Kiểm nghiệm thuốc bột

Mục tiêu 2 Trình bày các yêu cầu kỹ thuật và phương pháp thử để đánh giá chất lượng của thuốc bột Đánh giá được kết quả kiểm nghiệm đối với một thành phẩm dạng thuốc bột... Thuốc b

Kiểm nghiệm thuốc bột

Trường Đại học Duy Tân

Khoa Dược

Bộ môn Hóa phân tích – Kiểm nghiệm

Mục tiêu

2

Trình bày các yêu cầu kỹ thuật và

phương pháp thử để đánh giá chất

lượng của thuốc bột

Đánh giá được kết quả kiểm nghiệm

đối với một thành phẩm dạng

thuốc bột

1 • Đại cương

2 • Các yêu cầu kỹ thuật chung và phương pháp thử

3 • Một số dạng thuốc bột và yêu cầu kỹ thuật

4 • Kiểm nghiệm thuốc bột tại các xí nghiệp dược

5 • Ví dụ về kiểm nghiệm thuốc bột …

Nội dung bài học

Định nghĩa:

Thuốc bột là dạng thuốc rắn, gồm các hạt nhỏ, khô tơi, có độ mịn xác định, có chứa một hay nhiều loại dược chất Ngoài dược chất, thuốc bột còn có thể thêm các tá dược như tá dược độn, tá dược hút, tá dược màu, tá dược điều hương, vị

Thuốc bột có thể dùng để uống, để pha tiêm hay để dùng ngoài

I Đại cương

4

I Đại cương

Thuốc bột để uống

• Thuốc bột để uống có thể dùng nuốt trực tiếp hoặc được sử dụng sau khi đã hòa

tan hay phân tán trong nước hoặc chất lỏng thích hợp

• Thuốc bột sủi bọt để uống thường chứa tá dược sủi bọt, gồm các acid hữu cơ và

muối carbonat hoặc hydrocarbonat, phản ứng khi có nước để giải phóng khí carbon dioxyd

Thuốc bột dùng ngoài

• Thuốc bột dùng ngoài thường đóng gói nhiều liều, có thể dùng để đắp, rắc trực tiếp lên da, vết thương hoặc được hòa tan, phân tán trong dung môi thích hợp để nhỏ mắt, rửa hoặc thụt

Các loại thuốc bột

• Dược điển Việt Nam (DĐVN)

• Tiêu chuẩn cơ sở (TCCS)

Các yêu cầu chất lượng chung

 Yêu cầu

Bột phải khô tơi, không bị ẩm, vón, màu sắc đồng nhất

Mùi vị tùy theo từng loại chế phẩm của các nhà sản xuất

Trải một lượng bột vừa đủ thành một lớp mỏng trên một

tờ giấy trắng mịn Quan sát màu sắc bằng mắt thường, dưới ánh sáng tự nhiên

1 Tính chất

8

2 Độ ẩm

Thuốc bột phải đạt độ mịn quy định trong chuyên luận

Nếu không có chỉ dẫn khác, độ mịn của thuốc bột được xác định qua phép thử Cỡ bột và rây (Phụ lục 3.5)

3 Độ mịn

10

Bảng 1: Quy định về số rây

 Cách thử:

Chọn cỡ rây thích hợp theo qui định của tiêu chuẩn Cân một lượng thuốc bột, đem rây qua rây có cỡ qui định

Cho vào rây thích hợp, lắc rây theo chiều ngang quay tròn ít nhất

20 phút (bột thô /nửa thô), 30 phút (bột nửa mịn, mịn, rất mịn)

 cân chính xác số lượng còn lại trên rây và số thu được trong hộp hứng

•Đối với bột thô hoặc nửa thô: lấy 25g -100 g

•Đối với bột nửa mịn, mịn hay rất mịn: lấy không quá 25 g

3 Độ mịn

Thuốc bột đạt tiêu chuẩn về độ mịn nếu:

- Khi dùng 1 rây để xác định cỡ bột thì không được có dưới 97% khối lượng thuốc bột qua được cỡ rây đó

- Khi dùng 2 rây để xác định cỡ bột thì để một rây lên trên rây kia và tiến hành rây; không được có dưới 95% khối lượng thuốc bột qua rây có số rây cao hơn và không được quá 40% khối lượng thuốc bột qua rây có số rây thấp hơn

