LUẬN văn LUẬT tư PHÁP GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG mại BẰNG hội ĐỒNG TRỌNG tài DO các bên THÀNH lập

Đây là loại hình trọng tài khá mới mẻ ở Việt Nam với những ưu điểm như ít tốn kém, nhanh chóng, mềm dẻo, linh hoạt, bí mật, tính tự định đoạt cao… Từ những lý do trên và thấy được những

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA LUẬT

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT KHÓA 31 - NIÊN KHÓA 2005-2009

GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG

HỘI ĐỒNG TRỌNG TÀI DO CÁC BÊN THÀNH LẬP

Ths Dương Kim Thế Nguyên Nguyễn Thị Hồng Ý

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

NHẬN XÉT CỦA GIÁO VIÊN

[ \

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 TÍNH CẦN THIẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1

2 MỤC ĐÍCH VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2

3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3

4 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN 3

CHƯƠNG 1: 4

KHÁI QUÁT VỀ HỘI ĐỒNG TRỌNG TÀI DO CÁC BÊN THÀNH LẬP 4

1.1 CÁC HÌNH THỨC TRỌNG TÀI TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI 4

1.1.1 Trọng tài Ad – hoc 4

1.1.2 Trọng tài thường trực 6

1.1.3.Đánh giá ưu điểm và hạn chế của hình thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài Ad – hoc so với hình thức trọng tài thường trực 9

1.1.3.1.Ưu điểm 9

1.1.3.2 Hạn chế 10

1.2 LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA TRỌNG TÀI AD – HOC TRONG LUẬT VIỆT NAM 11

1.2.1 Lịch sử phát triển của trọng tài Ad – hoc theo pháp luật Việt Nam 11

1.2.2 Điều kiện cần thiết để trọng tài Ad – hoc có thể hoạt động hiệu quả 14

1.2.2.1 Ý chí các bên tranh chấp 14

1.2.2.2 Trọng tài viên đủ điều kiện và khả năng giải quyết tranh chấp 15

1.2.2.3 Cơ chế hỗ trợ của cơ quan Nhà nước đối với hoạt động trọng tài 16

CHƯƠNG 2: 18

GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG HỘI ĐỒNG TRỌNG TÀI DO CÁC BÊN THÀNH LẬP THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM 18

2.1 THỎA THUẬN VÀ THẨM QUYỀN CỦA TRỌNG TÀI AD – HOC 18

2.1.1 Thỏa thuận trọng tài Ad – hoc 18

2.1.2 Thẩm quyền của trọng tài Ad – hoc 22

2.2 TRÌNH TỰ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG TRỌNG TÀI AD – HOC 23

2.2.1 Nguyên đơn khởi kiện và bản tự bảo vệ của bị đơn 23

2.2.2 Thành lập Hội đồng trọng tài 24

2.2.3 Chuẩn bị giải quyết tranh chấp 26

2.2.4 Hòa giải 27

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

2.2.5 Tổ chức phiên họp giải quyết tranh chấp và quyết định trọng tài 28

2.3 CƠ CHẾ HỖ TRỢ CỦA TÒA ÁN TRONG QUÁ TRÌNH TỐ TỤNG 30 2.4 HIỆU LỰC CỦA QUYẾT ĐỊNH TRỌNG TÀI 34

CHƯƠNG 3: 36

NHỮNG VƯỚNG MẮC TRONG QUÁ TRÌNH ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG HỘI ĐỒNG TRỌNG TÀI DO CÁC BÊN THÀNH LẬP 36

3.1 NHỮNG VƯỚNG MẮC TRONG QUÁ TRÌNH ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG HỘI ĐỒNG TRỌNG TÀI DO CÁC BÊN THÀNH LẬP Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 36

3.1.1 Hạn chế về giới hạn thẩm quyền giải quyết của trọng tài 37

3.1.2 Hạn chế về quyền hạn của Hội đồng trọng tài Ad – hoc trong quá trình giải quyết tranh chấp 39

3.1.3 Hạn chế về hiệu lực của quyết định trọng tài 39

3.1.4 Hạn chế do đội ngũ trọng tài viên 40

3.1.5 Hạn chế do sự hiểu biết và thói quen của doanh nghiệp 41

3.2 HƯỚNG HOÀN THIỆN VIỆC GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG HỘI ĐỒNG TRỌNG TÀI DO CÁC BÊN THÀNH LẬP 42

3.2.1 Hoàn thiện các quy định của pháp luật về Hội đồng trọng tài do các bên thành lập 42

3.2.1.1 Mở rộng thẩm quyền của trọng tài Ad – hoc 43

3.2.1.2 Quy định chi tiết hơn quyền hạn của Hội đồng trọng tài trong giải quyết tranh chấp 44

3.2.2 Hoàn thiện cơ chế thi hành các quy định của pháp luật về Hội đồng trọng tài do các bên thành lập 45

3.2.2.1 Nâng cao chất lượng của đội ngũ trọng tài viên 45

3.2.2.2 Phổ biến pháp luật về trọng tài Ad – hoc 47

KẾT LUẬN 50

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẦN THIẾT CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Thế kỷ XXI là thế kỷ của hòa bình, thế kỷ của khoa học kỹ thuật, thế kỷ của

sự phát triển mọi mặt của các quốc gia… Mỗi quốc gia trên thế giới hiện nay đều chú trọng vào việc phát triển đất nước về mọi phương diện như chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, khoa học kỹ thuật v.v…Theo như các nhà nghiên cứu đã từng nhận xét thì người nào nắm giữ tiềm lực về kinh tế thì sẽ nắm giữ tiềm lực về chính trị Các quốc gia cũng nằm trong quy luật đó Việc chú trọng phát triển kinh

tế, nhằm nâng cao vị thế quốc tế được các quốc gia đặc biệt quan tâm Để kinh tế có điều kiện phát triển, mỗi quốc gia có những chính sách riêng phù hợp với đất nước

và thực tiễn phát triển Bên cạnh những thuận lợi về điều kiện tự nhiên, khoa học kỹ thuật, nguồn lực con người, các chính sách khuyến khích kinh tế thì các quy định của pháp luật về phát triển kinh tế cũng là điều quan trọng được các doanh nghiệp trong và ngoài mỗi quốc gia tìm hiểu trước khi tiến hành các hoạt động sản xuất kinh doanh

Trong môi trường kinh tế đa dạng và phức tạp, các nhà kinh doanh khi tham gia quan hệ thương mại trong mối quan hệ vừa cạnh tranh, vừa hợp tác với mục đích thu về lợi nhuận tối đa Chính vì thế, việc tranh chấp trong quá trình kinh doanh là điều không thể tránh khỏi Cùng với sự phát triển và mở rộng các quan hệ kinh tế quốc tế, những tranh chấp phát sinh từ những quan hệ này cũng tăng nhanh, với nội dung ngày càng phức tạp Do đó, việc có các phương thức giải quyết tranh chấp trong kinh doanh là một tất yếu khách quan, với mục đích bảo vệ quyền lợi của các bên tranh chấp cũng như nhằm ổn định và giữ vững nền kinh tế Tương ứng với sự đa dạng về hình thức và nội dung của các tranh chấp, các biện pháp giải quyết tranh chấp cũng rất đa dạng với những đặc trưng riêng Bên cạnh việc giải quyết tranh chấp thương mại bằng phương thức hòa giải, thương lượng hay Tòa án, thì trọng tài do các bên thành lập – một trong hai loại hình được luật thừa nhận – cũng là một biện pháp lựa chọn rất phổ biến để giải quyết tranh chấp trong thời buổi kinh tế thị trường như hiện nay

Ở nước ta hiện nay, mặc dù loại hình trọng tài thương mại do các bên thành lập đã xuất hiện khá lâu thông qua việc được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật, nhưng các doanh nghiệp Việt Nam vẫn không quan tâm đến loại hình trọng tài này trong vấn đề giải quyết tranh chấp Trong quá trình hội nhập kinh tế thế giới, so với sự chuyên nghiệp của các doanh nghiệp nước ngoài trong vấn đề giải quyết tranh chấp thì dường như các doanh nghiệp Việt Nam vẫn chỉ bước Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

những bước đi chập chững Bằng chứng đó là những vụ kiện giữa doanh nghiệp Việt Nam và doanh nghiệp nước ngoài hay vụ Vietnam Airlines thua kiện ở Pháp Mặc dù đã bước vào xu thế hội nhập nhưng khả năng của các doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa đáp ứng được xu thế phát triển kinh tế, đặc biệt là kiến thức về giải quyết tranh chấp Số vụ tranh chấp ngày càng tăng nhưng các doanh nghiệp vẫn sử dụng các phương pháp giải quyết tranh chấp cũ, không phù hợp với yêu cầu nhanh chóng, linh hoạt trong hoạt động sản xuất kinh doanh Thực tế cho thấy, việc giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài do các bên thành lập ở nước ta còn nhiều điều bất cập Cơ chế dành cho loại hình này vẫn chưa được hoàn thiện Đặc biệt, các doanh nghiệp có vẻ như không hề biết đến loại hình trọng tài do các bên tự thành lập Đây là loại hình trọng tài khá mới mẻ ở Việt Nam với những ưu điểm như ít tốn kém, nhanh chóng, mềm dẻo, linh hoạt, bí mật, tính tự định đoạt cao…

Từ những lý do trên và thấy được những ưu điểm nổi bật của loại hình trọng tài này

so với các phương thức giải quyết tranh chấp khác mà người viết đã chọn đề tài

“Giải quyết tranh chấp thương mại bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp của mình

2 MỤC ĐÍCH VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đề tài nhằm hướng tới mục đích nghiên cứu một cách tổng quát các vấn đề liên quan đến việc giải quyết tranh chấp thương mại bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập, bao gồm: những vấn đề lý luận về trọng tài do các bên thành lập; đánh giá các quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam về loại hình trọng tài này; tìm hiểu các vướng mắc trong quá trình thực hiện các quy định của luật; từ đó đề xuất hướng hoàn thiện, giải quyết những vướng mắc đó Việc giải quyết các vướng mắc trong quá trình áp dụng luật sẽ tạo điều kiện cho loại hình trọng tài do các bên thành lập trở thành một giải pháp tối ưu để giải quyết các tranh chấp thương mại thông qua việc giúp các doanh nghiệp hiểu rõ những quy định của pháp luật về vấn

