập, sẵn sàng hợp tác Muốn tạo được bầu không khí đó thì giáo viên có nhiều cách như

mở đầu bằng một câu chuyện, bằng tiếp nối công việc kiểm tra đầu giờ, bằng một vướng mắc khi giải bài tập, bằng câu hỏi có vấn đề, những ví dụ thực tế trong đời sống thường ngày,…

Ví dụ trong bài “Giao thoa sóng”, giáo viên có thể mở bài bằng cách lấy ví dụ về hiện tượng sóng nước,… Sau đó cho học sinh trao đổi để nhận xét hiện tượng đặc điểm giao thoa sóng trước khi học bài mới Từ đó sẽ giúp học sinh nhận thức được vấn đề của bài học, học sinh nhận thức được các gợn sóng là những đường hypebol, xuất hiện khi sóng dao động Điều này giúp học sinh dễ dàng hơn trong việc tìm cực đại và cực tiểu của giao thoa hai sóng

Cũng có thể cho học sinh trực tiếp nhận chủ đề bài học mới, các nhóm sẽ đón nhận

học, các nhóm sẽ liệt kê theo yêu cầu, vẽ hình hoặc vẽ sơ đồ, sau đó treo lên tường và lưu lại suốt buổi học để giáo viên sử dụng hoặc các em sẽ trình bày

Việc trao đổi trước giờ học giúp học sinh yếu có cơ hội làm việc nhiều hơn, đôi khi các em có thể đưa ra những kiến thức thực tế bổ sung cho các em học sinh khá

Tuy nhiên cũng cần có một số lưu ý khi trao đổi trước giờ học:

- Mở đầu phải phù hợp với nội dung

- Mở đầu cần ngắn gọn, bổ ích

- Mở đầu cần phù hợp với đối tượng, không phi sư phạm

- Cần sử dụng mở đầu bằng nhiều cách tránh đơn điệu, nhàm chán

- Học lịch sử: Sắp xếp sự kiện thời gian

- Học văn, ngoại ngữ: So sánh, sắp xếp từ ngữ cho phù hợp ngữ pháp, sắp xếp nhân vật tương ứng tác giả, tác phẩm

- Học vật lí: Có thể sắp xếp các đại lượng vật lí và đơn vị, hiện tượng và định luật Nội dung này thường phù hợp với các nội dung bài học ứng dụng, mở đầu bài học mới hoặc bài ôn tập

Ví dụ, khi học xong bài “Mạch R, L, C mắc nối tiếp”, có thể cho học sinh thảo luận tìm sự tương ứng giữa đặc điểm của mạch điện Bài tập tuy dễ nhưng sẽ giúp học sinh cũng cố kiến thức Bài tập có thể cho như sau:

d.u trễ pha

2



so với i e.u cùng pha so với i f.cộng hưởng

Đáp án: 1-e; 2-c; 3-a; 4-b; 5-d; 6-f

4.6.4 Phân loại, so sánh

Với nội dung này, khi phân loại thì phân loại như sau:

- Phân loại bài dạy vật lí: Dạy theo phương pháp thực nghiệm hay phương pháp giải quyết vấn đề

Hoặc so sánh như:

- So sánh đặc điểm, hiện tượng vật lí

Ví dụ trong bài “Dao động tắt dần Dao động cưỡng bức” để học sinh phân biệt đặc điểm của dao động duy trì và dao động cưỡng bức, có thể cho học sinh thảo luận để

so sánh đặc điểm của hai dao động này

Dao động duy trì Dao động cưỡng bức

+Đều xảy ra dưới tác dụng của ngoại lực

+Đều có tần số bằng tần số riêng của hệ dao động

+Ngoại lực là bất kì, độc lập đối với hệ

+Sau giai đoạn chuyển tiếp thì dao động cưỡng bức có tần số bằng tần số f của ngoại lực

