LUẬN văn LUẬT tư PHÁP HƯƠNG ước và VAI TRÒ của HƯƠNG ước TRONG CÔNG tác QUẢN lý LÀNG xã HIỆN NAY

ðối tượng và phạm vi nghiên cứu Ở bài viết này ñối tượng ñược hướng ñến sẽ là một số quy ước làng dưới dạng những phong tục tập quán ,một số hương ước cổ và quy ước làng hiện nay, mà nộ

Trang 1

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

TRƯỜNG ðẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA LUẬT

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP

HƯƠNG ƯỚC VÀ VAI TRÒ CỦA HƯƠNG

ƯỚC TRONG CÔNG TÁC QUẢN LÝ LÀNG

XÃ HIỆN NAY

Giáo viên hướng dẫn: Sinh viên thực hiện:

Th.s Võ Duy Nam Hoàng Minh Giang

Bộ môn: Luật Hành chính MSSV: 5044097

Lớp: Luật Tư pháp K30

Cần Thơ, 05/2008

Trang 2

NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN

NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN PHẢN BIỆN

Trang 3

MỤC LỤC

Trang

LỜI MỞ ðẦU 1

CHƯƠNG 1 Những vấn ñề lý luận chung về hương ước làng xã ở Việt Nam 1.1 Làng xã và vị trí của làng xã Việt Nam trong lịch sử 3

1.2 Hương ước - công cụ pháp lý của tập quán dân chủ tự quản trong các cộng

ñồng làng xã Việt Nam truyền thống 4

1.2.1 Khái niệm hương ước 4

1.2.2 ðặc ñiểm hương ước 4

1.2.3 Cơ sở hình thành hương ước 5

1.2.4 Hương ước và lệ làng 6

1.2.5 Vị trí của hương ước ở làng xã Việt Nam trước ñây 7

1.2.6 Ý nghĩa của hương ước và Luật nhà nước 10

1.2.7 Một số nội dung cơ bản của hương ước xưa 11

CHƯƠNG 2 Thực trạng xây dựng hương ước làng xã Việt Nam hiện nay 2.1 Quan ñiểm của người xưa ñối với việc xây dựng hương ước 17

2.1.1 Hương ước là công cụ ñể quản lý làng xã trong bối cảnh là những cộng ñồng làng xã biệt lập, khép kín 17

2.1.2 Hương ước là công cụ ñể Nhà nước phong kiến can thiệp vào làng xã ñiều hòa lợi ích giữa làng và Nhà nước 18

2.2 Quan ñiểm của chúng ta ñối với việc tái lập hương ước 19

2.2.1 Tiếp tục khẳng ñịnh và ñề cao vai trò của hương ước làng xã trong hoàn cảnh mới 19

2.2.2 Lấy làng làm ñơn vị tự quản, ñơn vị biên sọan hương ước mới 20

2.3 Tác dụng của hương ước trong giai ñoạn hiện nay 21

2.3.1 Giáo dục tình cảm và lối sống ñạo ñức 21

2.3.2 Giáo dục ý thức tuân thủ luật pháp 21

2.3.3 Giáo dục ý thức làm chủ làng xã, ý thức trách nhiệm ñối với xã hội, với ñất nước 22

2.4 Thực trạng xây dựng hương ước ở làng xã Việt Nam ngày nay 22

Trang 4

CHƯƠNG 3 Phương hướng và một số giải pháp xây dựng hương ước ñể quản

lý làng xã

3.1 Phương hướng xây dựng hương ước mới 25

3.2 Một số giải pháp cụ thể 26

3.2.1 Phải tuân thủ các thủ tục soạn thảo, thông qua, phê duyệt, tổ chức thực hiện và sửa ñổi hương ước 26

3.2.2 Xây dựng hương ước phải tính ñến ñặc ñiểm của từng làng 28

3.2.3 Phải thấm nhuần quan ñiểm quần chúng 28

3.2.4 Phải tổ chức các lớp tập huấn nghiệp vụ sọan thảo hương ước 29

3.2.5 Phải gắn chặt việc xây dựng và thực thi hương ước với cuộc vận ñộng thực hiện qui chế dân chủ ở cơ sở 30

3.2.6 Phải khẳng ñịnh vị thế và vai trò của tổ chức ðảng ở cơ sở làng xã trong việc xây dựng và thực thi hương ước 31

3.2.7 Phải gắn việc xây dựng và thực thi hương ước với việc xây dựng các mô hình thôn xóm tự quản 33

3.3 Nông thôn các tỉnh ñồng bằng Nam Bộ với mô hình cộng ñồng tự quản và việc xây dựng hương ước xóm ấp văn hóa 35

3.3.1 Những khó khăn và thuận lợi 36

3.3.2 Một vài ñịnh hướng lớn 37

KẾT LUẬN 38

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC 1

PHỤ LỤC 2

Trang 5

LỜI MỞ đẦU

1 Lý do chọn ựề tài

Nước ta là một nước nông nghiệp với gần 80% dân số là nông dân Trải qua hàng ngàn năm ựấu tranh dựng nước và giữ nước trong kỷ nguyên ựộc lập, giai cấp

nông dân Việt Nam luôn là ựộng lực, là nhân tố quyết ựịnh các bước ựi thăng trầm của

lịch sử và sự hưng phế của các triều ựại

Trong cuộc cách mạng dân tộc dân chủ diễn ra trên nửa thế kỷ qua, giai cấp nông dân trong quan hệ liên minh với giai cấp công nhân ựã ựược coi là ựội quân chủ

lực từng góp phần to lớn vào hai cuộc chiến tranh cách mạng giải phóng dân tộc

Giờ ựây giai cấp nông dân vẫn ựược coi là một trong những nguồn nhân lực quan trọng tham gia thúc ựẩy tiến trình ựổi mới ựất nước Vì vậy, muốn tập hợp và

huy ựộng ựược sức mạnh chắnh trị to lớn của nông dân là phải hiểu ựược nông dân

Giai cấp nông dân Việt nam trước ựây nói chung là con ựẻ của nền văn minh nông nghiệp ngàn ựời, ựồng thời cũng là sản phẩm của môi trường sinh tồn cư trú mà

nét ựặc trưng của môi trường ựó là sự cố kết của cộng ựồng làng xã đó là môi trường

tự quản, ngưng ựọng khép kắn, luôn chịu sự tác ựộng và chi phối của các qui ước làng

xã Như vậy, hương ước xưa kia chắnh là nhân tố tác ựộng tới việc hình thành tắnh

cách tâm lý lối sống của nông dân Việt Nam Do ựó việc tìm hiểu mối quan hệ giữa

người nông dân với các hương ước làng xã là hết sức cần thiết Bởi vì, trên cơ sở nhận

biết những mặt tắch cực và hạn chế của người nông dân Việt Nam hiện nay chúng ta sẽ

tạo ựiều kiện ựể người nông dân phát huy ựươc năng lực tự quản của họ trong sự

nghiệp ựổi mới làng xã, sự nghiệp công nghiệp hoá và hiện ựại hoá nông thôn

2 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nắm vững ựược khái niệm hương ước, nội dung cơ bản của hương ước cũng như vai trò và vị trắ của hương ước xưa,ựồng thời trên cơ sở nắm vững ựược

quan ựiểm và phương hướng của đảng và Nhà nước trong việc xây dựng hương ước

mới mà chủ ựộng ựề xuất một số giải pháp khả thi góp phần tham gia vào phong trào

tái lập hương ước ựể quản lý làng xã hiện nay

Trang 6

3 ðối tượng và phạm vi nghiên cứu

Ở bài viết này ñối tượng ñược hướng ñến sẽ là một số quy ước làng dưới dạng những phong tục tập quán ,một số hương ước cổ và quy ước làng hiện nay, mà nội dung cốt lõi của nó sẽ xoáy vào những vấn ñề sau:

- Tìm hiểu về khái niệm hương ước

- ðặc diểm của hương ước

- Cơ sở hình thành hương ước xưa

- Vai trò vị trí và ý nghĩa của hương ước xưa

- Một số nội dung cơ bản của hương ước xưa

- Quan ñiểm của người xưa và của chúng ta hôm nay ñối với việc xây dựng

hương ước

- Tác dụng và thực trạng xây dựng hương ước làng xã Việt Nam hiện nay

- Phương hướng và một số giải pháp xây dựng hương ước trong làng xã Việt

Nam hôm nay

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình làm việc của mình, tôi ñã sử dụng nhiều cách thức ñể tiếp cận

và nắm bắt ñề tài Trước hết là phương pháp trực quan sinh ñộng từ việc ñọc một số lệ làng, hương ước cổ và một số quy ước làng hiện nay và sau ñó là phương pháp phân tích tổng hợp, so sánh ñối chiếu các tư liệu ñề cập ñến hương ước xưa và nay

5 Cơ cấu ñề tài

ðề tài gồm 3 chương Chương 1 Những vấn ñề lý luận chung về hương ước làng xã ở Việt Nam

Chương 2 Thực trạng xây dựng hương ước làng xã Việt Nam hiện nay

Chương 3 Phương hướng và một số giải pháp xây dựng hương ước ñể quản lý làng xã

Trong quá trình làm ñề tài này tôi ñã cố gắng rất nhiều, song không dễ thực hiện nếu không có sự giúp sức của giáo viên hướng dẫn, thầy Võ Duy Nam Bởi nhờ thầy tôi ñã xác ñịnh ñược phạm vi nghiên cứu của ñề tài, ñể rồi từ ñó mà xác ñịnh ñược ñối tượng nghiên cứu, xác ñịnh ñược hướng tập hợp tư liệu Cũng qua lần làm luận văn này tôi ñã tích luỹ ñược một số kiến thức và có thêm niềm tin vào việc nghiên cứu khoa học Vì vậy, tôi xin gởi ñến thầy lời cảm ơn chân thành nhất

Trang 7

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ðỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ HƯƠNG ƯỚC LÀNG XÃ Ở VIỆT NAM

1.1 LÀNG XÃ VÀ VỊ TRÍ CỦA LÀNG XÃ VIỆT NAM TRONG LỊCH SỬ

Làng - từ thuần Việt là những ñơn vị tụ cư sinh sống của một cộng ñồng nông dân Việt Nam liên kết với nhau trong quan hệ kinh tế, họ tộc, tín ngưỡng Thông thường một làng ñược hình thành từ sự khai phá mở ñất của một gia ñình, một dòng

họ Sau ñó người của các dòng họ khác kéo ñến cùng khai phá thêm ñể làm ăn sinh sống, khiến cho ñiạ bàn tụ cư ngày càng mở rộng Nhiều dòng họ tập hợp thành xóm, nhiều xóm tập hợp thành làng