đề này, đồng thời thấy được những ưu điểm nổi bật của phương thức giải quyết tranh chấp bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập so với phương thức giải quyết tranh chấp bằng Trung tâm trọng tài Từ đó tăng khả năng lựa chọn cho các doanh nghiệp, giúp họ tận dụng tối đa những ưu điểm đó để đạt được mục đích, lợi nhuận cao nhất trong hoạt động nghề nghiệp của mình

Dựa vào những mục đích nêu trên, đề tài sẽ đi vào nghiên cứu tất cả những vấn đề liên quan đến việc giải quyết tranh chấp thương mại bằng Hội đồng trọng tài

do các bên thành lập ở Việt Nam trong khoảng thời gian từ lúc loại hình trọng tài này xuất hiện cho đến nay

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong quá trình nghiên cứu, người viết chủ yếu sử dụng các phương pháp cụ thể sau: phân tích tổng hợp, so sánh, phương pháp lịch sử…, trên cơ sở thực tiễn việc áp dụng các quy định của pháp luật và hoạt động của loại hình trọng tài do các bên thành lập trong thực tế để giải quyết các vấn đề đặt ra trong luận văn Luận văn còn đưa ra những giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng phương thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập

4 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN

Mở đầu Chương 1: Khái quát về Hội đồng trọng tài do các bên thành lập

Chương 2: Giải quyết tranh chấp thương mại bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập theo pháp luật Việt Nam

Chương 3: Những vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật và hướng hoàn thiện việc giải quyết tranh chấp thương mại bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập

tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp về đề tài “Giải quyết

tranh chấp thương mại bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập”

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Trong hoạt động thương mại, tranh chấp giữa các bên có thể phát sinh vào bất

kỳ thời điểm nào Việc giải quyết các tranh chấp đó được hiểu là việc áp dụng cách thức, phương pháp để loại trừ những vấn đề không thống nhất giữa các bên tham gia hoạt đông thương mại Việc giải quyết các tranh chấp trong thương mại giúp cho hoạt động thương mại được tiến hành bình thường và lợi ích chính đáng của các bên được bảo vệ Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu trên thì cách thức và phương pháp giải quyết tranh chấp phải được lựa chọn áp dụng và tiến hành trên cơ sở phù hợp với quy định của pháp luật, đồng thời đáp ứng được nguyện vọng, nhu cầu của các bên

Trọng tài là một trong các phương pháp giải quyết tranh chấp được các doanh nghiệp quan tâm trong thời buổi kinh tế thị trường hiện nay Giải quyết tranh chấp trong kinh doanh bằng trọng tài là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua hoạt động của trọng tài viên với tư cách là một bên thứ ba độc lập nhằm chấm dứt các xung đột bằng cách đưa ra một phán quyết buộc các bên tham gia tranh chấp phải thực hiện

Tùy thuộc vào đặc điểm phát triển kinh tế xã hội, tập quán pháp luật của mỗi quốc gia mà quy mô và mô hình tổ chức trọng tài trên thế giới cũng khá đa dạng với những tên gọi không giống nhau Trọng tài có thể được phân thành các loại khác nhau căn cứ vào các tiêu chí cụ thể như: cấp độ quan hệ, tính chất quốc tế của vụ việc, thời gian hoạt động, sự quản lý của các quốc gia Ở đây, chúng ta phân loại trọng tài căn cứ vào thời gian hoạt động(1), gồm có trọng tài thường trực (còn gọi là Trung tâm trọng tài hay trọng tài quy chế) và trọng tài theo vụ việc (còn gọi là Hội đồng trọng tài do các bên thành lập hay trọng tài Ad – hoc)

Trọng tài Ad – hoc là hình thức trọng tài do các bên tranh chấp thỏa thuận thành lập để giải quyết tranh chấp giữa các bên và trọng tài sẽ tự chấm dứt tồn tại khi tranh chấp đó được giải quyết xong

Như vậy, trọng tài Ad - hoc là loại hình trọng tài không có cơ quan thường trực, do các bên tranh chấp lập ra để giải quyết vấn đề mà họ yêu cầu Đây cũng là hình thức trọng tài xuất hiện sớm nhất, được sử dụng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới Pháp luật về trọng tài của các nước trên thế giới đều ghi nhận sự tồn tại của hình thức trọng tài này Tuy quy định của các nước về hình thức trọng tài này ở mức độ sâu rộng khác nhau nhưng chúng đều có chung những đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất: Trọng tài vụ việc chỉ được thành lập khi phát sinh tranh chấp và

chấm dứt hoạt động khi tranh chấp đã được giải quyết

Khi giao kết hợp đồng, các bên có thể thỏa thuận ngay trong hợp đồng về hình thức giải quyết tranh chấp có thể phát sinh là Hội đồng trọng tài do các bên thành lập Điều này không có nghĩa là ngay lúc đó, Hội đồng trọng tài đã được thành lập

mà chỉ khi nào có tranh chấp xảy ra, theo như thỏa thuận, các bên có thể cùng lựa chọn một trọng tài viên duy nhất hoặc mỗi bên chọn một trọng tài viên, sau đó hai trọng tài viên đã được chọn sẽ cùng chọn ra một trọng tài viên làm Chủ tịch Hội đồng trọng tài Khi quá trình chọn trọng tài viên hoàn tất thì tranh chấp sẽ được giải quyết bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập

Thứ hai: Trọng tài Ad – hoc không có trụ sở thường trực, không có bộ máy

điều hành và không có danh sách trọng tài viên riêng

Do chỉ được thành lập khi có tranh chấp xảy ra nên trọng tài Ad – hoc không

có trụ sở thường trực và lịch hoạt động cụ thể, cũng không phải chịu sự giám sát điều hành của bất kỳ cá nhân tổ chức nào trong quá trình giải quyết tranh chấp (trừ trường hợp thực hiện không đúng theo quy định của pháp luật và thỏa thuận trọng tài) Khi lựa chọn trọng tài Ad – hoc, các bên được tự do lựa chọn trọng tài viên để giải quyết tranh chấp, kể cả trọng tài viên nước ngoài

Thứ ba: Trọng tài Ad – hoc không có quy tắc tố tụng riêng mà được các bên

tranh chấp thỏa thuận xây dựng Tuy nhiên, để tránh lãng phí thời gian, các bên tranh chấp có thể thỏa thuận lựa chọn bất kỳ một quy tắc tố tụng phổ biến nào hoặc một quy tắc tố tụng của một trung tâm trọng tài nào đó

Như vậy, đặc điểm cơ bản của trọng tài Ad – hoc không chỉ ở chỗ là không có trụ sở và không hình thành bộ máy ổn định mà còn không thống nhất lệ thuộc một cách ổn định vào bất kỳ một quy tắc xét xử nào Về nguyên tắc, các bên tham gia không bị ràng buộc bởi các quy định pháp lý về tố tụng, chừng nào nguyên tắc khách quan được bảo đảm Theo phương thức trọng tài Ad – hoc, quyền lựa chọn Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

trọng tài viên của các bên đương sự hoặc của người thứ ba là hoàn toàn tự do mà không bị giới hạn vào danh sách trọng tài viên có sẵn nào đó Đồng thời, các bên đương sự có toàn quyền trong việc xác lập quy chế tố tụng về tổ chức Hội đồng trọng tài, quá trình tố tụng v.v…

Trọng tài Ad – hoc là hình thức tổ chức đơn giản, khá linh hoạt và mềm dẻo

về phương thức hoạt động Nói chung, nó phù hợp với những tranh chấp ít tình tiết phức tạp, có nhu cầu giải quyết nhanh chóng và nhất là các bên tranh chấp có kiến thức và hiểu biết về pháp luật cũng như có kinh nghiệm tranh tụng Tuy vậy, trên thực tế, số lượng các vụ tranh chấp được giải quyết thông qua hình thức trọng tài này không nhiều Riêng ở Việt Nam vẫn chưa có trường hợp giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài Ad – hoc trong thực tiễn

1.1.2 Trọng tài thường trực

Trọng tài thường trực là hình thức giải quyết tranh chấp thông qua các tổ chức trọng tài do các trọng tài viên sáng lập ra để giải quyết tranh chấp thương mại, sẵn sàng giải quyết ngay khi được yêu cầu.Trọng tài thường trực có tổ chức, trụ sở ổn định, có danh sách trọng tài viên và hoạt động theo điều lệ riêng, có hội đồng thường trực làm công tác xét xử một cách thường xuyên và mang tính chuyên nghiệp

Trọng tài thường trực là hình thức trung gian giữa tòa án và trọng tài Ad – hoc Trọng tài thường trực giống trọng tài Ad – hoc ở khả năng lựa chọn trọng tài viên, tuy có hạn chế hơn Mặt khác, đặc điểm tố tụng của trọng tài thường trực là quy chế tố tụng chặt chẽ nên trong tố tụng trọng tài thường trực, các bên đương sự buộc phải tuân theo các quy chế xét xử của trung tâm trọng tài

Phần lớn các tổ chức trọng tài được thành lập bên cạnh phòng thương mại của các nước Phương thức hoạt động của trọng tài thường trực là tiến hành xét xử theo quy tắc tụng của họ đối với những tranh chấp thuộc thẩm quyền xét xử của tổ chức này Các trung tâm trọng tài có các đặc trưng chủ yếu sau đây:

Thứ nhất: Các trung tâm trọng tài là tổ chức phi chính phủ, hoạt động mang

tính nghề nghiệp thường xuyên, không nằm trong hệ thống cơ quan Nhà nước nhưng vẫn luôn đặt dưới sự quản lý và hỗ trợ của Nhà nước Điều đó có nghĩa là, trong quá trình giải quyết tranh chấp, trọng tài cần có sự hỗ trợ rất lớn từ Nhà nước

mà cụ thể là sự hỗ trợ từ phía Tòa án để có thể thực hiện chức năng giải quyết tranh chấp của mình một cách tốt nhất Ngoài ra, một trong những nội dung quan trọng trong việc quản lý của Nhà nước đối với hoạt động trọng tài là việc phê chuẩn điều

lệ của tổ chức, hoạt động trọng tài cũng như quy định về tiêu chuẩn trọng tài viên Nhìn chung, các trung tâm trọng tài được thành lập theo sáng kiến của các trọng tài Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

viên sau khi được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền cho phép Hoạt động của trung tâm trọng tài không được cấp kinh phí hoạt động từ ngân sách Nhà nước mà dựa trên cơ sở tự cân đối thu chi, áp dụng nguyên tắc tự hạch toán, dựa trên uy tín là chủ yếu Do không nằm trong bộ máy Nhà nước nên trọng tài thương mại không mang tính quyền lực Nhà nước Phán quyết của trọng tài viên duy nhất hoặc Hội đồng trọng tài không nhân danh quyền lực Nhà nước mà nhân danh người thứ ba độc lập

ra quyết định Các trung tâm trọng tài là tổ chức chính trị xã hội nghề nghiệp Do vậy, nó có tư cách pháp nhân và tồn tại độc lập với các trung tâm trọng tài khác