+ Biên độ phụ thuộc vào biên độ của ngoại lực, ma sát và hiệu tần

số ngoại lực cưỡng bức và tần số riêng của hệ f  f0

+ Ngoại lực được điều

khiển bởi chính dao

động ấy qua một cơ cấu

Khi phân loại, so sánh đòi hỏi học sinh phải phân tích hoặc giải thích, trình bày trước lớp bằng những lý lẽ của bản thân, từ đó giúp cho học sinh có động lực để suy nghĩ,

tư duy cao hơn là tìm sự tương ứng

4.6.5 Dùng sơ đồ để tóm tắt bài học hoặc tìm ra kiến thức mới

Đây là cách giúp học sinh dễ dàng học bài, và nhanh chóng hiểu bài, cô đọng lại kiến thức cho học sinh bằng những sơ đồ Sau đây là một số nội dung có thể tham khảo:

- Lập sơ đồ khái niệm

- Lập sơ đồ để tóm tắt một chương, một phần hoặc một bài đã học

- Cho sơ đồ cấu trúc một bài học với một số ô trống, học sinh đọc sách giáo khoa rồi điền vào ô trống cho hợp lí

Một số kí hiệu logic mà học sinh có thể dùng trong quá trình tóm tắt sơ đồ nội dung bài học [6, Tr.103]

Nội dung bài học

Nội dung (hoặc điều kiện) làm trung gian chuyển tiếp (có thể hiểu là thông qua)

4.7 Một số kĩ năng giao tiếp trong việc tổ chức thảo luận nhóm

Trong phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm, người ta coi trọng việc tổ chức cho học sinh hoạt động độc lập hoặc theo nhóm (thảo luận, làm thí nghiệm, quan sát vật mẫu, phân tích bảng số liệu…), thông qua đó học sinh vừa tự lực nắm các tri thức, kĩ năng mới, đồng thời được rèn luyện về phương pháp tự học, được làm quen những phương pháp nghiên cứu Giáo viên quan tâm vận dụng vốn hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân và của tập thể học sinh để xây dựng bài học Giáo án được thiết kế theo kiểu phân nhánh Những dự kiến của giáo viên phải được tập trung chủ yếu vào các hoạt động của học sinh và cách tổ chức các hoạt động đó, cùng với khả năng diễn biến các hoạt động của học sinh để khi lên lớp có thể linh hoạt điều chỉnh theo diễn biến của tiết học, thực hiện giờ học phân hóa theo trình độ và năng lực của học sinh, tạo điều kiện thuận lợi cho sự bộc lộ và phát triển tiềm năng của mỗi em Để thảo luận nhóm đạt hiệu quả cao nhất giáo viên cần đề ra nhiệm vụ học tập cho các nhóm, quan sát theo dõi sự hoạt động của các nhóm, nhận xét đánh giá kết quả các nhóm

Để làm được những điều đã nói trước tiên giáo viên phải tìm nội dung thảo luận cho phù hợp và thiết kế bài tập thảo luận, nên chọn những nội dung gây thu hút học sinh, tăng tính tò mò, thú vị, thách thức, sự lý thú trong câu trả lời, tránh nêu những vấn đề có sẵn trong sách giáo khoa thì buổi thảo mới thật sự đạt hiệu quả

Giáo viên phải tổ chức thảo luận khi đã đưa ra bài tập thảo luận, tất cả học sinh cùng nhau hợp tác để đưa ra câu trả lời, mỗi cá nhân trong nhóm cùng nhau làm việc, đóng góp những kinh nghiệm, kiến thức để cùng giải quyết một vấn đề chung

Dạy học theo hình thức thảo luận nhóm không có nghĩa là bó hẹp trong phạm vi của một nhóm mà cần phải mở rộng phạm vi của cả lớp, tạo nên một hệ thống học tập tập thể Do vậy, giáo viên cần phải có những thủ thuật lôi kéo tất cả các thành viên vào hoạt động học tập, nhất là các thành viên trong nhóm thảo luận

Giáo viên phải hết sức quan tâm đến các biểu hiện của các thành viên trong nhóm Trong nhóm thảo luận, trình độ học tập của các em không giống nhau: giỏi, khá, trung bình và yếu Khi thảo luận, giáo viên nên chú ý đến những học sinh trung bình và yếu, bởi vì khi giáo viên đưa ra các vấn đề sẽ bị các học sinh giỏi, khá bao trọn giải quyết các vấn đề và khi ấy các học sinh có năng lực kém sẽ không có điều kiện thể hiện vai trò của

lao… Cách dạy như vậy là không thành công Để góp phần thúc đẩy, động viên các em, giáo viên phải quan tâm đúng mức, tế nhị yêu cầu những học sinh giỏi, khá giúp đỡ các thành viên trong nhóm Giáo viên phải có trách nhiệm dạy, nhắc nhở, rèn luyện cho học sinh một số kĩ năng khi tham gia nhóm thảo luận