Từ khi giành ñược quyền tự chủ, chính quyền các triều ñại phong kiến Việt Nam ñã lấy làng làm ñơn vị hành chính cơ sở cuả Nhà nước Nói chung trước Cách mạng tháng Tám 1945, tại vùng ñồng bằng, trung du Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ phần ñông mỗi làng là một xã, nên người dân thường ghép hai từ làm một: làng - xã Như vậy làng xã là ñơn vị cơ sở của thiết chế chính trị ñược hình thành từ nhu cầu khai phá ñất ñai và cố kết cộng ñồng của nông dân Việt Nam qua lịch sử Và từ hàng ngàn năm nay cùng với quá trình ñấu tranh giữ nước, là sự hình thành không ngừng các làng xã mới theo bước chân của các thế hệ người ñi mở cõi

Ở ñiểm xuất phát nguyên thuỷ của nó, mối quan hệ giữa các thành viên trong làng xã thường ñược quy ñịnh bởi phong tục, tập quán, lề thói của từng cộng ñồng Từ khi trở thành ñơn vị hành chính cấp cơ sở, thì mối quan hệ giữa các thành viên làng xã lại bị chi phối bởi các quy ñịnh của phép nước Vì vậy bộ mặt xã hội của làng xã Việt Nam truyền thống vừa mang dấu tích của công xã nông thôn, vừa bị chi phối bởi trật tự của nền quân chủ phong kiến

Trải qua lịch sử hàng ngàn năm giữ nước và dựng nước, mỗi làng xã Việt Nam với tư cách là những cộng ñồng tự quản khép kín ñã trở thành ñiạ bàn thể hiện sức mạnh của chiến tranh nhân dân, với tinh thần mỗi làng xã là một pháo ñài, mỗi người dân là một chiến sĩ Mặt khác làng xã Việt Nam cũng là nơi cung cấp sức người, sức của cho các cuộc chiến tranh vệ quốc Những người lính ra trận chính là những người

“dân ấp, dân lân mến nghĩa làm quân chiêu mộ”

Trong các giai ñoạn xây dựng và phục hưng ñất nước, người nông dân trong các làng xã Việt Nam lại là lực lượng sáng tạo nên các giá trị tinh thần vật chất của dân tộc

Trang 8

Chính là con người ở những nơi thôn cùng, xóm vắng, nơi làng quê dân dã, bằng tình yêu và khát vọng của mình từ bao ñời nay ñã sáng tạo nên toàn bộ các giá trị văn hoá dân gian, các giá trị biểu hiện bản sắc cuả dân tộc Việt ðồng thời còn biết bao nhiêu phẩm chất tốt ñẹp của dân tộc Việt Nam, như: lòng yêu nước thương nòi, nếp sống tình nghĩa thuỷ chung, tinh thần thượng võ, lòng nhân ái, vị tha, hiếu học, yêu lao ñộng v.v Tất cả ñều bắt nguồn từ lối sống cuả con người trong các làng xã tự ngàn xưa

Tóm lại: toàn bộ các giá trị mà người nông dân Việt Nam sáng tạo nên trong lịch sử, cũng như toàn bộ những gì thuộc về nhân cách và phẩm chất của họ là sản phẩm kết tinh qua hàng ngàn năm trong những ñiều kiện kinh tế - xã hội ñặc thù, trong môi trường văn hoá nhân văn làng xã, ở ñó cuộc sống của mỗi thành viên từ thế hệ này sang thế hệ khác luôn chịu sự tác ñộng chi phối và ràng buộc bởi hệ thống các luật tục

1.2 HƯƠNG ƯỚC - CÔNG CỤ PHÁP LÝ CỦA TẬP QUÁN DÂN CHỦ TỰ QUẢN TRONG CÁC CỘNG ðỒNG LÀNG XÃ VIỆT NAM TRUYỀN THỐNG

Khi nghiên cứu về cộng ñồng làng xã Việt Nam, có một vấn ñề quan trọng mà các Nhà nghiên cứu thường ñề cập ñó là năng lực tự quản của các cộng ñồng Từ hàng ngàn năm nay nó ñã trở thành một tập quán bền vững, biểu hiện năng lực tự quản lý của mỗi làng xã, mà công cụ pháp lý có hiệu lực chính là các hương ước làng xã

1.2.1 Khái niệm hương ước

“Hương ước là văn bản qui phạm xã hội, trong ñó qui ñịnh các quy tắc xử sự chung do cộng ñồng dân cư cùng thỏa thuận ñặt ra, ñể ñiều chỉnh các quan hệ xã hội mang tính tự quản của nhân dân, nhằm giữ gìn và phát huy những phong tục tập quán tốt ñẹp và truyền thống văn hóa trên ñịa bàn làng, bản, thôn, ấp, cụm dân cư, góp phần

hỗ trợ tích cực cho việc quản lý Nhà nước bằng pháp luật”1

1.2.2 ðặc ñiểm hương ước

Hương ước là qui phạm xã hội tiến bộ không trái pháp luật và ñạo ñức xã hội Như vậy có nghĩa rằng hương ước không phải là những qui phạm pháp luật, tức là nó không chứa ñựng các nguyên tắc xử sự chung Tuy nhiên, ñể hỗ trợ cho việc thực thi pháp luật của người dân, hương ước phải là các qui phạm xã hội không ñược trái luật, cũng như trái với các chuẩn mực ñạo ñức và thuần phong mỹ tục ðồng thời, hương

Trang 9

ước thường không ñặt ra các biện pháp xử phạt nặng nề xâm phạm ñến tính mạng, thân thể, sức khỏe, danh dự nhân phẩm và mọi quyền lợi hợp pháp của công dân

Hương ước do cộng ñồng cư dân thỏa thuận, ñược cơ quan Nhà nước có thẩm

quyền công nhận Nếu pháp luật ñược ban hành, thì hương ước ñược công nhận ðiều

này thể hiện tính gắn bó của hương ước ñối với ñời sống cộng ñồng dân cư Nhà nước không can thiệp vào ñời sống ñó, mà làm thủ tục chọn ra những hương ước tiến bộ, phù hợp với bản chất của Nhà nước, phù hợp với ñịa phương ñể công nhận, cho phép

áp dụng trong phạm vi từng ñịa phương

Hương ước ñược ban hành và áp dụng ở từng cấp cơ sở Nó có giá trị pháp lý không cao, không có tính hệ thống như các qui phạm pháp luật; nó ñược áp dụng ở từng ñịa phương cụ thể trong phạm vi hẹp

1.2.3 Cơ sở hình thành hương ước

Ở buổi ñầu dựng nước của người Việt cổ, trong bối cảnh Nhà nước sơ khai của các vua Hùng, ý thức cộng ñồng của từng nhóm cư dân ñã ñược hình thành Và ñể ñạt ñược mục tiêu cố kết cộng ñồng, họ cần có các qui ước ñể quản lý cộng ñồng của mình Lúc ñầu khi cư dân còn thưa thớt, quan hệ xã hội còn giản ñơn, thì các qui ước cộng ñồng chủ yếu là các tín ngưỡng sùng bái tự nhiên, là các nghi lễ phồn thực, là tục thờ cúng tổ tiên

Khi làng xã ñông ñúc dần, quan hệ xã hội và các thiết chế tổ chức phong phú lên, thì các qui ước cũ cần phải sửa ñổi bổ sung Qua nhiều ñời, nhiều thế hệ, các qui ước này ñược thực hiện, chọn lọc và trở thành phong tục Và một khi các phong tục nào ñó ñược gắn với các hình thức thưởng phạt, thì trở thành luật tục Ở các làng xã Việt Nam trong quá trình ñi lên cùng với lịch sử của ñất nước tự chủ, các luật tục ñó dần dần ñược văn bản hóa thành các hương ước

Từ khi Nhà nước phong kiến tự chủ ñược hình thành, nhất là ở giai ñọan cực thịnh, ñể nắm chặt các cộng ñồng cư dân thuộc quyền quản lý của nó, Nhà nước vừa thành lập các ñơn vị hành chính cơ sở ñến làng xã, vừa ban hành luật pháp Tuy nhiên quan hệ sản xuất phong kiến dựa trên nền sản xuất cá thể tự cung, tự cấp chưa ñủ sức phá vỡ các quan hệ công xã cổ truyền Chính quyền phong kiến chưa ñủ sức áp ñặt mọi giáo lý và pháp quyền của nó vào các cộng ñồng làng xã Trái lại, nó vẫn phải coi các công xã nông thôn là chỗ dựa ñể thu thuế và bắt phu bắt lính Do ñó, sau khi ñã ñòi hỏi các làng xã thực hiện nghĩa vụ thuế khóa và binh dịch, Nhà nước phong kiến vẫn ñể cho các làng xã duy trì luật tục và các qui ước nội bộ của họ, miễn là các luật tục ấy

Trang 10

không phương hại ựến quyền thống trị của Nhà nước phong kiến Nhờ ựó, mỗi làng xã vẫn có ựược quyền tự trị, tức là quyền duy trì các luật tục ựược ghi trong hương ước của làng, mà nội dung không ựối lập với luật pháp của triều ựình phong kiến Như vậy

sự ra ựời nở rộ của hương ước làng xã trong các thế kỷ XVI, VII, XVIII ở Việt Nam là hiện tượng lịch sử phổ biến, biểu hiện nét ựặc trưng của sinh họat làng xã Việt Nam dưới chế ựộ phong kiến Và việc cho phép lập hương ước làng xã là sự nhân nhượng của Nhà nước ựối với làng xã, ựể ựiều hòa và cân bằng lợi ắch của hai bên Hương ước

là hiện thân của sự dung hòa giữa luật pháp Nhà nước và luật tục chốn hương thôn, giữa lợi ắch của Nhà nước và quyền lợi của các làng xã