Thứ hai: Tổ chức và quản lý ở các trung tâm trọng tài rất thống nhất và chặt

chẽ Trọng tài thường trực nói chung có cơ cấu tổ chức tương đối phức tạp bao gồm

bộ phận thường trực (còn gọi bộ máy giúp việc) và các hội đồng trọng tài (được thành lập khi có vụ việc yêu cầu giải quyết) Theo Pháp lệnh Trọng tài thương mại Việt Nam năm 2003, cơ cấu tổ chức của trung tâm trọng tài gồm có Ban điều hành

và các trọng tài viên Ban điều hành của trung tâm trọng tài gồm có Chủ tịch, một hoặc các Phó Chủ tịch và có thể có Tổng thư ký do Chủ tịch trung tâm trọng tài cử Bên cạnh Ban điều hành, trung tâm trọng tài còn có các trọng tài viên trong danh sách trọng tài viên của trung tâm trọng tài Các trọng tài viên tham gia vào giải quyết tranh chấp khi được chọn hoặc được chỉ định

Thứ ba: Mỗi trung tâm trọng tài tự quyết định về lĩnh vực hoạt động và có quy

tắc tố tụng riêng Là một tổ chức phi chính phủ, các trung tâm trọng tài tồn tại độc lập vừa hợp tác vừa cạnh tranh với nhau Mỗi trung tâm trọng tài đều có điều lệ riêng, đặc biệt là quy tắc tố tụng riêng được xây dựng căn cứ vào đặc thù về tổ chức, hoạt động của trung tâm trọng tài trên cơ sở không trái pháp luật quốc gia và phù hợp với thông lệ quốc tế

Hiện nay, bản quy tắc trọng tài UNCITRAL do Ủy ban về luật thương mại quốc tế của Liên Hợp Quốc (thông qua năm 1976) hay bản quy tắc trọng trọng tài của Phòng thương mại quốc tế (ICC) có hiệu lực từ năm 1988 và một số công ước quốc tế có liên quan cũng như bản quy tắc tố tụng của một số trung tâm trọng tài quốc tế có uy tín (London, Brussell…) thường được coi là cơ sở, khuôn mẫu cho việc xây dựng quy tắc tố tụng của các trung tâm trọng tài

Thứ tư: Hoạt động xét xử của trọng tài thường trực được tiến hành bởi trọng

tài viên của trung tâm Trọng tài viên của trung tâm trọng tài gồm các chuyên gia có nhiều kinh nghiệm trong tất cả các lĩnh vực hoạt động của trung tâm trọng tài Đại

đa số là các luật gia trong các lĩnh vực đó, nhưng cũng gồm cả các nhà kinh tế, kỹ thuật…

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Các nhà tư bản cho phép danh sách trọng tài viên còn gồm những chuyên gia thuộc nhiều quốc tịch khác nhau được tham gia giải quyết các tranh chấp quốc tế trong tổ chức trọng tài quốc tế của mình Do đó, các bên tranh chấp được tự do lựa chọn trọng tài viên ở trong và ngoài danh sách trọng tài viên của tổ chức trọng tài được các bên lựa chọn Tự do lựa chọn trọng tài viên đối với các bên tranh chấp, kể

cả trọng tài nước ngoài là xu hướng phổ biến ở nhiều nước láng giềng của nước ta cũng như nhiều nước phát triển

Ưu điểm của trọng tài thường trực là có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, có cơ chế giám sát quá trình tố tụng trọng tài cũng như giám sát việc thực hiện tố tụng trọng tài Một ưu điểm nữa của trọng tài thường trực là có kinh nghiệm thực tiễn trong các

vụ giải quyết tranh chấp trước đó Dựa trên những kinh nghiệm này mà các trung tâm trọng tài có thể giúp các bên chỉ định các trọng tài viên có trình độ chuyên môn

và kinh nghiệm thực tế thích hợp tạo thuận lợi cho việc giải quyết tranh chấp Ngoài

ra, trọng tài thường trực còn có các nhân viên chuyên nghiệp luôn giúp đỡ các bên trong quá trình tố tụng

Tuy nhiên, trọng tài thường trực cũng có những hạn chế riêng Mỗi tổ chức trọng tài đều có quy tắc tố tụng riêng và không phải tổ chức trọng tài thường trực nào cũng đảm bảo quyền tự do chọn lựa của các bên Có những tổ chức trọng tài cho phép các bên tự do lựa chọn hình thức tố tụng cũng như chọn trọng tài viên, có những tổ chức trọng tài giới hạn việc chọn trọng tài viên trong danh sách trọng tài viên của trung tâm và tiến hành tố tụng theo thủ tục tố tụng của trung tâm trọng tài Tuy vậy, mỗi tổ chức trọng tài thường trực đều có điều lệ riêng nên có điều kiện thay đổi, bổ sung, hoàn thiện để ngày càng thích ứng với những điều kiện và đòi hỏi của thực tiễn Hơn nữa, để tăng cường khả năng cạnh tranh, ngoài việc hạ thấp biểu phí, các tổ chức trọng tài đều cố gắng cải tiến để rút ngắn thời gian tố tụng và đưa vào danh sách trọng tài viên những người có uy tín, hiểu biết rộng và giàu kinh nghiệm trong lĩnh vực giải quyết tranh chấp Đây chính là một trong những yếu tố góp phần nâng cao chất lượng hoạt động của các tổ chức trọng tài, làm cho hình thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài ngày càng chiếm ưu thế, hấp dẫn giới kinh doanh nhiều hơn

Trên bình diện quốc tế có ba hội lớn nhất chuyên giải quyết các tranh chấp thương mại đó là Hiệp hội trọng tài Hoa Kỳ (AAA), Tòa trọng tài quốc tế thuộc Phòng thương mại quốc tế (ICC) và Tòa trọng tài quốc tế Luân Đôn (LCIA) Ngoài

ra còn có nhiều trung tâm trọng tài của nhiều nước trên thế giới, ví dụ Phòng thương mại Xtockholm (SCC), vùng ven Thái Bình Dương có những trung tâm trọng tài tại Vancouver (Canada), Melbourne và Sydney (Ôxtrâylia), Hong Kong, San Francisco Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

và Los Angeles (Hoa Kỳ) Riêng ở Việt Nam hiện nay có 7 trung tâm trọng tài, cụ thể là: Trung tâm trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC), Trung tâm trọng tài thương mại Hà Nội, Trung tâm thương mại quốc tế Á Châu, Trung tâm trọng tài thương mại Thành phố Hồ Chí Minh, Trung tâm trọng tài thương mại Cần Thơ, Trung tâm trọng tài kinh tế Bắc Giang và Trung tâm trọng tài thương mại Bình Dương

1.1.3 Đánh giá ưu điểm và hạn chế của hình thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài Ad – hoc so với hình thức trọng tài thường trực

1.1.3.1 Ưu điểm

Trọng tài Ad – hoc có thể giải quyết tranh chấp một cách nhanh chóng và ít tốn kém bởi vì trọng tài Ad – hoc vẫn chủ yếu phụ thuộc vào ý chí của các bên tranh chấp Tùy vào sự thỏa thuận của các bên tranh chấp mà quy trình thủ tục tố tụng sẽ diễn ra trong thời gian nhất định, không kéo dài và chi phí giải quyết tranh chấp cũng do Hội đồng trọng tài – đại diện ý chí cho các bên – đưa ra một cách hợp lý căn cứ vào điều kiện các bên

Hình thức trọng tài Ad – hoc ít tốn kém hơn vì các bên chỉ phải trả phí trọng tài cho các trọng tài viên theo thỏa thuận chứ không phải chịu phí điều hành như quy định ở trung tâm trọng tài Chi phí đó được quy định hợp lý căn cứ vào khả năng và điều kiện của các bên tranh chấp Tuy nhiên, ưu điểm này có thể trở thành một hạn chế của trọng tài Ad – hoc khi Hội đồng trọng tài do các bên thành lập đưa

ra mức phí quá cao Vì vậy, trong quá trình giải quyết tranh chấp, các bên thường có khuynh hướng lựa chọn trọng tài vụ việc để tránh chi phí phụ và những trì hoãn có thể liên quan đến việc áp dụng quy tắc của một số tổ chức trọng tài thường trực Khi lựa chọn trọng tài Ad – hoc, các bên không bị ràng buộc bởi thời hạn, trình tự tố tụng như trong trọng tài thường trực Các bên có quyền tự do lựa chọn quy tắc tố tụng của bất kỳ trung tâm trọng tài nào mà các bên nhận thấy thích hợp Hội đồng trọng tài sẽ tiến hành giải quyết vụ tranh chấp theo thời gian và trình tự thủ tục mà các bên tranh chấp đã thỏa thuận Các bên cũng có thể tự thỏa thuận đưa

ra các quy tắc tố tụng đơn giản, linh hoạt cho phép rút ngắn quá trình đưa ra phán quyết, giúp cho quá trình giải quyết tranh chấp được nhanh chóng Trong khi đó, đối với hình thức trọng tài thường trực thì các bên chịu ràng buộc bởi quy tắc tố tụng của chính trung tâm trọng tài mà các bên đã lựa chọn Các quy tắc tố tụng của các bên thỏa thuận đưa ra có thể là một quy tắc tố tụng cụ thể nào đó, hay là sự lựa chọn, tổng hợp các ưu điểm của các quy tắc tố tụng mà họ tham khảo, dù ở hình thức nào đi nữa thì quy tắc đó cũng là sự thỏa thuận rất kỹ lưỡng về những vấn đề cần thiết cho quá trình giải quyết tranh chấp, đảm bảo cho quá trình được diễn ra suôn sẻ và thuận lợi