Còn đối với những học sinh ngoài nhóm thảo luận, giáo viên khích lệ tinh thần học tập của các em bằng cách cho điểm cộng hoặc quà sau mỗi lần phát biểu chính xác hoặc hay Nếu giáo viên thực hiện tốt, chắc chắn kết quả thu lại sẽ như mong đợi, đồng thời giúp các em có điều kiện nắm bắt những tri thức, rèn luyện kĩ năng học tập và tạo được

sự đoàn kết giữa các bạn trong lớp

Trong quá trình làm việc nhóm nên dùng những từ ngữ [6, Tr.132] :

- Khen ngợi : Có thể sử dụng những từ ngữ như tôi rất tâm đắc với ý của bạn, tôi đồng tình, tôi thích ý của bạn, được đấy, tốt lắm

- Khuyến khích sự chia sẽ ý kiến, tham khảo các ý kiến khác, có thể sử dụng những câu từ như " Chúng ta thử làm theo cách này xem sao ", "có lẽ chúng ta nên"

- Khuyến khích các thành viên khác cùng tham gia, có thể nói : " Bạn nghĩ sao

Ngoài ra học sinh cũng nên làm quen với các cử chỉ thân thiện với bạn bè, lịch sự như mỉm cười, đưa ngón tay cái lên chỉ đồng tình, chú ý nghe bạn nói, nhìn bạn khi nói, khi nghe,…

Thảo luận nhóm là cách dạy giúp học sinh rèn luyện kĩ năng thuyết trình, thể hiện quan điểm trước đám đông Làm cho học sinh mạnh dạn nói lên ý kiến của mình mặc dù

ý kiến này sai hay đúng, các em thường hay lúng túng bộc lộ sự thiếu hiểu biết của mình trước thầy cô và bạn bè Giáo viên đưa ra mục tiêu rõ ràng và sẵn sàng nghe các em nói,

chấp nhận những chỗ thiếu hiểu biết của các em để tạo điều kiện các em trao dồi kiến thức, lắp dần những" lỗ hổng " và giúp các em ngày càng tiến bộ hơn

Giáo viên phải kích thích tinh thần học tập của học sinh, khuyến khích sự hợp tác của học sinh trong nhóm và giữa các nhóm với nhau Đặc biệt là không được áp đặt câu trả lời của các em làm cho không khí lớp học trở nên nặng nề, luôn tạo bầu không khí lớp học thoải mái trong quá trình thảo luận Nêu rõ mục tiêu cần đạt của nhiệm vụ, cho học sinh thấy được trách nhiệm của các thành viên trong nhóm, có thể động viên bằng cách cho điểm cộng

Giáo viên có thể phân công cho mỗi nhóm chọn một nhóm trưởng, với vai trò xúc tác, kích thích sự tham gia phát biểu của các thành viên trong nhóm, hạn chế tình trạng chỉ một, hai học sinh độc chiếm diễn đàn lấn chiếm học sinh khác

Khi học sinh thảo luận, giáo viên phải theo dõi lắng nghe ý kiến các em, quan sát học sinh thảo luận, nhắc nhở những vấn đề cần thiết, đồng thời ghi chép những vấn đề nảy sinh để giúp các em khắc phục cũng như phát huy những mặt tích cực trong quá trình thảo luận

Sau khi thảo luận xong giáo viên phải tranh thủ thời gian tạo điều kiện cho các nhóm trình bày trước lớp kết quả thảo luận của nhóm mình, các nhóm khác lắng nghe, bổ sung ý kiến để bài học được hoàn chỉnh Khi trình bày thảo luận các em thường phân công em khá, giỏi trình bày để hạn chế vấn đề này giáo viên nên chỉ định một em bất kì trong nhóm trình bày, như vậy bắt buộc tất cả học sinh phải tham gia giải quyết vấn đề của nhóm, đồng thời tăng tính tích cực của các thành viên trong nhóm