Mặt khác làng là những cộng ựồng ổn ựịnh từ lâu ựời, trong ựó có sự ổn ựịnh về ựịa vực, quần cư, cùng với sự ổn ựịnh tương ựối về xã hội, về cơ cấu tổ chức và tắn ngưỡng Tắnh cộng ựồng của mỗi làng xã thông thường dựa trên các yếu tố cộng cư, cộng cảm, cộng mệnh đó là các yếu tố quan trọng ựể củng cố và hoàn thiện tục lệ Vì vậy khi mà dân số gia tăng, người dân không có ựiều kiện di chuyển việc cư trú theo ý thắch nay ựây mai ựó, nên buộc phải gắn chặt với làng Và cư dân trong làng ngày càng

cố kết bền chặt với nhau Các tục lệ ngày càng ựược củng cố và luật pháp hóa bằng các hương ước làng xã

Trang 11

Tóm lại, lệ làng là toàn bộ các qui ước làng.Còn hương ước chỉ là một thành phần của qui ước làng và ra ựời vào thời ựiểm mãi về sau này trong những ựiều kiện lịch sử, kinh tế và xã hội nhất ựịnh Tức là ra ựời vào thế kỷ XV, chậm hơn lệ làng (các qui ước làng khác) nhiều thế kỷ

Nói cách khác, nếu như lệ làng có một quá trình phát triển từ thấp lên cao, từ chưa hoàn thiện ựến hoàn thiện, thì hương ước chắnh là lệ làng ở giai ựọan phát triển hoàn thiện của nó Bởi vì ở giai ựọan mới hình thành từ những thế kỷ rất xa xưa, thời các cộng ựồng công xã nông thôn, lệ làng chủ yếu ựề cập ựến các sinh họat tắn ngưỡng tâm linh, mà nội dung chủ yếu là các nghi thức thờ cúng, tế lễ biểu thị lòng biết ơn, ngưỡng mộ ựối với tổ tiên thần thánh, với những con người có công ựức với làng, với Nước đồng thời xác ựịnh nghĩa vụ ựóng góp của mỗi người cho các nghi lễ ấy đó là

sự ựóng góp về tiền bạc, lễ vật hay công sức vào việc tế lễ, khao vọng vui chơi hoặc sửa sang tu bổ ựền miếu, chùa chiền

Trong quá trình ựi lên của lịch sử, cùng với sự phát triển của Nhà nước phong kiến tự chủ, lệ làng của các làng xã Việt nam cũng ựược bổ sung ngày càng phong phú thêm các qui ước mới, nhằm phản ánh nhiều mặt sinh họat và ựiều chỉnh nhiều mối quan hệ xã hội trong sinh họat làng xã Lệ làng ở buổi ựầu của nó chủ yếu ựề cập ựến các sinh họat tâm linh Càng về sau nó càng quan tâm ựến các họat ựộng thế tục

đặc biệt vào thời ựiểm khi mà Nhà nước phong kiến sau này muốn nắm chặt làng xã trong vòng kiểm sóat của nó, thì lệ làng ựã bắt ựầu mang một nội dung mới Nguyên nhân, là khi Nhà nước ựề ra luật pháp ựể kiểm soát làng xã, thì nó va chạm với

hệ thống lệ làng của các làng xã Trong ựiều kiện chưa nắm ựược ưu thế tuyệt ựối, Nhà nước phong kiến buộc phải thừa nhận sự hiện hữu của lệ làng Ngược lại, các làng xã cũng phải thừa nhận ắt nhiều sự can thiệp của Nhà nước vào sinh họat nội bộ của mình Tức là chấp nhận một số ựiều luật của luật Nhà nước vào lệ làng của mình

Trang 12

Bản thân hai tiếng hương ước ựã thể hiện rất rõ nét sự dung hòa giữa luật nước

và lệ làng đến lúc này, các làng không công khai gọi các qui ước làng của mình là lệ

làng như xưa, mà gọi bằng một cái tên có vẻ nho nhã hơn - hương ước

Như vậy hương ước chẳng qua chỉ là tên gọi mới của lệ làng, trong những ựiều kiện mới của lịch sử các làng xã Việt Nam, thời kỳ Nhà nước phong kiến tự chủ ựặt các làng xã trong vòng cương tỏa của nó

1.2.5 Vị trắ của hương ước ở làng xã Việt Nam trước ựây

Trong việc xây dựng các cộng ựồng làng xã tự quản ở nước ta dưới chế ựộ phong kiến, thì công cụ quản lý là cả một hệ thống các qui ước làng ựược biểu hiện trong các phong tục tập quán, trong các quan niệm ựạo ựức tắn ngưỡng, tôn giáo hương ước Trong hệ thống ựó, thì hương ước ựứng ở vị trắ hàng ựầu và có khả năng

chi phối lớn nhất ựến ựời sống làng xã Nếu như các qui ước làng ựược biểu hiện trong

phong tục tập quán, trong ựạo ựức, tắn ngưỡng chỉ ựề cập ựến một phương diện nào

ựó của sinh họat cộng ựồng, thì hương ước ựề cập ựến mọi phương diện của ựời sống làng xã; nếu phong tục, tập quán, tắn ngưỡng chỉ góp phần hình thành nên những mặt nào ựó của tắnh cách con người, thì hương ước góp phần ựịnh hình nên toàn bộ nhân cách và phẩm chất cơ bản của người dân quê trong các làng xã Việt nam truyền thống

Ở mặt ưu ựiểm của nó, hương ước ựã góp phần hình thành nên ở người nông dân nhiều ựức tắnh quý báu đó là những con người mang nặng tình yêu ựối với quê hương ựất nước, giàu lòng vị tha, tinh thần tương thân tương ái, tinh thần ựoàn kết và cố kết cộng ựồng, tinh thần trách nhiệm, ý thức dân chủ Chẳng hạn, ựể có thể tác ựộng ựến việc hình thành tinh thần ựoàn kết và cố kết ở mỗi thành viên trong cộng ựồng, hương ước không chỉ nói ựến nghĩa vụ của các thành viên ựối với cộng ựồng, mà còn qui ựịnh trách nhiệm bảo vệ, giúp ựỡ lẫn nhau giữa các thành viên trong ựời sống hàng ngày Hương ước khuyên mọi người ăn ở hòa thuận theo ựúng ựạo hiếu gia ựình, gìn giữ tình làng nghĩa xóm, khuyến khắch mọi người giúp ựỡ nhau khi gặp túng thiếu họan nạn, khi có công to việc lớn, như: cưới xin, ma chay, dựng nhà sửa cửa Những trường hợp ựánh chửi nhau gây thù oán, hà hiếp nhau ựều bị xử phạt nặng đó chắnh là cái ựể gắn những người nông dân lại với nhau, gắn họ với làng và trở thành truyền thống ựoàn kết, cố kết làng xã ựược từng người coi là nhu cầu, là lẽ sống, là tình cảm sâu sắc, là nghĩa vụ thiêng liêng

Hoặc giả với việc ựưa ra các qui ước, ựịnh rõ trách nhiệm cho từng tổ chức và

cá nhân trong các việc làm thủy lợi, giao thông, xây dựng các công trình phúc lợi công

Trang 13

cộng, bảo vệ an ninh, thờ cúng Hương ước ựã tác ựộng ựến việc hình thành ở người nông dân lối sống có trách nhiệm ựối với cộng ựồng làng xóm.Trên thực tế, mọi nghĩa

vụ mà làng ựặt ra ựều ựược người nông dân tuân thủ nghiêm túc Trong nhiều việc, họ tham gia không tắnh toán thiệt hơn Họ chú trọng ựến việc tình nghĩa với làng hơn là mặt quyền lợi ựược hưởng Từ ý thức vì cộng ựồng, người nông dân ham thắch ựược tham gia ựóng góp vào các sinh họat chung của làng Tinh thần trách nhiệm trước cộng ựồng ăn sâu vào tiềm thức của người nông dân, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành thuyền thống quắ báu

Mặt khác ý thức trách nhiệm với cộng ựồng ựã hình thành ở người nông dân ý thức dân chủ làng xã Nghĩa là dựa vào hương ước, họ thực hiện quyền hạn của mình

và ựấu tranh ựể thực hiện quyền lợi ựó Và chắnh khát vọng ựược sống dân chủ bình ựẳng của họ ựã ngăn chặn ựược phần nào sự lũng ựoạn của các chức dịch, giữ ựược thế thăng bằng của ựời sống làng xã

Tuy nhiên hương ước cũng có những mặt hạn chế, ựể lại những mặt tiêu cực trong ựời sống làng xã

Với các ựiều khoản chỉ liên quan ựến công việc, ựến tập tục của từng làng, hương ước ựã khiến cho người nông dân chỉ quan tâm ựến lợi ắch của làng mình, ựưa ựến tâm lý Ộăn cây nào, rào cây ấyỢ, Ộtrống làng nào làng ấy ựánh, thánh làng nào làng

ấy thờỢ ắt quan tâm ựến quyền lợi của làng khác và của cả nước Tâm lý ựó dẫn ựến

tư tưởng cục bộ ựịa phương, bè phái, làm tăng thêm tắnh biệt lập của làng, làm giảm sự

cố kết và tắnh thống nhất giữa các làng xã với nhau Mặt khác, ý thức về cộng ựồng làm cho người nông dân nhiều khi có những hành ựộng cực tả vì danh dự của làng, mà lao vào những tranh chấp ẩu ựả, kiện tụng các làng khác, mà thực chất chỉ ựể bảo vệ quyền lợi của các tầng lớp chức sắc, chức dịch trong làng

Tư tưởng cục bộ bè phái còn ảnh hưởng ựậm nét cho ựến ngày nay qua các cuộc tranh chấp ựể ựưa người làng vào các chức vụ chắnh quyền, ựoàn thể, nhất là hiện tượng tranh chấp ựất ựai, ựình chùa, miếu mạo

Từ giữa thế kỷ XVII trở ựi, tinh thần ựẳng cấp ựã thực sự ngự trị trong ựời sống làng xã Nó chi phối ựời sống tâm lý của mỗi cá nhân Tư tưởng ựịa vị, ngôi thứ ựã thành bả danh vọng buộc mỗi người phải lao vào Muốn khỏi bị khinh rẻ và lép vế, phải làm thế nào có ựược một danh vị Chưa có ựịa vị, thì phải lo cho có đã có rồi thì phải tìm cách vươn cao hơn Bỗng nhiên mất ựịa vị, bị gạt ra khỏi hệ thống thang bậc

xã hội làng xã, là ựiều cay ựắng chua chát Bởi vậy giữ bằng ựược ựịa vị của mình, là lẽ