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Các bên có quyền tự do chọn trọng tài viên mà không phụ thuộc vào danh sách trọng tài viên của một trung tâm trọng tài nào đó Như vậy, các bên tranh chấp

có thể lựa chọn những người mà họ tin tưởng, có kinh nghiệm trong việc giải quyết tranh chấp Trong khi đó, đối với hình thức trọng tài thường trực thì các bên phải chọn trọng tài viên có tên trong danh sách trọng tài viên của trung tâm trọng tài để giải quyết tranh chấp Điều đó là một bất lợi khi người mà các bên muốn lựa chọn không có trong danh sách trọng tài viên của trung tâm trọng tài Việc mở rộng sự lựa chọn trọng tài viên của các bên tranh chấp là một ưu điểm nhằm bảo đảm ý chí của họ được thực hiện một cách triệt để, chỉ những người được các bên tranh chấp nhận xét là có khả năng và họ thật sự tin tưởng mới được giao trách nhiệm quan trọng đó

Trọng tài Ad – hoc được thực hiện mà không có bất kỳ sự hỗ trợ nào của cơ quan trọng tài mà nó chủ yếu dựa trên thỏa thuận chi tiết của các bên về thủ tục trọng tài(1), điều đó làm cho quá trình giải quyết tranh chấp được thực hiện nhanh chóng, linh hoạt Hội đồng trọng tài do các bên thành lập sẽ dựa vào các chứng cứ, tài liệu, dựa vào điều kiện thực tế để giải quyết tranh chấp theo như quy tắc tố tụng

mà các bên đã lựa chọn, mà không chịu sự chỉ đạo, hỗ trợ về cách thức, thủ tục giải quyết tranh chấp

1.1.3.2 Hạn chế

Ngoài những ưu điểm nêu trên, việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài Ad – hoc cũng có những hạn chế so với việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thường trực

Trên thực tế, cơ chế giám sát việc thực hiện hoạt động tố tụng của trọng tài Ad – hoc không chặt chẽ bằng trọng tài thường trực Hoạt động của trọng tài thường trực luôn được giám sát và được sự giúp đỡ của trung tâm trọng tài Trong khi đó, hoạt động của trọng tài Ad – hoc lại không chịu sự giám sát của bất kỳ trung tâm trọng tài hay tổ chức, cơ quan nào về việc tiến hành tố tụng và giải quyết tranh chấp của các trọng tài viên Vì vậy, kết quả phần lớn phụ thuộc vào các trọng tài viên tiến hành tố tụng như thế nào và liệu họ có thể kiểm soát được toàn bộ quá trình tố tụng

Cả trọng tài viên và các bên sẽ không có cơ hội yêu cầu sự ủng hộ và trợ giúp đặc biệt từ một tổ chức trọng tài thường trực trong trường hợp phát sinh sự kiện không

dự kiến trước và trong trường hợp các trọng tài viên không thể giải quyết được vụ việc Sự giúp đỡ và ủng hộ duy nhất mà các bên có thể nhận được là từ Tòa án Tuy nhiên, sự giúp đỡ này phụ thuộc vào thời hạn do pháp luật quy định Điều này đã

phần nào làm hạn chế ưu điểm về sự linh hoạt trong giải quyết tranh chấp của trọng tài Ad – hoc

Sau khi giải quyết xong tranh chấp, Hội đồng trọng tài sẽ tự giải tán Những

hồ sơ, tài liệu, chứng cứ có được trong quá trình giải quyết tranh chấp sẽ được lưu trữ tại Tòa án Điều đó dẫn đến sự khó khăn khi có khiếu nại về thẩm quyền của trọng tài, thỏa thuận trọng tài hay phán quyết trọng tài

Là một trong hai loại hình trọng tài luôn được nhắc đến song song, trọng tài

Ad – hoc cũng có nhược điểm giống với trọng tài thường trực, đó là khả năng thi hành các quyết định trọng tài chưa được bảo đảm, thống nhất giữa các văn bản pháp luật Xét dưới góc độ lý luận, mục tiêu mà các bên tranh chấp lựa chọn hình thức trọng tài là mong muốn đạt được nhanh chóng một quyết định giải quyết cũng như hiệu lực ràng buộc của quyết định đối với các bên tranh chấp Bằng phương pháp này, họ hi vọng quyền và lợi ích hợp pháp của họ được bảo vệ một cách tốt nhất Nhưng kết quả không theo ý muốn của họ, khi quyết định trọng tài không được thi hành, có nghĩa là mục tiêu của họ không đạt được, đã tạo nên tâm lý lo ngại, mất sự tin tưởng của các nhà kinh doanh đối với phương pháp này

LUẬT VIỆT NAM

1.2.1 Lịch sử phát triển của trọng tài Ad – hoc theo pháp luật Việt Nam

Trọng tài Ad – hoc là hình thức trọng tài xuất hiện sớm nhất, được sử dụng rộng rãi ở nhiều nước trên thế giới Dưới khía cạnh lịch sử, trọng tài Ad – hoc ra đời

trước trọng tài thường trực “Lịch sử phát triển của các biện pháp giải quyết tranh

chấp bằng trọng tài từ đơn giản đến phức tạp… trọng tài vụ việc ra đời trước trọng tài thường trực”(1) Nói một cách khác, trọng tài thường trực là bước phát triển tiếp theo của trọng tài Ad – hoc Mỗi hình thức trọng tài có những ưu điểm và nhược điểm riêng Sự hiện diện của hình thức trọng tài Ad – hoc sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các nhà kinh doanh có quyền tự do lựa chọn, bảo đảm cho họ có được độ

an toàn hơn khi đưa tranh chấp ra trọng tài

Pháp luật về trọng tài của nhiều nước đều ghi nhận sự tồn tại của hình thức trọng tài này Với những ưu thế nhất định, loại hình trọng tài Ad – hoc được lựa chọn sử dụng tại nhiều quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển Thế nhưng, ở Việt Nam, trọng tài Ad – hoc dường như còn là một khái niệm khá mới mẻ đối với các doanh nghiệp Ngay cả trong các văn bản quy phạm pháp luật, trọng tài Ad –

(1) Trần Hữu Huỳnh, “Các tổ chức trọng tài với việc xây dựng Pháp lệnh trọng tài Việt Nam”, Tạp chí Nhà

nước và pháp luật, 2001, số 2, trang 53-55

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

hoc cũng chỉ được quy định chính thức trong những năm gần đây, khi nền kinh tế Việt Nam đã đi vào quỹ đạo của kinh tế thế giới

Trong nghị định 116/CP ngày 5 tháng 9 năm 1994 về tổ chức và hoạt động của Trung tâm trọng tài kinh tế, trọng tài Ad – hoc không được đề cập mà chỉ quy định một loại trọng tài duy nhất là trọng tài thường trực (Trung tâm trọng tài) Nguyên nhân của vấn đề này là do nhu cầu giải quyết tranh chấp của các nhà kinh doanh lúc bấy giờ Trong giai đoạn này, khi có tranh chấp, theo thói quen họ thường giải quyết bằng con đường Tòa án Mặt khác, cách tiếp cận của các nhà kinh doanh trong thời kỳ đầu của nền kinh tế thị trường còn chậm nên họ chưa thấy được những

ưu điểm của phương thức giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài, đặc biệt

là trọng tài Ad - hoc

Sự xuất hiện của loại hình trọng tài Ad - hoc đã được đề cập trong một số văn bản quy phạm pháp luật chuyên ngành trong thời gian trước đây, đặc biệt là trong lĩnh vực đầu tư nước ngoài Điều 24 Luật đầu tư nước ngoài tại Việt Nam năm 1996 (sửa đổi, bổ sung năm 2000) nêu rõ, các tranh chấp giữa các bên tham gia hợp đồng hợp tác kinh doanh hoặc giữa các bên liên doanh cũng như các tranh chấp giữa các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, các bên tham gia hợp đồng hợp tác kinh doanh với các tổ chức kinh tế Việt Nam trước hết phải được giải quyết thông qua thương lượng hòa giải Trong trường hợp các bên không hòa giải được, theo quy định tại Nghị định số 24/2000/NĐ-CP ngày 31/07/2000 của Chính phủ, các bên tranh chấp có thể thỏa thuận một trong các phương thức sau đây:

• Tòa án Việt Nam

• Trọng tài Việt Nam hoặc trọng tài nước ngoài, trọng tài quốc tế

• Trọng tài do các bên thỏa thuận thành lập

Tranh chấp giữa doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài với nhau hoặc giữa doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài với các tổ chức kinh tế Việt Nam được giải quyết tại tổ chức trọng tài hoặc Tòa án Việt Nam theo pháp luật Việt Nam

Ngoài ra, tranh chấp giữa các nhà đầu tư nước ngoài với cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phát sinh từ hợp đồng BOT, BTO, BT; tranh chấp giữa doanh nghiệp BOT với các tổ chức kinh tế Việt Nam được giải quyết theo phương thức do các bên thỏa thuận ghi trong hợp đồng phù hợp với quy định của Chính phủ về đầu tư theo hợp đồng BOT, BTO, BT Và theo quy định tại Nghị định số 62/1998/NĐ-CP ngày 15/08/1998 và Nghị định số 02/1999/NĐ-CP ngày 27/01/1999 của Chính phủ, các tranh chấp nêu trên được giải quyết cụ thể như sau:

- Các tranh chấp phát sinh giữa các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền với nhà đầu tư nước ngoài hoặc doanh nghiệp BOT trong quá trình thực hiện hợp đồng Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

BOT, BTO và BT và các hợp đồng bảo lãnh việc thực hiện các cam kết về nghĩa vụ tài chính, về việc bán nguyên liệu, mua sản phẩm, dịch vụ để thực hiện dự án của doanh nghiệp Việt Nam tham gia hợp đồng này, trước hết cũng được giải quyết thông qua thương lượng, hòa giải, các bên có thể đưa vụ tranh chấp đó ra giải quyết

tại Hội đồng trọng tài do các bên thỏa thuận thành lập

- Các tranh chấp phát sinh giữa các bên trong doanh nghiệp BOT trong quá trình thực hiện hợp đồng được giải quyết như đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài

- Các tranh chấp phát sinh giữa doanh nghiệp BOT với tổ chức, cá nhân nước ngoài trong quá trình thực hiện dự án, các tranh chấp phát sinh giữa doanh nghiệp BOT với các tổ chức kinh tế Việt Nam tham gia thực hiện dự án được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam bảo lãnh nghĩa vụ thực hiện hợp đồng, nếu vụ tranh chấp không giải quyết được bằng thương lượng, hòa giải, các bên có thể đưa

vụ tranh chấp đó ra giải quyết tại Hội đồng trọng tài do các bên thỏa thuận thành lập hoặc trọng tài được thành lập và hoạt động ở một nước thứ ba