Tuy nhiên, trong quá trình thảo luận nhóm không tránh khỏi xảy ra mâu thuẫn, sự bất đồng ý kiến, tranh cãi, do đó giáo viên phải có trách nhiệm giải quyết mâu thuẫn, quản lý lớp, giữ trật tự ổn định lớp, hạn chế xảy ra tình trạng tranh cãi, thái độ không tốt với nhau làm mất tinh thần đoàn kết tập thể Có thể cho học sinh đóng vai trò của người khác để cảm nhận được cảm xúc, niềm tin, quan điểm của người khác Qua đó các em có thể nhìn nhận lại vấn đề một cách tích cực hơn

Ngoài ra giáo viên cũng có thể dùng giản đồ Venn để học sinh đàm phán, thương lượng để tìm ra những điểm chung, học sinh sẽ liệt kê những ý chung vào phần giao nhau giữa hai vòng tròn và ý kiến khác nhau vào vòng tròn phía bên ngoài

Ví dụ : Giản đồ venn dưới đây cho ta thấy lúc đầu học sinh có nhiều quan điểm khác nhau về sự giống nhau dao động cưỡng bức và dao động duy trì, cuối cùng đều thống nhất ý kiến là dao động duy trì và cưỡng bức là đều xảy ra dưới tác dụng của ngoại lực, dao động cưỡng bức khi cộng hưởng cũng có tần số bằng tần số riêng của hệ dao động.

Giáo viên có thể giải thích cho học sinh hiểu đây là cuộc cạnh tranh tích cực, các nhóm đều có thể đưa ra ý kiến của nhóm mình nhưng phải lắng nghe ý kiến của nhóm khác để bổ sung và hoàn thiện hơn, không bảo thủ ý kiến cá nhân, cho học sinh học cách giải hòa, thỏa hiệp để giải quyết mâu thuẫn, làm dịu bớt căng thẳng, bất đồng và đi đến thống nhất

Như vậy, giáo viên phải hết sức nhạy bén, phải lắng nghe ý kiến của học sinh, nhận xét, chỉnh sửa, bổ sung và xử lý kịp thời các tình huống xảy ra khi tổ chức thảo luận, đồng thời để hoạt động thảo luận đạt hiệu quả cao hơn đòi hỏi người giáo viên cần

có kiến thức chuyên môn, sáng tạo trong việc thiết kế bài tập thảo luận nhóm Qua đó, có thể giúp học sinh quen dần với cách làm việc nhóm và rèn luyện một số kĩ năng cần thiết khi hợp tác

4.8 Những thuận lợi trong việc tổ chức thảo luận nhóm

Thảo luận trên lớp đòi hỏi người học tích cực suy nghĩ, tạo cơ hội để mọi thành viên được tham gia trực tiếp vào quá trình dạy học và được thực hiện quan điểm của

Dao động duy trì Dao động cưỡng bức

+Đều xảy ra dưới tác dụng của ngoại lực

+Đều có tần số bằng tần số riêng của hệ dao động

+Ngoại lực là bất kì, độc lập đối với hệ

+Sau giai đoạn chuyển tiếp thì dao động cưỡng bức có tần số bằng tần

số f của ngoại lực

+ Biên độ phụ thuộc vào biên độ của ngoại lực, ma sát và hiệu tần

số ngoại lực cưỡng bức và tần số riêng của hệ f  f0

+ Ngoại lực được điều

khiển bởi chính dao

động ấy qua một cơ cấu

mình Thảo luận nhóm mang đến nhiều thuận lợi cho học sinh cũng như về phía giáo viên, tôi xin đưa ra một số thuận lợi như sau:

- Tạo sự đoàn kết, hợp tác giữa các thành viên trong nhóm và mở rộng giao lưu với các học sinh khác, góp phần tích cực trong quá trình xây dựng nội dung bài học

- Giáo viên rèn luyện dần phương pháp học tập, nghiên cứu và thái độ học tập tập thể, trên cơ sở đó sẽ tạo điều kiện tốt cho các em học tập cao hơn

- Rèn luyện vốn ngôn ngữ cho các em trong giao tiếp cũng như trong lĩnh vực học tập, kết chặt tình bạn bè qua những lời nói sẻ chia, thông cảm và yêu thương