Trang 14

sống còn của nhiều người Tư tưởng ựịa vị ngôi thứ cùng với óc cục bộ ựịa phương ăn sâu trong tiềm thức của người nông dân bao ựời, nay ựã thành sức ỳ, thành vật cản, ảnh hưởng ựến sự nghiệp xây dựng xã hội mới Hiện tượng kéo bè, kéo cánh, tranh giành chức vụ quyền lợi về tiền lương, nhà cửa, tiếng tăm quyền thế dẫn ựến tình trạng mất ựoàn kết, tệ ựộc ựoán chuyên quyền kìm hãm, trù úm người tài năng xảy ra trong các

cơ quan ở mọi cấp, mọi ngành trong những năm gần ựây là bằng chứng sinh ựộng

Một hậu quả khác của hương ước là góp phần tạo ra tư tưởng ganh ựua bon chen nhau, biến phong tục thành hủ tục Việc cưới, việc tang, khao vọng, lễ hội lúc ựầu rất ựơn giản chỉ cốt ựể cộng ựồng chứng giám công nhận sự trưởng thành, sự thành ựạt hay giờ phút ra ựi cuối cùng của ựời người Dẫu dân chúng bị mất ựi ý nghĩa lành mạnh ban ựầu bởi tư tưởng ganh ựua Hương ước với các ựiều khoản về các hủ tục trong ma chay, cưới xin, khao vọng phiền phức tốn kém ựã tạo cho người nông dân tâm lý coi trọng miếng ăn nơi công cộng, nảy sinh sự phân biệt so sánh cỗ nhà này với

cỗ nhà khác Nhà nào mâm cao cỗ ựầy thì ựược trọng vọng, nhà nào nghèo khó thì bị ựàm tiếu rẻ khinh điều cần nhấn mạnh là việc quản lý làng xã bằng hương ước là một trong những cơ sở ựể hình thành lối sống theo lệ làng, không quen sống theo pháp luật của người nông dân Với hương ước riêng, người nông dân trong các làng xã Việt Nam hàng ngàn ựời nay chỉ quen với lệ làng, mà không ựược trang bị những kiến thức

cơ bản về luật pháp, thiếu hiểu biết về luật đó là mặt tiêu cực lớn nhất, mà hương ước ựưa lại cho người nông dân

Tóm lại với tư cách là một văn bản quy phạm xã hội giữ vị trắ hàng ựầu trong hệ thống các qui ước làng, hương ước ngày xưa vừa là một ỘBộ luậtỢ của làng, vừa là một cuốn giáo lý Nó chi phối ựời sống các làng xã không chỉ trong sinh họat hàng ngày của mỗi người, mà còn trong tư tưởng, tâm lý lối sống của cả cộng ựồng

1.2.6 Ý nghĩa của hương ước và luật Nhà nước

Theo các nhà dân tộc học, thì hương ước xuất hiện vào thế kỷ XV, bắt ựầu từ thời kỳ Lê Thánh Tông và tồn tại phổ biến trong các làng Việt ở ựồng bằng, trung du Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ đây cũng là thời ựiểm ra ựời của Bộ Lê Triều Hình luật còn gọi là Luật Hồng đức Bộ luật hoàn chỉnh ựầu tiên của Nhà nước quân chủ Như vậy trong ựời sống pháp lý của xã hội Việt Nam lúc ựó cùng tồn tại 2 loại văn văn bản qui phạm Trong ựó, văn bản qui phạm pháp luật tức là Luật nhà nước do Nhà nước biên soạn, ban hành Còn văn bản qui phạm xã hội tức là hương ước do các làng xã biên

Trang 15

soạn và lưu hành trong nội bộ mỗi cộng ñồng, mỗi hình thức văn bản qui phạm nói trên

có ý nghĩa riêng của nó

1.2.6.1 Ý nghĩa của hương ước

Từ khi làng xã trở thành các ñơn vị hành chính của Nhà nước phong kiến, là lúc giai cấp thống trị muốn ñặt làng xã trong vòng kiểm soát của nó bằng cách ban hành luật pháp Song khi ñưa luật pháp vào ñời sống làng xã, nhà nước phong kiến ñã gặp phải sự ñề kháng của của các lệ làng Trong cuộc ñụng ñộ này, Nhà nước phong kiến buộc phải nhân nhượng bằng cách chấp nhận sự hiện hữu của lệ làng Ngược lại, các làng xã cũng phải chấp nhận sự can thiệp ít nhiều của Nhà nước vào ñời sống làng xã bằng cách ñưa vào qui ước làng một số ñiều của Luật nhà nước

Như vậy cuộc ñấu tranh ñể hương ước ñược thừa nhận, cho thấy ý chí và khát vọng của người nông dân các làng xã trong việc gìn giữ, bảo lưu những phong tục tập quán, tín ngưỡng và ñạo ñức truyền thống, những giá trị ñược hình thành vào thời kỳ những công xã nông thôn xa xưa

Việc bảo lưu và duy trì phần lớn các luật tục trong nội dung của hương ước, cho thấy tinh thần dân chủ là mặt ưu việt nổi bật trong nếp sống của người dân các cộng ñồng làng xã Nếp sống dân chủ này ñược hình thành từ thời kỳ các công xã nông thôn ðến lúc này dù ñã chuyển sang giai ñoạn phong kiến tập quyền, nhưng ở các làng xã Việt Nam trong môi trường kinh tế tiểu nông khi mà sự chênh lệch giàu nghèo của người dân quê là chưa ñáng kể, thì nếp sống dân chủ vẫn có cơ hội ñể duy trì.Và người nông dân vẫn muốn duy trì nếp sống truyền thống của mình hơn là phải sống trong vòng cương tỏa của luật pháp Nhà nước và giáo lý phong kiến

Mặc dù thông qua hương ước, Nhà nước phong kiến ñã áp ñặt ñược phần nào

mô hình tổ chức và cả ý thức hệ tư tưởng của nó vào ñời sống làng xã, nhưng với sự tồn tại của mình hương ước làng xã ñã góp phần không nhỏ của nó vào việc gìn giữ phong hóa, làm hình thành trong làng xã và người nông dân nhiều ñức tính và truyền thống quí báu Như vậy hương ước và nội dung của hương ước, bản thân nó là một giá trị văn hóa mang ñậm bản sắc Việt Nam

1.2.6.2 Ý nghĩa của luật Nhà nước ( Luật Hồng ðức)

Sự ra ñời và hòan thiện của Luật nhà nước vào thời ñiểm này chẳng hạn Luật

Hồng ðức cho thấy tư tưởng pháp trị ñã vươn lên vị trí ñộc tôn cùng với chế ñộ quân chủ, tập trung quyền lực cao ñộ Nó cho thấy ý thức pháp quyền của giai cấp thống trị

ñã ñạt ñến một trình ñộ cao

Trang 16

Trong rất nhiếu ñiều khoản của luật Nhà nước phong kiến, nhất là những ñiều khoản về hôn nhân gia ñình ta thấy rất rõ nét các dấu ấn của tư tưởng nho giáo Như vậy có nghĩa là từ thế kỷ XV trở ñi tư tưởng và triết lý nho giáo ñã hoàn toàn chiếm ưu thế trên vũ ñài chính trị và cả trong ñời sống tinh thần tư tưởng của xã hội Việt Nam ðồng thời từ chỗ là những tư tưởng về pháp trị nước nho giáo, ñã ñược thể chế hóa thành luật pháp

Sự ra ñời của Luật nhà nước cho thấy Nhà nước của giai cấp phong kiến ở nước

ta vào giai ñọan ñó ñã ñạt ñến một trình ñộ tổ chức cao và có qui củ Nó cần ñến pháp luật ñể bảo vệ quốc gia thống nhất, bảo vệ thể chế tập quyền và ñặc quyền ñặc lợi của giai cấp thống trị

1.2.7 Một số nội dung cơ bản của hương ước trong thời kỳ các chính quyền phong kiến tự chủ

Do mỗi làng có một ñặc ñiểm, tập tục và qui ước riêng, nên các ñiều khoản ghi trong hương ước rất ña dạng phong phú Tuy nhiên hương ước cũng có những nội dung phổ biến như sau:

1.2.7.1 Những quy ước phản ánh các quan hệ xã hội trong làng xã

Những qui ước này trước hết liên quan ñến các thiết chế tổ chức trong làng xã, liên quan ñến chức năng quyền hạn của từng tổ chức và các thành viên trong ñó Trong các thiết chế tổ chức ñó thì xóm, ngõ, giáp và hội ñồng kỳ mục, lý dịch ñược hương ước thường nhắc ñến,vì chúng có vai trò quan trọng nhất ñịnh trong sinh họat làng xã Xóm, ngõ là ñơn vị tổ chức an ninh cộng ñồng Hội ñồng kỳ mục là cơ quan có toàn quyền ñối với các mặt sinh họat làng xã Bộ máy lý dịch là ñại diện cho chính quyền phong kiến, chịu trách nhiệm trước Nhà nước về mặt dân ñinh (quản lý hộ tịch, hộ khẩu) thuế, lính Giáp là thiết chế giữ nhiều trách nhiệm trong sinh hoạt xã hội của

làng, là ñơn vị quản lý nhân ñinh (Phù sinh tống tử), là những tục lệ liên quan ñến việc

lấy vợ, lấy chồng, khi lên lão, lúc quá cố Giáp còn là ñơn vị phân bổ việc biện lễ và phục vụ tế lễ, rước sách thờ cúng Thành hoàng, chia ruộng ñất công, phân bổ sưu thuế

Ngoài việc phân ñịnh ngôi thứ trong làng xã, những qui ước ñề cập ñến cách cư

xử giữa người với người trong làng xã chiếm một phần lớn trong nội dung các hương ước Trong hương ước của nhiều làng, trước khi trình bày những ñiều cụ thể, các hương ước ñều khẳng ñịnh các mặt tốt ñẹp trong quan hệ giữa người với người trong làng và mong muốn lập hương ước ñể gìn giữ các quan hệ tốt ñẹp ấy

Trang 17

Hương ước làng Thụy Khuê (Quốc Oai – Hà Tây) mở ñầu có ghi: “Tục dân chúng tôi rất là thuần phác thật thà không dối trá, trộm cắp, tranh ñánh lẫn nhau, không

có những thói xấu Người trong làng ñều theo giữ ñể ñược lâu dài yên mạnh Bằng có người nào không theo giữ vượt càn, có bụng gian ñi làm trộm cướp, phá hoại tục dân Kính xin thần linh soi xét, nghiêm gia trách phạt không dung”