Như vậy, hình thức trọng tài Ad – hoc đã ra đời ở Việt Nam cách đây 10 năm

và tiếp theo đó, cơ chế dành cho nó đã được xây dựng trong Pháp lệnh trọng tài thương mại năm 2003 Điều 19 của Pháp lệnh quy định: “Các bên có quyền lựa chọn Trung tâm trọng tài hoặc Hội đồng trọng tài do các bên thành lập để giải quyết

vụ tranh chấp theo quy định về tố tụng trọng tài của pháp lệnh này” Như vậy, chỉ khi có tranh chấp thì các bên mới lập Hội đồng trọng tài Việc quy định trọng tài Ad – hoc vừa tôn trọng ý chí của các bên, vừa đảm bảo quyền cho các bên lựa chọn hình thức giải quyết tranh chấp Các văn bản quy phạm pháp luật trước đây chỉ đề cập đến trọng tài Ad – hoc như một phương thức giải quyết tranh chấp mà các bên

có thể lựa chọn Pháp lệnh trọng tài thương mại năm 2003 đã tiếp tục thừa nhận điều đó, đồng thời quy định các vấn đề liên quan đến việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài Ad – hoc như thành lập Hội đồng trọng tài, quy định về trọng tài viên…

Tiếp tục chuỗi quy định về trọng tài Ad - hoc, một số văn bản quy phạm pháp luật khác cũng quy định về hình thức trọng tài này là một trong những phương thức

mà các bên có thể áp dụng để giải quyết tranh chấp Việc xuất hiện khá sớm và được quy định trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật sẽ là điều kiện thuận lợi cho nhiều doanh nghiệp lựa chọn trọng tài Ad – hoc để giải quyết tranh chấp của mình Quy định về loại hình trọng tài mới này trong Pháp lệnh trọng tài năm 2003 đã tạo nên sự thống nhất khi áp dụng các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia Theo quy định của Công ước NewYork 1958 về công nhận và thi hành các quyết Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

định của trọng tài nước ngoài thì các quyết định của trọng tài được áp dụng cho việc công nhận và thi hành không chỉ bao gồm những quyết định do các Hội đồng trọng tài thường trực được các bên giao vụ việc để giải quyết tuyên mà còn bao gồm những quyết định do các trọng tài viên chỉ định cho từng vụ việc tuyên Và tại điều

73 Chương I Hiệp định thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ cũng có quy định về các bên có quyền lựa chọn: “Bất kỳ quy tắc trọng tài nào đã được quốc tế công nhận kể

cả Quy tắc của UNCITRAL ngày 15 tháng 12 năm 1976”

1.2.2 Điều kiện cần thiết để trọng tài Ad – hoc có thể hoạt động hiệu quả

Như trên đã phân tích, trọng tài Ad – hoc đã xuất hiện khá sớm khi nước ta bắt đầu hội nhập kinh tế thế giới Song cho đến nay, loại hình trọng tài này vẫn chưa được các doanh nghiệp lựa chọn để giải quyết tranh chấp Trong giai đoạn hiện nay,

để trọng tài Ad – hoc có thể được các doanh nghiệp lựa chọn như một trong các biện pháp giải quyết tranh chấp, thì cần có những điều kiện nhất định Đó là những điều kiện khách quan, chủ quan cần thiết để trọng tài Ad – hoc có thể hoạt động hiệu quả

1.2.2.1 Ý chí các bên tranh chấp

Các tranh chấp trong hoạt động đầu tư, hơp tác kinh doanh thường có giá trị tài sản lớn và liên quan đến lợi ích của nhiều người Việc giải quyết tranh chấp không kịp thời có thể ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của các bên liên quan Trên thực tế, nhiều tranh chấp có giá trị lớn không được giải quyết đúng đắn, kịp thời đã kéo theo những hậu quả xấu như đình đốn sản xuất, ngưng trệ công việc kinh doanh, thậm chí doanh nghiệp lâm vào tình trạng nợ nần,

có nguy cơ bị phá sản

Vì thế, các bên tranh chấp đều mong muốn bảo vệ và khôi phục một cách có hiệu quả quyền và lợi ích kinh tế hợp pháp, chính đáng của mình, đồng thời vẫn giữ được mối quan hệ hợp tác kinh doanh lâu dài, bền vững với các đối tác, giữ được uy tín, bí mật kinh doanh của doanh nghiệp mình trong quá trình giải quyết tranh chấp Với mục đích như vậy, các doanh nghiệp thường tìm đến hình thức trọng tài Đặc biệt, đối với hình thức trọng tài Ad – hoc, quyền tự do thỏa thuận của các bên tranh chấp được thể hiện rất rõ qua việc tự do lựa chọn trọng tài viên, quy tắc tố tụng, địa điểm, thời gian tố tụng

Ý chí của các bên tranh chấp có thể được xem là điều kiện cần thiết quan trọng nhất để trọng tài Ad – hoc có thể hoạt động hiệu quả Khi đã lựa chọn hình thức trọng tài Ad – hoc, điều đó có nghĩa là các bên mong muốn được giải quyết tranh chấp của mình chỉ bằng trọng tài viên do chính mình lựa chọn, bằng quy tắc tố tụng mà chính mình chấp nhận cùng với mọi yếu tố đã được hai bên thỏa thuận phù Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

hợp với điều kiện, khả năng của mỗi bên Và với mong muốn như vậy thì các bên tranh chấp phải tiến hành thỏa thuận như thế nào để hình thức trọng tài Ad – hoc được áp dụng và hoạt động có hiệu quả nhất Tuy nhiên, nếu các bên không thiện chí hoặc không có tinh thần hợp tác thì hoạt động của trọng tài Ad – hoc sẽ kém hiệu quả hơn so với trọng tài thường trực

Khi lựa chọn trọng tài Ad – hoc, các bên nên thỏa thuận chi tiết, cụ thể về mọi điều liên quan đến việc lập Hội đồng trọng tài và giải quyết tranh chấp, chú ý đến những yếu tố có thể làm thỏa thuận trọng tài vô hiệu Những điều đó có thể là thỏa thuận về số lượng và thành phần của Hội đồng trọng tài, quy tắc tố tụng, nội dung tranh chấp… Trong quá trình giải quyết tranh chấp, các bên tham gia phải chủ động thực hiện các thủ tục của quy trình tố tụng một cách trung thực và nghiêm túc theo yêu cầu của Hội đồng trọng tài Và một điều quan trọng nữa đó là, sau khi tranh chấp được giải quyết thì các bên phải thi hành phán quyết trọng tài một cách tự nguyện và nhanh chóng

Ý chí của các bên bắt đầu từ lúc thỏa thuận lựa chọn trọng tài Ad – hoc, trong quá trình giải quyết tranh chấp, đến khi thực hiện phán quyết trọng tài đều phải hướng đến việc giải quyết thành công các tranh chấp bởi một Hội đồng trọng tài cùng với những điều kiện do chính các bên lựa chọn Có như vậy, hình thức trọng tài Ad – hoc mới có thể được hoạt động có hiệu quả nhất, thành công nhất

1.2.2.2 Trọng tài viên đủ điều kiện và khả năng giải quyết tranh chấp

Trọng tài viên chính là nhân vật trung tâm của hoạt động trọng tài, là người quyết định toàn bộ quá trình giải quyết tranh chấp Kết quả giải quyết vụ tranh chấp kinh tế có đúng đắn, công bằng hay không… phụ thuộc vào năng lực, phẩm chất của chính đội ngũ trọng tài viên Trọng tài viên thường là người có uy tín, hiểu biết sâu về lĩnh vực kinh tế, thương mại và pháp luật Họ làm trọng tài viên với tư cách kiêm nhiệm, chủ yếu là được hưởng thù lao theo vụ việc tham gia giải quyết

Vấn đề trọng tài viên ở một số nước quy định theo hướng bất kỳ thể nhân nào cũng có thể làm trọng tài viên chỉ cần đáp ứng điều kiện về năng lực hành vi dân sự

Đó là những quy định rất thông thoáng! Tuy nhiên, một số nước khác lại quy định

cụ thể về vấn đề này Theo pháp luật Việt Nam, Pháp lệnh trọng tài thương mại năm

2003 quy định bất kỳ ai, nếu đáp ứng các điều kiện tại Điều 12 và được các bên chỉ định, đều có thể làm trọng tài viên Lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp Việt Nam, Nhà nước cho phép chọn các “quan tòa tư” từ trong nhân dân, đại diện cho công bằng, cho trí tuệ để phán xét các tranh chấp thương mại mà không cần phải có thủ tục Nhà nước kiểm tra, cấp thẻ trọng tài viên như trước đây Đây là một bước nữa

cụ thể hóa phương châm của Đảng và Nhà nước ta là “dân biết, dân bàn, dân làm,

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

dân kiểm tra” Điều này đem lại hai cái lợi: thứ nhất, tạo điều kiện để doanh nghiệp

được tự do lựa chọn những chuyên gia ưu tú nhất (theo cách đánh giá của họ và phải chịu trách nhiệm về sự đánh giá đó); thứ hai, giúp cho việc giải quyết tranh chấp được thực hiện một cách nhanh chóng, phù hợp Tuy nhiên, bên cạnh cái được rất lớn này, cũng cần lưu ý những điều phải tránh Trọng tài là tổ chức do các bên tranh chấp thành lập, do đó, rất nhiều điều phụ thuộc vào sự hiểu biết, kinh nghiệm của các bên, kể cả việc lựa chọn trọng tài viên Ngoài ra, do trọng tài là lĩnh vực tương đối mới tại Việt Nam, những nhà chuyên môn, các luật gia có thể rất tinh thông về các lĩnh vực tranh chấp mà họ sẽ phải giải quyết nhưng chưa hẳn đã tinh thông trong tố tụng trọng tài Điều này dễ gây rủi ro cho các quyết định trọng tài vì nếu vi phạm thủ tục tố tụng trọng tài, quyết định trọng tài sẽ bị Tòa án hủy Ngoài

ra, sự độc lập, vô tư, khách quan là một nghĩa vụ có ý nghĩa tuyệt đối dành cho những ai làm trọng tài viên, vì nếu trọng tài viên không độc lập, vô tư, khách quan, quyết định trọng tài của họ có thể bị Tòa án hủy(1)