- Giúp các em tự tin qua những lần thảo luận, thuyết trình, đồng thời rèn luyện năng lực tư duy và phát hiện vấn đề

- Thảo luận nhóm là cơ hội tốt cho các em học tập, trao đổi với nhau Học sinh sẽ góp nhặt những kiến thức của nhau mà hoàn chỉnh dần kiến thức của mình Học sinh phát hiện “lỗ hổng” kiến thức của bản thân, qua sự trao đổi học hỏi từ nhóm bạn, học sinh có thể dễ dàng lấy lại những kiến thức đã bị hổng đó

- Cách dạy học này sẽ gắn kết tình thầy trò với nhau, tạo điều kiện cho giáo viên truyền đạt những tư tưởng thẩm mỹ tốt đẹp cho các em và là nơi giáo viên nhận sự tác động ngược lại từ phía học sinh để điều chỉnh bản thân và cách dạy của mình

- Học sinh sẽ nắm bài học một cách dễ dàng qua việc tìm tòi có sự định hướng của giáo viên

- Các thành viên trong nhóm có vai trò và vị trí như nhau, đoàn kết giúp đỡ nhau trong học tập

4.9 Những khó khăn trong việc tổ chức thảo luận nhóm

Trong việc tổ chức dạy học theo hình thức thảo luận nhóm bên cạnh những mặt tích cực là có tác dụng tích cực đối với người học cũng như người dạy, thì dạy học theo nhóm cũng gặp phải một số khó khăn:

- Thời gian học tập trên lớp bị bó hẹp ở tiết học (45 phút/ tiết), nên giáo viên sử dụng không khéo sẽ không cung cấp hết nội dung bài học

- Do thảo luận nhóm là phải tập hợp thành những nhóm, giáo viên không nói rõ cách chuẩn bị nhóm trước thì lớp học sẽ rối loạn hoặc mất trật tự, bị lãng phí nhiều thời gian

- Các học sinh trong các nhóm sẽ có trình độ khác nhau, những học sinh giỏi, khá

sẽ lấn lướt những học sinh trung bình, yếu Do vậy các em trung bình, yếu sẽ không có những điều kiện nói lên ý kiến riêng của mình Từ đấy, các em sẽ mặc cảm, bất mãn, lơ

là và không chú ý vào buổi thảo luận

- Các học sinh đóng vai trò trưởng nhóm sẽ tranh giành nhiệm vụ, các thành viên còn lại không có trách nhiệm trong giờ thảo luận

- Các nhóm bất đồng ý kiến, gây ra những cuộc tranh cãi và giận hờn, thậm chí tạo không khí nặng nề, thù địch với nhau

- Nhiều giáo viên chưa có kinh nghiệm sẽ dễ rơi vào dạy học nhóm truyền thống, kết quả dạy học hoàn toàn trái lại với định hướng ban đầu

- Mật độ học sinh trong lớp quá đông (mỗi lớp khoảng 45 học sinh) cũng gây những cản trở cho việc vận dụng thảo luận nhóm vào việc dạy và học

- Nhiều giáo viên sử dụng quá mức thảo luận nhóm sẽ gây ra những tác dụng tiêu cực khi dạy học Lối dạy lạm dụng quá mức này dẫn đến hiện trạng là học sinh chán nản, mất nhiều thời gian mà hiệu quả mang lại không cao

4.10 Biện pháp khắc phục những khó khăn trong việc tổ chức thảo luận nhóm

Có nhiều cách khắc phục nhược điểm của cách dạy học này, tôi xin đưa ra một số biện pháp sau đây:

- Vận dụng thảo luận nhóm phải phù hợp với từng nội dung bài học Ví dụ bài

“Cấu tạo vũ trụ”, đây là những kiến thức mà học sinh đã được học, chủ yếu là lý thuyết nên cho học sinh về nhà tìm các nội dung trước khi cho thảo luận trước lớp, nên tổ chức cho học sinh một buổi thuyết trình trước lớp, hơn là thảo luận nhóm

- Áp dụng xen kẽ nhiều biện pháp, phương pháp trong dạy học nói chung, trong dạy học Vật lí nói riêng, tạo ra những hoàn cảnh dạy học mới thu hút học sinh vào quá trình học tập Đối với bài “Dao động tắt dần Dao động cưỡng bức” ngoài việc dùng