Hương ước nhiều làng có ghi những ñiều phạt các cá nhân vi phạm Khoán ước của làng Mộ Trạch qui ñịnh: nếu ñánh chửi nhau, thì tuỳ theo mức nặng nhẹ mà xử phạt, ai là người trái, bỏ trốn không ñến nghe xử thì phạt nặng thêm Những người chửi trước và người chửi bóng gió thì qui vào tội bất kính; nếu sự tình nặng, phạt một trâu, giá 5 quan 2 mạch, nhẹ hơn thì phạt một lợn, giá 1 quan và ñều phải lễ tạ ông cha người tố cáo Nếu là thường dân chửi nhau thì nam phạt ñánh gậy, nữ phạt ñánh roi với mức từ 30 ñến 100 gậy hoặc roi

Tuy nhiên trong bối cảnh của xã hội phong kiến, các qui ước về quan hệ giữa người với người không tránh khỏi ảnh hưởng của tư tưởng nho giáo, ñó là tư tưởng phân chia ñẳng cấp

Một khía cạnh khác của quan hệ xã hội làng xã ñược phản ánh trong hương ước,

là các qui ñịnh về người già Nội dung liên quan ñến tuổi lên lão (50 hoặc 55), nghĩa vụ

và quyền lợi của người dân lão Nhìn chung hầu hết các làng ñều có những qui ước chiếu cố ñến quyền lợi của các bậc người già

Một khía cạnh khác nữa liên quan ñến các quan hệ xã hội trong làng, là việc chia cấp ruộng ñất công Có làng số ruộng ñất chủ yếu dùng ñể chia cho binh lính hay chia cho các giáp hoặc những người giữ ñình chùa, cày cấy lấy hoa lợi dùng vào việc thờ cúng Thành hoàng, hoặc chia cho các chức dịch ñương chức Có làng do ruộng công còn lại quá ít, nên hàng năm cho bán thầu lấy tiền chia ñều cho các ñinh nam, ñể

bù vào số tiền thuế thân phải nộp cho Nhà nước Ruộng ñất công của làng chia cho, chỉ ñược quyền sử dụng trong ñịnh kỳ chia cấp ñó, không ai ñược bán Ai bán sẽ bị phạt nặng

Qui ước về các quan hệ xã hội trong làng xã cũng ñề cập ñến sinh, tử, giá thú ðối với việc giá thú, ña số các làng ñều có lệ cheo giành cho các cặp trai gái lấy nhau Cheo có giá trị như giấy kết hôn Nếu không nộp cheo, cuộc kết hôn coi như vô nghĩa

và không ñược làng công nhận, mỗi làng ñặt ra một hình thức nộp cheo, mà hình thức phổ biến là nộp tiền

Trang 18

Cùng với việc cưới xin, ma chay cũng ñược ghi trong hương ước Nói chung ở

ña số các làng, giáp là tổ chức ñảm nhiệm việc tang lễ cho người quá cố Tuỳ từng làng

mà các giáp có các hình thức phân công cụ thể, những tục lệ trong tổ chức tang lễ, nghĩa vụ trả ơn của tang chủ ñối với hàng giáp, thể hiện ở bữa cơm mời giáp trước hoặc sau khi ñưa tang

1.2.7.2 Những quy ước về việc bảo vệ an ninh làng xã

Về vấn ñề an ninh làng xã, hương ước của nhiều làng ñề cập ñến việc hạn chế nạn trộm cắp trong làng Làng Mộ Trạch phạt 50 quan ñối với những người làm nghề trộm cắp Phạt người ăn trộm ban ñêm 20 quan, trộm của công 10 quan Nếu ăn trộm

mà chưa bị bắt quả tang, nhưng ñã nhiều lần khả nghi, thì ñem sự tình phơi bày và xử phạt ñuổi ñi ñể dẹp mầm gian

Hương ước cũng có những ñiều khoản ngăn chặn cờ bạc Chẳng hạn ở làng Mộ Trạch, quan viên ñánh bạc phạt lợn rượu giá 3 quan tiền sử và không cho dự quan viên nếu là nho sinh trúng thức, giám sinh, nho sinh, sinh ñồ thì phạt 2 quan sử tiền và ñuổi khỏi hàng ngũ quan viên

Các ñiều khoản ngăn ngừa quan hệ bất chính giữa nam và nữ cũng ñược ghi trong các hương ước Nói chung lệ làng hạn chế tình yêu tự nhiên nam nữ, nên tỏ ra rất nghiêm khi họ có mối quan hệ ñược coi là bất chính

Việc giữ gìn trật tự trị an làng xã gắn liền với việc tổ chức vũ trang, bảo vệ xóm làng Trước hết các làng ñều lập và tu bổ các lũy tre làng Hương ước qui ñịnh trách nhiệm của từng xóm ngõ trong việc bảo vệ tu bổ các luỹ tre theo ñịnh kỳ hàng năm và phải chịu sự kiểm tra của các chức dịch Làng Mộ Trạch mỗi năm các chức dịch ñi kiểm tra hào lũy của các xóm vào thượng tuần tháng hai, ñến hạ tuần thì khám lại Xóm ngõ nào bỏ bê sẽ bị phạt Việc chặt tre ở luỹ phải ñược chức dịch ñồng ý, nếu tự tiện chặt sẽ bị phạt

Hương ước cũng qui ñịnh tỷ mỉ việc lập ra các ñội dân binh làng xã Cụ thể là: các nam giới từ 18 tuổi ñến 19 tuổi ñược tổ chức thành các ñội tuần phiên; trai ñinh của mỗi xóm ñược lập thành một ñội gọi là “phiên” Mỗi phiên lại chia làm nhiều nhóm, gọi là các “dâu” lần lượt thay nhau làm nhiệm vụ Phiên tuần của các xóm chịu sự ñiều ñộng của Trưởng phiên hay trùm phiên Tất cả dưới quyền ñiều hành của người phụ trách là quản xã hay trương tuần, chế ñộ tuần tra canh gác tùy thuộc vào tập tục của từng làng và ñược ghi trong hương ước

Trang 19

Thù lao cho tuần phiên trích từ tiền công quỹ của làng Hương ước cũng qui ñịnh chế ñộ khen thưởng ñối với người có công trong việc chống trộm cướp Làng Yên

Sở qui ñịnh ai bắt ñược một tên cướp sẽ ñược thưởng 60 quan tiền ñen, bắt ñược một

kẻ cắp thưởng 15 quan

1.2.7.3 Những quy ước ñảm bảo ñời sống tâm linh

Nội dung cụ thể của các qui ước này bao gồm: Lịch thờ cúng trong tháng và trong năm; lễ vật thờ cúng số lễ vật và loại lễ vật

Việc tổ chức biện lễ thờ cúng thông thường làng giao cho các giáp thay nhau hoặc cùng nhau ñảm nhiệm, trong ñó mỗi năm hay mỗi kỳ cầu cúng có một giáp ñăng cai, tức là giáp chịu trách nhiệm chính Sau ñó, giáp lại phân cho các thành viên theo trật tự tuổi tác Nói chung các làng ñều giành ra một số ruộng ñất công, ñể phục vụ cho việc biện lễ này

Việc tổ chức thờ cúng, rước sách gồm ba hoạt ñộng: Tế lễ do các chức sắc, chức dịch, cùng Hội tư vấn ñảm nhiệm, rước sách trước hay sau tế lễ, do trai ñinh các giáp thực hiện, dưới sự hướng dẫn của các chức sắc; các lễ nghi, trò chơi, các cuộc ñua tài giữa các giáp trong làng

Nhìn chung việc cầu cúng ñược phân công theo thứ tự ngôi thứ Những người

có phẩm hàm chức tước cao, ñảm nhiệm những chức trách quan trọng hơn

Việc chia biếu các lễ vật sau tế lễ cũng theo trật tự ngôi thứ

Những ñiều kiêng kỵ trong các dịp hội lễ, tế lễ cũng ñược ghi trong hương ước Ngoài việc thờ cúng Thành hoàng, hương ước cũng có những qui ñịnh về việc thờ phật Nhiều làng có những qui ước về việc tổ chức các nghi lễ liên quan ñến sản xuất nông nghiệp, như: lễ gieo mạ, lễ xuống ñồng, lễ cơm mới

Trang 20

1.2.7.4 Những qui ước về việc ñảm bảo nghĩa vụ với Nhà nước

Trước hết ñó là nghĩa vụ sưu thuế, gồm 2 loại Thuế ñinh (bổ cho các nam giới

từ 18 tuổi ñến 60 tuổi) và thuế ñiền ( thuế ruộng) Các làng mỗi năm ñến kỳ sưu thuế,

Lý trưởng ñem bài chỉ thuế về, hội ñồng kỳ mục họp với ñại diện các giáp duyệt lại số thuế phải nộp, phân bổ cho các giáp Trưởng giáp phân bổ thuế cho các ñối tượng, nhận và nộp cho lý trưởng, lý trưởng nộp lại cho chính quyền cấp trên Hương ước các làng ñều có ghi những ñiều có liên quan ñến việc phạt những cá nhân không nộp ñủ tiền thuế hay lợi dụng thu thuế ñể kiếm lời

Sau việc sưu thuế là việc ñảm bảo nghĩa vụ binh dịch Tùy theo từng thời kỳ, Nhà nước bổ cho các làng một số lượng lính nhất ñịnh Trong các ương ước có ghi rõ tuổi ñăng lính, quyền và nghĩa vụ của người ñi lính, việc xử phạt những người trốn lính Nói chung trai ñinh các làng từ 18 tuổi bắt ñầu phải ghi tên vào sổ ñăng lính, ñể Nhà nước ñiều ñộng Những người lính ñược làng giành cho một số ruộng ñất công, chẳng hạn: ở làng Yên Sở, mỗi người ñược 3 mẫu ñất bãi Ngược lại, ai trốn lính sẽ bị thu khẩu phần ruộng ñất ñược chia

Việc thực hiện nghĩa vụ ñi phu cũng ñược ghi trong hương ước và công việc này tuỳ từng làng giải quyết