Như vậy, để có thể trở thành trọng tài viên, cá nhân phải đáp ứng những tiêu chuẩn do pháp luật của mỗi nước quy định về kiến thức, trình độ, đạo đức… Và để thành lập nên một Hội đồng trọng tài thì sự am hiểu, có kinh nghiệm trong các lĩnh vực tranh chấp, tinh thông thủ tục tố tụng trọng tài, độc lập, vô tư, khách quan là những tiêu chí để các bên tranh chấp lựa chọn trọng tài viên

1.2.2.3 Cơ chế hỗ trợ của cơ quan Nhà nước đối với hoạt động trọng tài

Trọng tài thương mại là một tổ chức phi Chính phủ nên không mang tính quyền lực Nhà nước Trong quá trình tiến hành công việc giải quyết tranh chấp, trọng tài thương mại hoạt động dựa vào chính mình là chủ yếu Bên cạnh đó, cơ quan Nhà nước chỉ giám sát và có cơ chế hỗ trợ trong một số trường hợp mà pháp luật quy định

Đối với loại hình trọng tài thường trực, nó hoạt động dưới hình thức là các trung tâm trọng tài, có trụ sở, có điều lệ, có quy tắc tố tụng riêng…Vì thế cho nên, trong quá trình các trọng tài viên của trung tâm trọng tài thực hiện công việc giải quyết tranh chấp của mình, họ có thể được hỗ trợ bởi chính trung tâm trọng tài đó khi có vấn đề khó khăn xảy ra Đối với loại hình trọng tài này thì sự hỗ trợ của Tòa

án chỉ tiến hành trong một vài trường hợp nhất định Không giống như trọng tài thường trực, trọng tài Ad – hoc là một hội đồng gồm các trọng tài viên bất kỳ do các bên lựa chọn Nó không phụ thuộc vào bất kỳ một trung tâm trọng tài nào Điều đó

là một lợi thế đặc biệt của loại hình trọng tài Ad – hoc Nhưng cũng chính điều đó

lại đặt ra câu hỏi: “Vậy tổ chức hay cá nhân nào sẽ hỗ trợ trọng tài Ad – hoc khi gặp vấn đề khó khăn trong quá trình giải quyết vụ tranh chấp?” Câu trả lời chính là Tòa

án

Trọng tài là một thiết chế giải quyết tranh chấp mà trên thế giới được biết đến như là “thay thế” cho Tòa án Chính vì vậy, mỗi trọng tài viên dù có kinh nghiệm hay trình độ đến đâu khi đảm nhận một vụ việc trọng tài cũng phải cân nhắc tới vị trí, vai trò của trọng tài trong hệ thống tổng thể các thiết chế tài phán, đặc biệt là trong mối quan hệ với Tòa án trong điều kiện và hoàn cảnh của Việt Nam Mối quan hệ giữa trọng tài (một thiết chế tài phán tư) và Tòa án (một thiết chế tài phán công) là mối quan hệ hết sức đặc biệt Mối quan hệ đó có thể nói diễn ra xuyên suốt quá trình giải quyết tranh chấp của trọng tài Ad – hoc Đó là sự hỗ trợ của Tòa án đối với hoạt động trọng tài theo những điều kiện mà pháp luật quy định

Sự hỗ trợ của Tòa án ở nước ta đối với trọng tài Ad – hoc trong quá trình giải quyết tranh chấp được quy định cụ thể và mở rộng hơn so với trọng tài thường trực Thỏa thuận trọng tài của các bên đã loại trừ thẩm quyền xét xử của Tòa án Nhưng hoạt động trọng tài cần có sự hỗ trợ và đôi khi cả sự can thiệp của Tòa án Bởi vì, là một chế định tài phán tư, trong quá trình hoạt động trọng tài không có quyền lực Nhà nước để ra các quyết định có hiệu lực thi hành trực tiếp, ngoại trừ phán quyết trọng tài (không bị hủy) và quyết định công nhận hòa giải thành Nhưng mặt khác,

sự can thiệp của Tòa án cũng cần được giới hạn để trọng tài có thể thực hiện chức năng tài phán một cách độc lập Dưới góc độ pháp lý, tuy là hai biện pháp tài phán khác nhau nhưng vì có cùng một chức năng là xét xử để đạt tới một mục đích chung

là giữ ổn định trật tự pháp luật trong kinh doanh và bảo vệ quyền lợi của các bên nên trọng tài và Tòa án không thể tồn tại cách biệt nhau

Tóm lại, có thể nói rằng nếu không có sự hỗ trợ của Tòa án, thì trọng tài Ad – hoc sẽ không thể hoàn thành vai trò của mình Điều này sẽ làm mất đi phần nào đó

sự đa dạng của các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại, làm cản trở sự phát triển kinh tế của đất nước, không tạo ra một môi trường pháp lý lành mạnh cho các nhà kinh doanh, làm cho các nhà kinh doanh không yên tâm trong quá trình kinh doanh của mình Vì vậy, để phù hợp với thông lệ quốc tế, tạo ra một môi trường pháp lý đồng bộ trong lĩnh vực kinh doanh tất yếu phải có cơ chế hỗ trợ của Tòa án trong việc áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, hủy, cho thi hành quyết định trọng tài và các trường hợp luật định khác đảm bảo cho quá trình giải quyết tranh chấp của trọng tài Ad – hoc được thực hiện nhanh chóng và hiệu quả

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

CHƯƠNG 2:

GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG HỘI ĐỒNG TRỌNG TÀI DO CÁC BÊN THÀNH LẬP

THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM

2.1 THỎA THUẬN VÀ THẨM QUYỀN CỦA TRỌNG TÀI AD – HOC 2.1.1 Thỏa thuận trọng tài Ad – hoc

Trong nền kinh tế thị trường, việc lựa chọn các phương thức giải quyết tranh chấp thương mại phụ thuộc vào ý chí của các bên đương sự Đối với trọng tài, bất

kỳ một tranh chấp nào thuộc thẩm quyền xét xử của trọng tài chỉ được giải quyết bằng phương thức này nếu như các bên có thỏa thuận Là một trong hai hình thức trọng tài được quy định trong Pháp lệnh trọng tài thương mại năm 2003, trọng tài

Ad – hoc cũng không có thẩm quyền đương nhiên như Tòa án mà để trọng tài có thẩm quyền, các bên phải có thỏa thuận trọng tài Các bên có quyền lựa chọn trọng tài viên bất kỳ, được lựa chọn quy tắc tố tụng để giải quyết Điều đó có nghĩa là nếu không có thoả thuận trọng tài Ad – hoc thì không thể có việc giải quyết bằng trọng tài Ad - hoc

Thỏa thuận trọng tài Ad – hoc là hình thức pháp lý trong đó các chủ thể của các quan hệ kinh tế khẳng định việc các bên nhất trí đưa các tranh chấp đã hoặc có thể phát sinh giữa họ ra giải quyết tại một Hội đồng trọng tài gồm các trọng tài viên bất kỳ do họ lựa chọn Trong trình tự thủ tục giải quyết tranh chấp thương mại bằng con đường trọng tài, thỏa thuận trọng tài có ý nghĩa đặc biệt quan trọng Thỏa thuận trọng tài là nội dung đầu tiên trong trình tự, thủ tục trọng tài Nó đóng vai trò nền tảng tạo cơ sở xác lập cả một quá trình trọng tài mà các bên phải tuân thủ một khi tranh chấp phát sinh Nó được xem như là một nguyên tắc để giải quyết tranh chấp bằng trọng tài: “Tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài, nếu trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp các bên có thỏa thuận trọng tài” (Khoản 1 Điều 3 Pháp lệnh trọng tài thương mại 2003) Khoản 2 Điều 2 Pháp lệnh trọng tài thương mại quy định:

“Thỏa thuận trọng tài là thỏa thuận giữa các bên cam kết giải quyết bằng trọng tài các vụ tranh chấp có thể phát sinh hoặc đã phát sinh trong hoạt động thương mại” Pháp lệnh trọng tài thương mại 2003 bảo đảm gần như tối đa quyền thỏa thuận của các bên theo nguyên tắc “nếu các bên không thỏa thuận thì pháp luật mới quy định” Đây là nguyên tắc chủ đạo chi phối gần như toàn bộ nội dung các điều khoản trong pháp lệnh Theo nguyên tắc này thì các bên đương sự có quyền tự do lựa chọn Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

hình thức tổ chức trọng tài (Điều 19), chọn quy tắc tố tụng trọng tài, địa điểm trọng tài (Điều 23) Hơn thế nữa, đối với các vụ tranh chấp có yếu tố nước ngoài, các bên còn có quyền thỏa thuận chọn tố tụng trọng tài của một tổ chức trong nước hoặc quốc tế mà cụ thể là có thể chọn trọng tài viên là người nước ngoài, địa điểm xét xử

ở nước ngoài, tiếng nước ngoài dùng trong tố tụng

Thỏa thuận trọng tài có hiệu lực khi thỏa mãn các điều kiện sau:

• Các bên thỏa thuận có năng lực hành vi dân sự đầy đủ

• Thể hiện ý chí các bên;

• Thể hiện dưới hình thức bằng văn bản;

• Nội dung thỏa thuận không trái pháp luật và trật tự công cộng Như vậy, thỏa thuận trọng tài phải được lập thành văn bản Các hình thức thỏa thuận qua thư, điện báo, telex, fax, thư điện tử hoặc hình thức văn bản khác thể hiện

ý chí của các bên giải quyết vụ tranh chấp đó bằng trọng tài Ad – hoc đều được coi

là thỏa thuận trọng tài Thỏa thuận trọng tài Ad – hoc có thể là một điều khoản của hợp đồng hoặc là một văn bản riêng biệt Trên thực tế, thỏa thuận về trọng tài thông thường được thể hiện đơn giản dưới một điều khoản trọng tài và đưa vào hợp đồng thương mại (như hợp đồng mua bán hàng hóa, mua bán bản quyền, vận chuyển) Thoả thuận trọng tài có thể được các bên xác lập, thoả thuận ngay cả khi đã có tranh chấp phát sinh chứ không chỉ từ khi ký kết hợp đồng Thỏa thuận trọng tài tồn tại độc lập với hợp đồng, ngay cả trường hợp là một điều khoản của hợp đồng