Ngoài các nội dung trên ñây, hương ước của nhiều làng còn có các ñiều về bảo

vệ môi trường, bảo vệ sản xuất nông nghiệp, khuyến học

1.2.7.5 Các hình thức khen thưởng và xử phạt

Các hình thức khen thưởng bao gồm: thưởng tiền, ban thêm ngôi thứ, giảm bớt một số nghĩa vụ phải ñóng góp, bồi thường thiệt hại cho người có công khi làm nhiệm vụ

Các hình thức xử phạt bao gồm: phạt tiền phạt bằng hiện vật, bằng bồi thường thiệt hại, ñánh ñập, hạ vị trí ngôi thứ, ñuổi khỏi làng, tẩy chay ñám ma của kẻ vi phạm

Việc chúng ta cần quan tâm là việc xét xử và chế tài của làng xã ñối với các vi phạm hương ước ra sao? Vấn ñề này rất ña dạng, tùy theo từng làng

Những vi phạm với mức phạt nhỏ (phạt tiền, ñánh roi), thì tuần phiên giải ñương sự ra ñình làng ñể lấy lời khai, lập biên bản rồi căn cứ vào các mức phạt ghi trong hương ước mà xử phạt

Những vi phạm không ñủ làm nghĩa vụ biện lễ và phục vụ tế lễ, ñương sự không chỉ phải thực hiện ñủ, mà còn phải sửa lễ xôi gà, trầu, rượu ra ñình làm lễ tạ thần linh và xin lỗi làng trước sự chứng kiến của các quan viên

Trang 21

Những vi phạm về nói năng ñi ñứng ở ñình, các quan viên buộc các ñương sự phải sửa lễ tạ thần linh và xin lỗi làng như ñã nói ở trên

Những trường hợp vi phạm nặng với hình thức xử phạt trâu, lợn ñể làm cỗ bàn thì toàn bộ quan viên, kỳ mục, chức sắc, lý dịch họp bàn thống nhất Sau khi quyết

ñịnh xử phạt có hiệu lực, Mõ làng sẽ ñi thông báo ñể mọi người biết và ñến dự Sau ñó

lực lượng tuần phiên ñến nhà ñương sự bắt trâu, lợn ra ñình ăn khoán Khi cỗ bàn dọn

ra, ñương sự phải có mặt, ñi ñến từng mâm tạ lỗi

Nói chung dù bất kỳ ai vi phạm với lỗi nặng hay nhẹ, làng xã ñều thực hiện chế tài nghiêm ngặt và hiệu quả, ít có trường hợp ñương sự chống lại, bởi vì họ bị làng

ràng buộc bằng ngôi thứ, ruộng ñất công, thanh danh của anh em họ hàng và con cháu

Trang 22

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG XÂY DỰNG HƯƠNG ƯỚC

LÀNG XÃ VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 QUAN ðIỂM CỦA NGƯỜI XƯA ðỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG HƯƠNG ƯỚC

Người xưa coi hương ước là một công cụ ñể giáo lý và cũng là ñể giáo hoá

2.1.1 Hương ước là công cụ ñể quản lý làng xã trong bối cảnh là những cộng ñồng làng xã biệt lập, khép kín

Vấn ñề phát huy năng lực tự quản là ñiều ñược các cộng ñồng làng xã ñặc biệt quan tâm Các qui ước làng nói chung và hương ước nói riêng ñược coi có vai trò hết sức quan trọng, là công cụ ñể ñiều chỉnh các mối quan hệ trong các làng xã tự quản

Bằng cách tác ñộng trực tiếp ñến từng thành viên của cộng ñồng, qua việc kiểm soát thái ñộ ứng xử hàng ngày của cá nhân, hương ước ñã tạo ra sự ràng buộc, sự áp ñặt

và cả sự cưỡng chế của cộng ñồng ñối với mọi thành viên trong làng ðồng thời bằng cách trực tiếp tác ñộng ñến từng thành viên, hương ước ñã giúp cho bộ máy quản lý làng xã nắm ñược các tổ chức cấu thành guồng máy của làng, như: xóm ngõ, dòng họ, phe giáp, phường hội Khiến cho các tổ chức ấy vận hành thống nhất trong một chỉnh thể hữu cơ

Việc dùng hương ước ñể quản lý làng xã còn là sự kết hợp với những quan niệm

về ñạo ñức truyền thống Bởi vì hương ước vốn là những qui ước, những tục lệ làng xã ñược tuân thủ lâu ñời Những tục lệ ñó vốn là những qui ước cổ sơ, trong ñó có các qui ñịnh về việc bảo vệ phong hoá, tổ chức thờ cúng dựa trên tập quán và những quan niệm ñạo ñức truyền thống Hương ước bảo lưu và kế thừa các mặt trên, nên nó dễ ñi vào lòng người nông dân, ñược họ tuân thủ chấp nhận như một truyền thống làng mạc nghìn ñời cần ñược duy trì trong cuộc sống làng xã

Quản lý làng xã bằng hương ước còn thể hiện ở việc giải quyết ñời sống tâm linh của con người Ở nhiều làng, vấn ñề này ñược ghi trên ñầu và chiếm một số lớn các ñiều khoản trong hương ước, trong ñó qui ñịnh lịch thờ cúng, phân công tế lễ, qui ñịnh quyền lợi của các tổ chức, các cá nhân, các hạng dân ñối với công việc trọng ñại

ñó Vi phạm hương ước có khi bị coi là vi phạm những ñiều cấm kỵ của thần linh và sẽ

bị thần linh trừng trị Tuy vậy các ñiều khoản về tôn giáo tín ngưỡng không chỉ có tính

áp ñặt, cưỡng chế hay dọa dẫm, mà có tính khuyến thiện, có tác dụng củng cố lòng tin

Trang 23

của con người Người nông dân tin rằng trật tự hương ước của làng có liên quan ñến thần linh, ñến tổ tiên nên phải chấp nhận và làm việc tốt, việc thiện ñể mong thần linh phù hộ ñộ trì

2.1.2 Hương ước là công cụ ñể Nhà nước phong kiến can thiệp vào làng xã, ñiều hoà lợi ích giữa làng và Nhà nước

Thực tế cho thấy quá trình phát triển của hương ước là: buổi ñầu, các qui ước làng chỉ phản ánh các mặt của ñời sống làng xã, dẫn ñến xuất hiện khá nhiều ñiều liên quan ñến Nhà nước phong kiến, chẳng hạn những ñiều qui ñịnh về việc bầu cử, nộp sưu thuế, ñiều ñộng phu lính, ñồng thời nhiều qui ñịnh về mặt hiếu hỷ, lễ tiết, về quan

hệ cha con, vợ chồng, nam nữ theo quan niệm Nho giáo ñã ñược thể hiện trong một phần lớn các hương ước

Dù chỉ ñược ban hành trong từng làng xã nhưng ñể ñược công nhận và tồn tại, hương ước phải chịu sự kiểm duyệt của chính quyền Nhà nước cấp trên Và khi kiểm duyệt những ñiều khoản nào trái với qui ñịnh của Nhà nước, không theo tư tưởng Nho giáo thường bị gạt bỏ Như vậy thông qua hương ước, Nhà nước phong kiến dần dần ñưa luân lý Nho giáo, lồng tư tưởng quân chủ vào ñời sống làng xã

Khi hương ước ñã ñược phê duyệt mà vẫn còn những người không chịu tuân theo, cứ nhóm họp riêng, tức là hoạt ñộng vượt khuôn khổ cuả Nhà nước, kẻ ấy sẽ bị quan trên trị tội

Tuỳ theo giai ñoạn lịch sử, tùy theo chính sách của từng triều ñại phong kiến mà hương ước luôn phải ñược sửa ñổi bổ sung; hơn thế, mặc dù làng xử theo lệ làng, nhưng trong nhiều trường hợp những người làm trái pháp luật hay xâm phạm ñến lợi ích quốc gia, làng không thể tự ý xét xử theo lệ làng, mà phải trình lên quan trên Và cho dù ñã thành “Bộ luật” của làng, hương ước chỉ có thể có hiệu lực khi ñược các chức dịch, ñược lý trưởng ñại diện cho chính quyền cấp xã vận dụng Và khi một cá nhân nào ñó vi phạm lệ làng, thì người luận tội và phạt vạ anh ta chỉ có thể là chánh, phó lý, người ñại diện của chính quyền làng xã

Tóm lại qua hương ước, bằng bộ máy chính quyền cấp xã, cùng với con dấu của

nó, Nhà nước phong kiến ñã thâu tóm ñược các làng xã Thông qua hương ước, Nhà nước ñã tạo ñược cơ sở pháp lý ñể nắm làng xã và chi phối người nông dân, từ ñó buộc làng xã phải thực hiện các nghĩa vụ cơ bản về thuế má, binh dịch

Với quan ñiểm dùng hương ước ñể ñiều chỉnh các mối quan hệ làng xã, ñể Nhà nước nắm lấy làng xã, ñiều hòa lợi ích cuả Nhà nước và làng xã Cha ông xưa, trải qua

Trang 24

hàng ngàn năm lịch sử ñã xây dựng nên trên ñất nước ñộc lập tự chủ hình ảnh những làng quê Việt thanh bình yên vắng, nhưng ẩn chứa biết bao sức mạnh quật khởi

2.2 QUAN ðIỂM CỦA CHÚNG TA ðỐI VỚI VIỆC TÁI LẬP HƯƠNG ƯỚC

Trong phần mở ñầu của Chỉ thị số 24/1998/CT-TTg ban hành ngày 19/6/1998 của Thủ tướng Chính phủ về việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của làng, bản, thôn, ấp, cụm dân cư có ghi “Trong những năm gần ñây, cùng với việc không ngừng ñổi mới và hoàn thiện hệ thống pháp luật phục vụ cho yêu cầu quản lý Nhà nước, quản lý xã hội bằng pháp luật, các hương ước, quy ước của làng, bản, thôn, ấp, cụm dân cư ñã góp phần không nhỏ trong việc thưc hiện pháp luật của Nhà nước, ñiều chỉnh các mối quan hệ xã hội mang tính tự quản tại cộng ñồng dân cư ở cơ sở

Hiện nay, thực hiện chủ trương mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, ñặc biệt là ở cơ sở, nhiều ñịa phương trong cả nước ñã và ñang xây dựng và hoàn thiện hương ước, quy ước làng văn hoá trên cơ sở kế thừa những mặt tích cực của hương ước cũ, phù hợp với quy ñịnh của pháp luật hiện hành Tại nhiều ñịa phương, hương ước, quy ước mới không những góp phần phát huy thuần phong mỹ tục, ñề cao các chuẩn mực ñạo lý và ñạo ñức truyền thống của dân tộc mà còn là công cuộc hỗ trợ ñắc lực cho các cuộc vận ñộng duy trì an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, phòng chống các tệ nạn xã hội, phát triển sản xuất, khuyến khích học hành, giải quyết các tranh chấp, vi phạm nhỏ trong nhân dân, xoá ñói, giảm nghèo…”