Giải quyết vấn đề mối quan hệ giữa điều khoản trọng tài và hợp đồng, các quy định về trọng tài trước đây ở Việt Nam đều không đề cập đến Luật về trọng tài của nhiều nước trên thế giới đều xác định mối quan hệ giữa điều khoản trọng tài với hợp đồng là “một hợp đồng trong một hợp đồng”(1) Điều khoản trọng tài có ý nghĩa đặc biệt ngay so với các điều khoản khác: điều khoản trọng tài sẽ không bị tự động vô hiệu ngay cả khi hợp đồng chính vô hiệu Khi đã có một điều khoản trọng tài thì chỉ

có Hội đồng trọng tài mới có thẩm quyền xem xét tính hiệu lực của hợp đồng Chúng ta không nên lẫn lộn điều khoản trọng tài với hợp đồng chính mà nó dẫn chiếu tới Bởi đây là hai loại thỏa thuận có đối tượng pháp lý hoàn toàn khác nhau: điều khoản trọng tài xác định thủ tục tố tụng sẽ được áp dụng trong trường hợp có tranh chấp phát sinh giữa các bên còn hợp đồng chính quy định quyền và nghĩa vụ của các bên Thông thường, điều khoản trọng tài có mức độ độc lập nhất định đối với hợp đồng chính Điều khoản này không bị tác động bởi những lý do vô hiệu của

(1) Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) bên cạnh Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam,

“50 phán quyết trọng tài quốc tế chọn lọc”, Hà Nội 2002, trang 22

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

hợp đồng chính Hay nói một cách khác, việc vô hiệu của hợp đồng chính không thể ảnh hưởng tới tiến trình tố tụng bằng trọng tài

Cùng với quan điểm này Điều 11 Pháp lệnh trọng tài thương mại quy định:

“Điều khoản độc lập với hợp đồng Việc thay đổi, gia hạn, hủy bỏ hợp đồng, sự vô hiệu của hợp đồng không làm ảnh hưởng đến hiệu lực của điều khoản trọng tài” Như vậy việc xét xử một vụ kiện vẫn được tiến hành kể cả khi một trong các bên tranh chấp cho rằng hợp đồng chính vô hiệu Thỏa thuận trọng tài không có giá trị ràng buộc các bên khi nó không có hoặc hết hiệu lực, không thể thi hành hoặc không thể áp dụng được

Pháp lệnh ghi nhận tại Điều 10 những trường hợp thỏa thuận trọng tài bị coi là

vô hiệu sau đây:

1 Tranh chấp phát sinh không thuộc hoạt động thương mại được quy định tại khoản 3 Điều 2 của Pháp lệnh trọng tài thương mại

Pháp lệnh trọng tài thương mại quy định hoạt động thương mại là việc thực hiện một hay nhiều hành vi thương mại của cá nhân, tổ chức kinh doanh bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ; phân phối; đại diện, đại lý thương mại; ký gửi; thuê, cho thuê; thuê mua; xây dựng; tư vấn; kỹ thuật; li-xăng; đầu tư; tài chính, ngân hàng; bảo hiểm; thăm dò, khai thác; vận chuyển hàng hoá, hành khách bằng đường hàng không đường biển, đường sắt, đường bộ và các hành vi thương mại khác theo quy định của pháp luật Như vậy, các tranh chấp phát sinh trong các lĩnh vực như hôn nhân gia đình, thừa kế, quyền sở hữu, bồi thường ngoài hợp đồng… là các tranh chấp không thuộc hoạt động thương mại Do đó, mặc dù các bên tranh chấp đã có thỏa thuận trọng tài phù hợp với các điều kiện mà luật quy định nhưng không thuộc các hoạt động được xem là hoạt động thương mại theo Pháp lệnh trọng tài thương mại thì thỏa thuận đó cũng bị coi là vô hiệu

2 Người ký thoả thuận trọng tài không có thẩm quyền ký kết theo quy định của pháp luật

Trường hợp người ký thỏa thuận trọng tài không có thẩm quyền cũng là một trong những trường hợp mà thỏa thuận trọng tài bị coi là vô hiệu Ví du, một Giám đốc là đại diện của công ty lương thực theo quy định của pháp luật, ký hợp đồng với đại diện hợp pháp của một công ty xây dựng Khi tranh chấp về hợp đồng trên phát sinh, một nhân viên của công ty lương thực không được ủy quyền đã ký thỏa thuận trọng tài với đại diện có thẩm quyền của công ty xây dựng về việc đưa tranh chấp

đó ra trọng tài giải quyết Trong trường hợp này, mặc dù hợp đồng chính được ký kết bởi những người có thẩm quyền đại diện cho hai công ty nhưng người ký thỏa Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

thuận trọng tài lại không có thẩm quyền nên thỏa thuận trọng tài cũng bị coi là vô hiệu

3 Một bên ký kết thoả thuận trọng tài không có năng lực hành vi dân sự đầy

đủ

Lý do vô hiệu trong trường hợp này có tác động đến cả điều khoản thỏa thuận trọng tài và hợp đồng chính Người từ đủ 18 tuổi trở lên là người thành niên, người chưa đủ 18 tuổi là người chưa thành niên(1) Người thành niên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ trừ trường hợp người mất năng lực hành vi dân sự và người hạn chế năng lực hành vi dân sự(2) Như vậy, một người chưa đủ 18 tuổi ký thỏa thuận trọng tài với một đại diện hợp pháp của một pháp nhân theo đúng các quy định khác của pháp luật, thì thỏa thuận đó cũng bị coi là vô hiệu do người ký kết thỏa thuận trọng tài không có năng lực hành vi dân sự đầy đủ

4 Thoả thuận trọng tài không quy định hoặc quy định không rõ đối tượng tranh chấp, tổ chức trọng tài có thẩm quyền giải quyết vụ tranh chấp mà sau đó các bên không có thoả thuận bổ sung

Theo quy định tại khoản này, có các trường hợp làm cho thỏa thuận trọng tài

vô hiệu, đó là: thỏa thuận trọng tài không quy định đối tượng tranh chấp; thỏa thuận trọng tài quy định không rõ đối tượng tranh chấp; thỏa thuận trọng tài không quy định hoặc quy định không rõ tổ chức trọng tài có thẩm quyền giải quyết vụ tranh chấp(3) Trường hợp thỏa thuận trọng tài không quy định hoặc quy định không rõ đối tượng tranh chấp thì không thể xác định được tranh chấp nào giữa các bên được đưa ra trọng tài, bởi vì có thể xảy ra các tranh chấp khác giữa các bên Vì vậy, trong trường hợp này, thỏa thuận trọng tài bị coi là vô hiệu Trường hợp thỏa thuận trọng tài không quy định hoặc quy định không rõ tổ chức trọng tài có thẩm quyền giải quyết vụ tranh chấp, nếu các bên không có thỏa thuận bổ sung thì không thể xác định được ý chí thực của các bên là chọn tổ chức trọng tài cụ thể nào (trọng tài sự

vụ hay trọng tài thường trực) Như vậy, thỏa thuận trọng tài cũng bị coi là vô hiệu Còn nếu thỏa thuận trọng tài quy định không rõ tổ chức trọng tài có thẩm quyền giải quyết vụ tranh chấp song qua thỏa thuận trọng tài đó có thể xác định được ý chí thực của các bên về việc chọn một trọng tài cụ thể xác định thì khi đó thỏa thuận trọng tài không thể bị coi là vô hiệu

5 Thoả thuận trọng tài không được lập theo quy định tại Điều 9 của Pháp lệnh trọng tài thương mại

(1) Điều 18 Bộ luật Dân sự năm 2005

(2) Điều 19 Bộ luật Dân sự năm 2005

(3) TS Nguyễn Trung Tín, “Công nhận và thi hành các quyết định của trọng tài thương mại Việt Nam”,

NXB Tư pháp, 2005

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Pháp lệnh quy định thỏa thuận trọng tài phải lập thành văn bản Thỏa thuận trọng tài thông qua thư, điện báo, telex, fax, thư điện tử hoặc hình thức văn bản khác thể hiện rõ ý chí các bên giải quyết vụ tranh chấp bằng trọng tài được coi là thỏa thuận trọng tài bằng văn bản Thỏa thuận trọng tài có thể là điều khoản trọng tài trong hợp đồng hoặc là một thỏa thuận riêng Như vậy, thỏa thuận trọng tài được thành lập trong bất kỳ hình thức văn bản nào thể hiện rõ ý chí các bên giải quyết vụ tranh chấp đều được chấp nhận và không thể coi là vô hiệu

6 Bên ký kết thoả thuận trọng tài bị lừa dối, bị đe doạ và có yêu cầu tuyên bố thoả thuận trọng tài vô hiệu; thời hiệu yêu cầu tuyên bố thoả thuận trọng tài vô hiệu

là sáu tháng, kể từ ngày ký kết thoả thuận trọng tài, nhưng phải trước ngày Hội đồng Trọng tài mở phiên họp đầu tiên giải quyết vụ tranh chấp quy định tại Điều 30 của Pháp lệnh trọng tài thương mại

Pháp lệnh trọng tài thương mại còn khẳng định nguyên tắc Tòa án phải từ chối nhận đơn kiện trong trường hợp đã có thỏa thuận trọng tài hợp lệ (Điều 5) Đây là một quy định có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định rõ ràng thẩm quyền của Tòa

án và trọng tài trong việc giải quyết tranh chấp Một thỏa thuận trọng tài hợp lệ đã loại trừ khả năng can thiệp vào quá trình giải quyết tranh chấp của Tòa án, vấn đề tranh chấp giữa các bên sẽ chỉ được giải quyết bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập, Tòa án chỉ được xem xét hiệu lực của thỏa thuận trọng tài chứ không xét lại vụ tranh chấp mà Hội đồng trọng tài đã giải quyết

2.1.2 Thẩm quyền của trọng tài Ad – hoc

Về nguyên tắc, tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài nếu trước hoặc sau khi xảy ra tranh chấp các bên có thỏa thuận trọng tài Tuy nhiên, không phải mọi tranh chấp có thỏa thuận trọng tài đều thuộc thẩm quyền giải quyết của trọng tài Ad – hoc Một vụ tranh chấp có thuộc thẩm quyền của trọng tài thương mại cụ thể hay không, phụ thuộc vào một số điều kiện mà pháp luật quy định Do được ghi nhận trong Pháp lệnh trọng tài thương mại nên trọng tài Ad – hoc cũng chỉ được quyền giải quyết những tranh chấp mà Pháp lệnh quy định Điều 2 Pháp lệnh trọng tài thương mại quy định: “Hoạt động thương mại là việc thực hiện một hay nhiều hành

vi thương mại của cá nhân, tổ chức kinh doanh bao gồm mua bán hàng hoá, cung ứng dịch vụ; phân phối; đại diện, đại lý thương mại; ký gửi; thuê, cho thuê; thuê mua; xây dựng; tư vấn; kỹ thuật; li-xăng; đầu tư; tài chính, ngân hàng; bảo hiểm; thăm dò, khai thác; vận chuyển hàng hoá, hành khách bằng đường hàng không đường biển, đường sắt, đường bộ và các hành vi thương mại khác theo quy định của pháp luật”

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

Như vậy, theo Điều 2, Điều 5 Pháp lệnh trọng tài thương mại 2003, trọng tài

Ad - hoc chỉ có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp phát sinh trong hoạt động thương mại giữa các bên là cá nhân kinh doanh hoặc tổ chức kinh doanh khi có thỏa thuận trọng tài hợp lệ (được suy đoán là thỏa thuận trọng tài không bị vô hiệu)

So với pháp luật một số nước trên thế giới, pháp luật Việt Nam không mở rộng hoàn toàn thẩm quyền của trọng tài thương mại Điều này thật không hợp lý khi cả Tòa án và trọng tài đều là các phương thức giải quyết tranh chấp nhưng phạm

vi giải quyết lại khác nhau Không có cơ sở khoa học nào lý giải cho việc thu hẹp phạm vi thẩm quyền giải quyết các tranh chấp của trọng tài so với Tòa án Chính điều này cũng làm giảm sự hấp dẫn của trọng tài đối với các doanh nghiệp

Về cơ bản, trọng tài của các nước trên thế giới có thẩm quyền giải quyết tất

cả các tranh chấp phát sinh từ những quan hệ xã hội được thiết lập trên cơ sở bình đẳng và thỏa thuận giữa các chủ thể Các tranh chấp này có thể phát sinh từ quan hệ hợp đồng, quan hệ sở hữu Để mở rộng thẩm quyền giải quyết tranh chấp của trọng tài, pháp luật về trọng tài của nhiều quốc gia không liệt kê những loại vụ việc có thể được giải quyết bằng phương thức trọng tài mà chỉ liệt kê những loại vụ việc không được giải quyết bằng trọng tài

Ví dụ: Luật trọng tài của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa năm 1994 quy

đinh: “Mọi tranh chấp phát sinh từ hợp đồng hoặc quyền sở hữu giữa các công dân, pháp nhân hoặc các tổ chức khác trên cơ sở bình đẳng có thể được giải quyết bằng trọng tài” (Điều 2) và “Các tranh chấp sau đây không được giải quyết bằng trọng tài: (i) Tranh chấp liên quan đến hôn nhân, nhận con nuôi, giám hộ và thừa kế; (ii) Tranh chấp hành chính phải được giải quyết bởi cơ quan có thẩm quyền về hành chính theo quy định của pháp luật” (Điều 3)

Như vậy, việc sửa đổi pháp luật trọng tài trong thời gian tới sẽ mở rộng thẩm quyền cho trọng tài, tạo điều kiện cho các bên được quyền tự do lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp với pháp luật và thông lệ quốc tế

2.2 TRÌNH TỰ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI BẰNG TRỌNG TÀI AD – HOC

2.2.1 Nguyên đơn khởi kiện và bản tự bảo vệ của bị đơn

Để giải quyết vụ tranh chấp bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập, nguyên đơn phải làm đơn kiện gửi cho bị đơn

Nội dung đơn kiện gửi cho bị đơn cũng giống nội dung đơn kiện gửi cho trung tâm trọng tài khi giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thường trực Đơn kiện gồm các nội dung chủ yếu sau:

1 Ngày, tháng, năm viết đơn;

Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

2 Tên và địa chỉ của các bên;

3 Tóm tắt nội dung vụ tranh chấp;

4 Các yêu cầu của nguyên đơn;

5 Trị giá tài sản mà nguyên đơn yêu cầu;

6 Trọng tài viên mà nguyên đơn chọn;

7 Kèm theo đơn kiện, nguyên đơn phải gửi bản sao hoặc bản chính thỏa thuận trọng tài, bản chính hoặc bản sao các tài liệu, chứng cứ

Bản sao phải có chứng thực hợp lệ Tố tụng trọng tài bắt đầu kể từ khi bị đơn nhận được đơn kiện của nguyên đơn Thời hiệu khởi kiện vụ tranh chấp bằng trọng tài đối với vụ tranh chấp mà pháp luật có quy định khởi kiện thì thực hiện theo quy định đó của pháp luật Còn đối với vụ tranh chấp mà pháp luật không có quy định thời hiệu khởi kiện thì thời hiệu khởi kiện giải quyết vụ tranh chấp bằng trọng tài là hai năm, kể từ ngày xảy ra vụ tranh chấp, trừ trường hợp bất khả kháng Thời gian không tính vào thời hiệu khởi kiện được tính từ ngày xảy ra sự kiện cho đến khi không còn sự kiện bất khả kháng

Nguyên đơn phải nộp tạm ứng phí trọng tài, nếu không có thỏa thuận khác Phí trọng tài trong trường hợp này do Hội đồng trọng tài ấn định Bên thua kiện phải chịu phí trọng tài, trừ trường hợp có thỏa thuận khác

Nếu không có thỏa thuận khác thì trong thời hạn ba mươi ngày, kể từ ngày nhận được đơn kiện của nguyên đơn và các tài liệu kèm theo có liên quan theo quy định của Pháp lệnh, bị đơn phải gửi cho nguyên đơn bản tự bảo vệ và tên trọng tài viên mà mình chọn

Bản tự bảo vệ phải gồm có các nội dung chủ yếu sau đây:

• Ngày, tháng, năm viết bản tự bảo vệ;

• Tên và địa chỉ của bị đơn;

• Lý lẽ và chứng cứ để tự bảo vệ trong đó bao gồm việc phản bác một phần hoặc toàn bộ nội dung đơn kiện của nguyên đơn Ngoài nội dung quy định tại điểm này, nếu bị đơn cho rằng vụ tranh chấp không thuộc thẩm quyền giải quyết của trọng tài, không có thoả thuận trọng tài hoặc thoả thuận trọng tài vô hiệu thì có quyền nêu ra trong bản tự bảo vệ

Theo yêu cầu của bị đơn, thời hạn bị đơn phải gửi bản tự bảo vệ kèm theo chứng cứ có thể dài hơn ba mươi ngày, nhưng phải trước ngày Hội đồng trọng tài

mở phiên họp theo quy định tại điều 30 của Pháp lệnh Trọng tài thương mại

2.2.2 Thành lập Hội đồng trọng tài

Trong trường hợp các bên không có thoả thuận khác thì trong thời hạn ba mươi ngày, kể từ ngày nguyên đơn gửi đơn kiện cho bị đơn, bị đơn phải chọn trọng Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu

tài viên và thông báo cho nguyên đơn biết trọng tài viên mà mình chọn Hết thời hạn này, nếu bị đơn không thông báo cho nguyên đơn tên trọng tài viên mà mình chọn, thì nguyên đơn có quyền yêu cầu Toà án tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là Toà án cấp tỉnh) nơi bị đơn có trụ sở hoặc cư trú chỉ định trọng tài viên cho bị đơn Đối với vụ tranh chấp có một bị đơn thì trong thời hạn bảy ngày làm việc, kể từ ngày nhận được đơn yêu cầu, Chánh án Toà án giao cho một Thẩm phán chỉ định trọng tài viên cho bị đơn và thông báo cho các bên Trong trường hợp vụ tranh chấp có nhiều bị đơn thì các bị đơn phải thống nhất chọn một trọng tài viên trong thời hạn ba mươi ngày, kể từ ngày nhận được đơn kiện của nguyên đơn và các tài liệu kèm theo Hết thời hạn này, các bị đơn không chọn được trọng tài viên thì nguyên đơn có quyền yêu cầu Toà án cấp tỉnh, nơi có trụ sở hoặc cư trú của một trong các bị đơn chỉ định trọng tài viên cho các bị đơn Trong thời hạn bảy ngày làm việc, kể từ ngày nhận được đơn yêu cầu, Chánh án Toà án giao cho một Thẩm phán chỉ định trọng tài viên theo yêu cầu của nguyên đơn và thông báo cho các bên

Trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày hai trọng tài viên được chọn hoặc được Toà án chỉ định, các trọng tài viên này phải thống nhất chọn trọng tài viên thứ

ba làm Chủ tịch Hội đồng trọng tài Hết thời hạn này, nếu hai trọng tài viên được chọn hoặc được chỉ định được chọn không chọn được trọng tài viên thứ ba, các bên

có quyền yêu cầu Toà án cấp tỉnh, nơi bị đơn có trụ sở hoặc cư trú chỉ định trọng tài viên thứ ba Trong thời hạn bảy ngày làm việc, kể từ ngày nhận được yêu cầu, Chánh án toà án giao cho một Thẩm phán chỉ định trọng tài viên thứ ba làm Chủ tịch Hội đồng trọng tài và thông báo cho các bên

Trọng tài viên do các bên chọn hoặc do Toà án chỉ định có thể là trọng tài viên trong danh sách hoặc ngoài danh sách trọng tài viên của các Trung tâm trọng tài của Việt Nam

Trong trường hợp các bên thoả thuận vụ tranh chấp do trọng tài viên duy nhất giải quyết, nhưng không chọn được trọng tài viên duy nhất thì theo yêu cầu của một bên, Chánh án Toà án cấp tỉnh nơi bị đơn có trụ sở hoặc cư trú giao cho một thẩm phán chỉ định trọng tài viên duy nhất cho các bên trong thời hạn mười lăm ngày, kể

từ ngày nhận được đơn yêu cầu và thông báo cho các bên Trọng tài viên duy nhất làm nhiệm vụ như một Hội đồng Trọng tài Quyết định của trọng tài viên duy nhất

có hiệu lực thi hành như quyết định của Hội đồng trọng tài

Trình tự tiếp theo của thủ tục giải quyết tranh chấp bằng Hội đồng trọng tài do các bên thành lập cũng giống như thủ tục giải quyết tranh chấp tại trung tâm trọng tài Hội đồng trọng tài do các bên thành lập cũng phải chuẩn bị cho việc giải quyết, Trung tâm Học liệu ĐH Cần Thơ @ Tài liệu học tập và nghiên cứu