Như vậy, từ tinh thần của phần mở ñầu Chỉ thị ta có thể thấy rõ ñược quan ñiểm của ðảng và Nhà nước ta, ñó là vẫn giữ vững giá trị của hương ước xưa

2.2.1 Tiếp tục khẳng ñịnh và ñề cao vai trò của hương ước làng xã trong hoàn cảnh mới

Quan ñiểm này xuất phát từ sự nhìn nhận thực tế cho rằng: hệ thống pháp luật của Nhà nước ta hiện nay chưa hoàn chỉnh Nhiều mặt cuả ñời sống xã hội chưa ñược ghi nhận về mặt pháp luật Vả lại, trong không ít trường hợp không nhất thiết cần ñến

sự ñiều chỉnh cuả pháp luật Hơn nữa người nông dân ở nước ta phần nào còn xa lạ với pháp luật Nhà nước Người nông dân vẫn quen với tập quán, với lệ làng, mà chưa có thói quen sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật Trong hoàn cảnh cụ thể này, việc xây dựng hương ước làng xã hiện nay vẫn là cần thiết, có tác dụng hỗ trợ và bổ sung cho pháp luật mà vai trò cụ thể là:

Thông qua việc xây dựng và thực thi hương ước, tạo ñiều kiện ñể người dân phát huy quyền làm chủ làng xã của họ Trước hết ñó là quyền ñược tự do trao ñổi, bàn

Trang 25

bạc, ựóng góp ý kiến xây dựng nếp sống, xây dựng phép tắc kỷ cương làng xã; xây dựng chắnh quyền cấp cơ sở Trong quá trình thực thi hương ước, mỗi người sẽ góp phần tắch cực vào việc bảo vệ tài sản Nhà nước, tài sản công cộng, tài sản công dân; bảo vệ môi trường sống như: rừng, biển, sông, hồ, nguồn nước, kênh mương ựê ựiều; bảo vệ cảnh quan và các công trình văn hoá, như: danh lam thắng cảnh, chùa chiền, miếu mạo; bảo vệ cơ sở hạ tầng như: cầu ựường, trường học, trạm xá, mạng lưới ựiện đồng thời góp phần bảo vệ trị an làng xã, bảo vệ an ninh chắnh trị và trật tự an toàn xã hội tại ựịa phương

Thông qua việc thực thi hương ước, làm sống dậy những nét ựẹp trong nếp sống của người xưa đó là nét ựẹp của các tập quán, của thuần phong mĩ tục, của tinh thần ựoàn kết tương trợ, yêu thương gắn bó với nhau trong quan hệ tình làng nghĩa xóm đó

là nếp sống thuần phác, giản dị, hướng thiện đồng thời thông qua việc thực hiện hương ước, ựể ựưa người dân ựến với các chuẩn mực mới của nếp sống văn minh, của những qui tắc ựạo ựức phù hợp với thời ựại; xây dựng các gia ựình văn hoá Góp phần bài trừ các hủ tục, tệ mê tắn dị ựoan, tệ phân biệt ựẳng cấp ngôi thứ trong việc tang ma cưới hỏi, lễ hội Góp phần chống các tệ nạn xã hội như: ma tuý, mại dâm, cờ bạc, tham

ô, tham nhũng

Thực hành hương ước là một trong những trường học thực tiễn, giáo dục cho người dân ý thức sống và làm việc theo pháp luật Hiện nay do nhu cầu mưu sinh thường nhật hoặc do trình ựộ học vấn hạn chế, nên người nông dân chưa có ựiều kiện tìm hiểu luật pháp Nhưng nhờ nắm ựược các ựiều khoản của hương ước, nhất là những ựiều khoản liên quan ựến luật pháp, người nông dân sẽ dần dần ựược tiếp cận với tinh thần các văn bản luật để rồi trong những trường hợp khi phải ựối mặt với các tình huống ựời sống liên quan ựến luật pháp, họ sẽ có ý thức tìm hiểu luật pháp một cách nghiêm túc và có trách nhiệm Từ ựó nâng cao ựược ý thức công dân của mỗi người

2.2.2 Lấy làng làm ựơn vị tự quản, ựơn vị biên soạn và thực thi hương ước

Trong việc tái lập ương ước, một vấn ựề ựược ựặt ra là: Vậy thì hương ước là của làng hay của xã ? Cho ựến nay vẫn có 2 ý kiến về vấn ựề này Tuy nhiên ựa số ý kiến ựã tương ựối thống nhất cho rằng: làng là ựơn vị biên soạn và thực thi hương ước mới Bởi vì xã là ựơn vị hành chắnh cơ sở phải quản lý kinh tế - xã hội bằng hành chắnh

và luật pháp Về nguyên tắc cấp quản lý hành chắnh ở ựâu, thì ựơn vị xã hội - dân cư ở dưới nó có quyền tự quản Như vậy thôn, làng là ựơn vị tự quản và cần có hương ước

Trang 26

Làng người Việt ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ từ ngàn xưa là ựơn vị tụ cư, có cơ cấu tổ chức riêng, có thổ ngữ riêng, là nơi chủ yếu gắn kết người nông dân với nhau

Do vậy, qua bao thăng trầm của lịch sử, làng vẫn còn tồn tại Từ năm 1989 ựến nay dưới tác ựộng của không khắ ựổi mới, nhiều nét ựặc trưng của làng truyền thống ựang ựược phục hồi và trong một thời gian dài sắp tới làng vẫn còn tồn tại

Dưới thời phong kiến, ựa số các xã chỉ gồm một làng với số dân trung bình từ 1.000 người ựến 1.200 người Còn giờ ựây bình quân mỗi xã ựã có tới 4 - 5 thôn (làng), với số dân từ 7.000 người ựến 8.000 người Thậm chắ nhiều xã, số dân ựã lên ựến 1 vạn người Trong tình hình ựó, không thể có một bản qui ước chung cho cả một xã có nhiều làng

Trên thực tế từ năm 1990 ựến nay chỉ có các làng, chứ không phải là xã soạn thảo hương ước Như vậy cả trong thực tiễn và lý luận, cả trong quá khứ và hiện tại hương ước là của làng, vì làng

2.3 TÁC DỤNG CỦA HƯƠNG ƯỚC TRONG GIAI đOẠN HIỆN NAY

Trong hoàn cảnh hiện nay, khi mà hệ thống pháp luật của nước ta chưa hoàn chỉnh, nhiều mặt của ựời sống, nhất là ựời sống các làng xã chưa ựược pháp luật ghi nhận và ựiều chỉnh, thì hương ước làng xã với tư cách là công cụ hỗ trợ và bổ sung cho luật pháp ựã phát huy ựược tác dụng tắch cực của nó đó là tác dụng giáo dục, hướng dẫn

2.3.1 Giáo dục tình cảm và lối sống ựạo ựức

Qua việc thực hiện hương ước, người nông dân không chỉ ựược làng xã ựảm bảo cho quyền lợi, mà còn ựược các thành viên quan tâm giúp ựỡ Những lúc neo ựơn ốm ựau, túng thiếu có hàng xóm bên cạnh thăm hỏi giúp ựỡ chia sẻ Mỗi người tìm thấy ở làng xóm một chỗ dựa tinh thần và cảm thấy ựược an ủi, nâng ựỡ Từ ựó, người nông dân sẽ có ựược ý thức trả ơn và coi ựó là lương tâm, bổn phận, là lẽ sống và tình cảm của mình

2.3.2 Giáo dục ý thức tuân thủ luật pháp

Trong quá trình xây dựng và thực thi hương ước, người nông dân sẽ có cơ hội ựược tiếp cận với tinh thần của một số văn bản luật Chẳng hạn, trong bản quy ước thực hiện quy chế dân chủ của xã Thường Kiện (huyện Kim Sơn - Ninh Bình) ta thấy các ựiều ựược ghi trong quy ước có liên quan ắt nhất ựến 6 văn bản luật như: Luật hôn nhân gia ựình, Luật dân sự, Luật môi trường, Luật phòng chống tệ nạn xã hội, Luật

Trang 27

giáo dục, Luật ñất ñai, Luật ñê ñiều như vậy, với hương ước, người nông dân sẽ từng bước ñược giáo dục, hướng dẫn ñể sống và làm theo pháp luật

2.3.3 Giáo dục ý thức làm chủ làng xã, ý thức trách nhiệm ñối với xã hội, với ñất nước

Với hương ước, mỗi người nông dân không chỉ quan tâm ñến tục lệ, tập quán và

lệ làng, mà còn phải quan tâm ñến mọi vấn ñề kinh tế - xã hôị ñặt ra cho làng xã Nghĩa

là mỗi ngươì phải có ý thức làm chủ làng xã trên tất cả các lĩnh vực của ñời sống ðồng thời làm tốt nghĩa vụ của người công dân ñối với ñất nước Ngoài các nghĩa vụ chung như: tham gia lực lượng vũ trang, ñóng thuế, mỗi người phải hưởng ứng và tham gia tích cực vào các phong trào xây dựng nông thôn mới như: ñóng góp xây dựng ñiện ñường, trường trạm, làm thủy lợi, giữ gìn vệ sinh môi trường, xây dựng nếp sống văn hóa nông thôn; ñấu tranh chống các tệ nạn xã hội, chống tham ô, tham nhũng, xây dựng trật tự kỉ cương làng xã ñồng thời chăm lo phát triển sản xuất, ñóng góp vào sự nghiệp dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh

2.4 THỰC TRẠNG XÂY DỰNG HƯƠNG ƯỚC Ở LÀNG XÃ VIỆT NAM NGÀY NAY

* Ưu ñiểm: Theo ñánh giá chung của các chuyên gia nghiên cứu về làng xã

hiện nay, nội dung các quy ước làng ñược soạn thảo những năm vừa qua khá toàn diện, tuân thủ các nguyên tắc của pháp luật và chính sách của ðảng, Nhà nước; kế thừa ñược nhiều mặt tích cực của các hương ước cũ

* Khuyết ñiểm: Trước hết, trong nội dung của một số bản quy ước có nhiều

ñiểm không chỉ ñi ngược lại mục tiêu “xây dựng nếp sống văn hoá”, mà còn mâu thuẩn

Một số làng có những qui ñịnh chưa thích hợp với tinh thần của luật, chẳng hạn làng Hồi Quan, làng Trung (Bắc Giang) qui ñịnh từ 22 giờ 30 phút trở ñi, ai ñi ñâu phải

có ñèn, thậm chí không cho mọi người ñi lại trong làng ngoài ñường Hoặc khi có lệnh giới nghiêm, ai ñi ñường không có ñèn thắp sáng cầm tay thì người khác có quyền bắt giữ Có làng lại qui ñịnh ai bán quán ñể khách hàng uống rượu say, nói càng hoặc ai

Trang 28

mời khách uống rượu say thì cả khách cùng chủ bị phạt Lại cĩ làng qui định: ai cĩ khách lạ mà khơng trình báo, nếu trong làng xảy ra mất trộm thì cả chủ và khách cùng

chiụ trách nhiệm - làng Trung ( Bắc Giang)

Một vấn đề khác cần bàn đến là nhiều làng đã áp dụng những biện pháp phạt của lệ làng ngày xưa Chẳng hạn ở làng Hồi Quan, ai cố tình vi phạm quy ước là thì khi bố mẹ trăm tuổi hoặc khi bản thân đến tuổi lên lão phải đem trầu cau “nĩi lại” với làng Ở làng Viềm Xá, người vi phạm cĩ thể sẽ khơng được làng thăm hỏi khi cĩ cơng việc cần thiết Cĩ làng qui định khi xảy ra tranh chấp, tùy mức độ cĩ thể họp tồn xĩm, tồn làng để giải quyết Người cĩ đơn yêu cầu phải chịu kinh phí cho các hội nghị này

Và người cĩ sai phạm phải nghiêm chỉnh thực hiện kết luận cuả hội nghị, chịu tất cả chi phí Hình thức này giống như hình thức bị làng ngã vạ như ngày xưa

Nét nổi bật trong qui ước của nhiều làng hiện nay là đã đề ra các hình thức phạt vượt thẩm quyền xử phạt của cấp xã, thậm chí vượt quyền pháp luật cho phép Sự vượt quyền này tập trung nhiều ở hình thức xử phạt bằng thĩc (lúa), trị giá trên 25 kg Mức cao nhất của hình phạt này tới 200 kg thĩc Làng ðổng Lâm đề ra hình thức phạt bằng gạch để xây dựng đường làng Hình phạt này qui định: những người trốn nghĩa vụ, đào ngũ, phá hoại các cơng trình cơng cộng, ngồi việc bị xử lý theo pháp luật cịn phải nộp

từ 300 đến 10.000 viên gạch

Lại cĩ các làng cĩ những qui định quá lỗi thời, như: ai vi phạm “lệnh giới nghiêm” tức là đi lại sản xuất ở ngồi đồng từ 22 giờ đến 5 giờ sáng sẽ bị phạt nặng: làng Cầu Gạo huyện Yên Phong bị phạt đến 30 kg thĩc

Một số làng cịn áp dụng hình thức khai trừ khỏi đồn thể đối với người vi phạm Chẳng hạn, làng Phấn ðộng và làng Cầu Gạo cĩ 11 khoản áp dụng hình phạt này Như vậy, người soạn thảo quy ước làng đã lấy quyền lực của làng can thiệp vào các đồn thể và quyền được sinh hoạt tại các đồn thể của các thành viên trong làng

Một điều đáng quan tâm khác là đứng tên dưới các bản quy ước này là Trưởng thơn, Trưởng Ban mặt trận, Hội trưởng Hội Bảo thọ, sau đĩ Chủ tịch xã đĩng dấu cơng nhận Trong khi đĩ, hương ước làng ngày xưa để được cơng nhận phải qua cấp phủ, huyện hoặc tỉnh phê duyệt Các quy ước làng vừa nêu trên rõ ràng cĩ nhiều điểm khơng hợp pháp luật, khơng được một cơ quan pháp luật hay cơ quan chính quyền, văn hĩa cấp trên nào xét duyệt

Hiệu lực thực tế của các quy ước qua khảo sát, các nhà chuyên mơn nhận thấy việc xử phạt cịn rất hạn chế Bởi lẽ:

Trang 29

Theo qui chế phạt hành chính hiện hành, thì cấp xã chỉ ñược phạt mức tối ña 50.000 ñồng Trong khi ñó, có làng ñề ra mức phạt cao nhất tới 100 kg thóc tương ñương 160.000 ñến 170.000 ñồng Việc này gây phản ứng từ những nguồn vi phạm qui ước

Khi có người vi phạm, trưởng thôn cũng không có quyền phạt mà chỉ lập biên bản gởi lên xã ñể xử phạt Ngoài ra, ở một số làng trưởng thôn có quyền phạt, nhưng khi thực thi nhiệm vụ, họ lại không nỡ ra tay phạt người vi phạm, nhất là với những người là anh em trong dòng họ Vì vậy, số vụ phạt ñược thực hiện rất ít

Kỹ thuật lập văn bản trong quy ước làng hiện nay kém xa so với hương ước

xưa Nhiều bản có nội dung nhắc lại pháp luật và những lời lẽ nặng tính hô hào, hô khẩu hiệu không có ñược tính thiết thực ñối với người dân như hương ước ngày xưa

Câu chữ trong hương ước ngày xưa thường ngắn gọn, xúc tích vừa có dáng dấp của văn phong pháp lý vừa có âm hưởng vần ñiệu của bài giáo huấn khiến người ñọc

dễ nhập tâm Hương ước ngày nay, nội dung gắn những ñiều rất chung chung có thể áp dụng cho làng khác cũng ñược

Một số quy ước vẫn lẫn lộn giữa quy ước nếp sống với chỉ tiêu xây dựng và

phát triển kinh tế, xã hội Hơn thế, ñó lại là những chỉ tiêu mà trong tình hình hiện nay rất khó thực hiện Chẳng hạn, có làng qui ñịnh: trong làng phấn ñấu không có người trong ñộ tuổi ñi học bị mù chữ, không có người có các hành ñộng gây gổ ñánh chửi nhau hoặc say rượu, chửi bới làm mất trật tự xóm làng; có làng còn có các qui ñịnh can thiệp quá sâu vào quyền tự chủ sản xuất kinh doanh của các hộ gia ñình Chẳng hạn, trong quy ước của làng Tư Cam (Hà Tây) có ghi: “ mỗi gia ñình có trách nhiệm thực hiện ñược 3 vụ trong năm theo sự hướng dẫn của Ban quản lý hợp tác xã, những vùng nào cấy giống lúa nào, thì phải làm ñúng Ai không làm phải hoàn toàn chịu trách nhiệm”

Tóm lại: nói chung các quy ước làng hiện nay chưa ñáp ứng ñược việc ñiều chỉnh các mối quan hệ xã hội ðối tượng và phạm vi ñiều chỉnh không rõ Phương pháp ñiều chỉnh không sát thực, thiếu tính khả thi, hình phạt còn tùy tiện

Trang 30

CHƯƠNG 3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG HƯƠNG ƯỚC ðỂ QUẢN LÝ LÀNG XÃ HIỆN NAY

3.1 PHƯƠNG HƯỚNG XÂY DỰNG HƯƠNG ƯỚC MỚI

Trong xu thế hội nhập và phát triển kinh tế thị trường hiện nay, khi mà các làng

xã Việt Nam ñã phá vỡ thế khép kín hướng ra bên ngoài, thì ñời sống xã hội nơi làng

xã ñã trở nên ña dạng và phức tạp hơn rất nhiều Vì vậy, việc tái lập hương ước hay xây dựng các hương ước mới phải tuân theo một ñịnh hướng ñúng sao cho hương ước ñảm bảo ñược vai trò là công cụ hỗ trợ và bổ sung cho pháp luật

Làng (thôn) ngày nay, về cơ bản không là cấp hành chính mà chỉ là những ñơn

vị dân cư kinh tế - xã hội, phải lo phát triển kinh tế xã hội Ngày nay làng thậm chí xã không ñược toàn quyền xử lý các hiện tượng, các mặt sinh hoạt của cộng ñồng mà phải

có sự hướng dẫn của Nhà nước Tuy vậy, làng cũng cần có sự tự quản nhất ñịnh, ñể chủ ñộng và sáng tạo trong việc thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội Hương ước mới lập ra không chỉ ñề cập ñến các tục lệ, mà phải có nội dung tổng hợp hơn liên quan ñến các nhiệm vụ kinh tế - xã hội của huyện, của tỉnh và cả nước

ðể ñảm bảo cho sự kiểm soát của Nhà nước ñối với làng xã, ñảm bảo về sự thống nhất giữa Nhà nước với làng, hương ước mới thể theo nguyện vọng bảo vệ quyền lợi của các tầng lớp nhân dân lao ñộng và từng làng trong sự nghiệp dân giàu, nước mạnh Do vậy, phải ñược soạn thảo một cách dân chủ Tức là phải ñược toàn dân tham gia xây dựng, bàn bạc ðiều quan trọng khác, hương ước mới phải chịu sự kiểm duyệt của cấp hành chính có thẩm quyền Và hội ñồng phê duyệt hương ước phải gồm những người làm công tác quản lý hành chính pháp luật, các nhà khoa học am hiểu về làng xã

Trong khi xây dựng hương ước mới cần phải kế thừa, phát huy những mặt tích cực của hương ước cũ như: những quy ước liên quan ñến phát triển sản xuất nông nghiệp, giữ vững sự cân bằng môi trường sinh thái, giữ gìn trị an làng xã, thực hiện các nghĩa vụ Nhà nước ðặc biệt trong tình hình hiện nay, cần ñộng viên mọi người ñóng góp vào các công trình tôn giáo, phục vụ thờ cúng dưới dạng “cung tiến”, cũng như ñóng góp vào các công trình nhà trẻ, trường học, thư viện, nghĩa trang liệt sĩ ðồng thời khuyến khích các hoạt ñộng từ thiện nhân ñạo, giúp ñỡ các gia ñình chính sách, trẻ em tật nguyền Khuyến khích những người ñi làm ăn các nơi ñóng góp cho quê hương

Định dạng
Số trang	61
Dung lượng	571,75 KB