3 Độ đồng đều khối lượng

Những thuốc bột không quy định thử độ đồng đều hàm

lượng thì phải thử độ đồng đều khối lượng

Riêng thuốc bột để pha tiêm hoặc truyền tĩnh mạch, nếu

khối lượng nhỏ hơn hoặc bằng 40 mg thì không phải thử độ đồng đều khối lượng nhưng phải đạt yêu cầu độ đồng đều hàm lượng

3 Độ đồng đều khối lượng

14

Cách thử: Cân từng đơn vị trong số 5 đơn vị đóng gói nhỏ

nhất được lấy bất kỳ Khối lượng thuốc phải nằm trong giới hạn cho phép theo bảng 2

Bảng 2: Giới hạn cho phép chênh lệch khối lượng đối với thuốc bột

Yêu cầu:

4 Độ đồng đều khối lượng

Tất cả các đơn vị phải đạt qui định trong bảng trên

Nếu có một đơn vị có khối lượng lệch ra ngoài quy định này thì thử lại với 5 đơn vị khác, nếu lần thử lại có quá một đơn vị không đạt thì lô thuốc không đạt yêu cầu

Đối với các chế phẩm đóng gói trong hộp, lọ thì sau khi cân cả vỏ phải bỏ hết thuốc ra, dùng bông lau sạch thuốc, cân vỏ rồi tính theo lượng thuốc trong từng hộp hoặc lọ

Độ chênh lệch được tính theo tỉ lệ phần trăm so với khối lượng trung bình

4 Độ đồng đều khối lượng

250 mg Bằng hoặc lớn hơn 250 mg

10 7,5

5 Thuốc nang; Thuốc bột (đơn

liều); Thuốc cốm (không bao,

đơn liều)

Nhỏ hơn 300 mg Bằng hoặc lớn hơn 300 mg

10 7,5

Thuốc bột để pha tiêm (đơn

Cách thử: Lấy 10 đơn vị đóng gói nhỏ nhất bất kỳ, xác định hàm lượng hoạt chất từng gói theo phương pháp định lượng chỉ dẫn trong chuyên luận

Cách đánh giá:

- Chế phẩm đem kiểm tra đạt yêu cầu phép thử nếu không quá một đơn vị có giá trị hàm lượng nằm ngoài giới hạn 85 - 115% của hàm lượng trung bình và không có đơn vị nào nằm ngoài giới hạn 75 - 125% của hàm lượng trung bình

- Chế phẩm không đạt yêu cầu phép thử nếu quá 3 đơn vị có giá trị hàm lượng nằm ngoài giới hạn 85 - 115% của hàm

lượng trung bình hoặc 1 đơn vị trở lên nằm ngoài giới hạn 75

- 125% của hàm lượng

5 Độ đồng đều hàm lượng

18

Yêu cầu : Tiến hành định tính theo các phương pháp được qui định trong tiêu chuẩn, thuốc bột phải cho các phản ứng của các hoạt chất có trong chế phẩm

 Phương pháp:

Thử theo quy định trong chuyên luận riêng

Lấy thuốc của 5 đơn vị đóng gói nhỏ nhất bất kỳ, trộn đều Tiến hành định lượng theo các phương pháp được qui định trong tiêu chuẩn

 Yêu cầu: hàm lượng của từng hoạt chất trong chế phẩm phải nằm trong giới hạn cho phép theo bảng

7 Định lượng

20

 Thuốc bột có nguồn gốc dược liệu phải đạt yêu cầu “Giới hạn nhiễm khuẩn”

Cách thử: Nếu không có qui định riêng thì tiến hành thử và đánh giá theo "Thử

giới hạn nhiễm khuẩn" – Phụ lục 13.6 - DĐVN IV

Thuốc bột phải được bảo quản trong đồ đựng kín Để nơi khô mát

8 Các yêu cầu kĩ thuật khác

→ Chế phẩm đạt tiêu chuẩn chất lượng theo tiêu chuẩn

… nếu tất cả các chỉ tiêu đều đạt yêu cầu

Nhận định kết quả

22

Mẫu: Phiếu kiểm nghiệm dùng cho mẫu lấy kiểm tra, thanh tra về chất lượng thuốc

Tên đơn vị chủ quản C Ộ NG HÒA XÃ H Ộ I CHỦ NGHĨA VI Ệ T NAM

Số lô, hạn dùng: Số đăng ký hoặc số giấy phép nhập khẩu:

Nơi lấy mẫu:

Người lấy mẫu:

Yêu cầu kiểm nghiệm: (ghi rõ nội dung, số, ngày, tháng, năm của biên bản lấy mẫu):

Ngày tháng năm nhận mẫu: Số đăng ký kiểm nghiệm:

Người nhận mẫu:

Thử theo:

Tình trạng mẫu khi nhận và khi mở niêm phong để kiểm nghiệm:

Yêu cầu Kết quả

•Thuốc bột để uống

•Thuốc bột dùng ngoài

•Thuốc bột để pha tiêm

III Các dạng thuốc bột và yêu cầu kỹ thuật

24 Ngoài tuân theo các yêu cầu kỹ thuật chung của thuốc bột

→ theo chuyên luận riêng

1 Thuốc bột để uống

 Yêu cầu:

Thuốc bột để uống phải đáp ứng các yêu cầu chất lượng chung của thuốc bột Thuốc bột sủi bọt phải đạt thêm yêu cầu về độ tan

Cách thử: Thả một lượng thuốc bột tương ứng

với một liều vào một cốc thuỷ tinh có chứa 200 ml

nước ở nhiệt độ 15 -20 o C, xuất hiện nhiều bọt khí

bay ra Khi hết bọt khí bay ra, thuốc phải tan

hoàn toàn Thử như vậy với 6 liều đơn Mẫu thử

đạt yêu cầu nếu mỗi liều thử đều tan trong vòng 5

phút, trừ khi có chỉ dẫn riêng

Thuốc bột dùng ngoài thường đóng gói nhiều liều, có thể dùng để đắp, rắc trực tiếp lên da, vết thương hoặc được hòa tan, phân tán trong dung môi

thích hợp để nhỏ mắt, rửa hoặc thụt Thuốc bột dùng ngoài phải đáp ứng các yêu cầu chung của thuốc bột, ngoài ra phải đạt các chỉ tiêu riêng sau:

2 Thuốc bột dùng ngoài

26

Thử vô khuẩn (Phụ lục 13.7)

Thuốc bột để đắp, dùng cho vết thương rộng hoặc trên da bị tổn thương

nặng, thuốc bột dùng cho mắt phải vô khuẩn

Độ mịn

Thuốc bột dùng để đắp hoặc rắc phải là bột mịn hoặc rất mịn (Phụ lục 3.5)

Thuốc bột pha tiêm đáp ứng các yêu cầu chất lượng chung của thuốc bột và yêu cầu đối với thuốc tiêm, thuốc tiêm truyền dạng bột như: độ vô khuẩn, chất gây sốt

Cách thử: Theo cách thử ở chuyên luận thuốc tiêm

Ví dụ: Thuốc tiêm benzylpenicilin - DĐVN IV

3 Thuốc bột pha tiêm

1 Tính chất:

Bột trắng, vị ngọt

2 Độ đồng đều khối lượng: 5,0 g ± 5%

Phương pháp thử: Cân bằng cân kỹ thuật 5 đơn vị đóng gói bất kỳ, tất cả các gói phải nằm trong giới hạn cho phép

3 Giảm khối lượng do sấy: không được quá 2%

Phương pháp thử: Cân khoảng 0,5000 g chế phẩm và sấy ở nhiệt độ 700C trong 2 giờ Khối lượng mất đi không được

quá 2%

IV Kiểm nghiệm thuốc bột Sorbitol

28

IV Kiểm nghiệm thuốc bột Sorbitol

4 Định tính

A Phương pháp sắc ký lớp mỏng (Phụ lục 5.4)

Bản mỏng: Silica gel G

Dung môi khai triển: Propanol - ethyl acetat - nước (70 : 20 : 10)

Dung dịch thử: Hòa tan 50 mg chế phẩm trong nước và pha loãng thành 20,0 ml

bằng cùng dung môi

Dung dịch đối chiếu: Hòa tan 50 mg sorbitol chuẩn trong nước và pha loãng thành

20,0 ml bằng cùng dung môi

Thuốc thử: dung dịch acid 4-aminobenzoic, dung dịch natri periodat 0,2%

Trên sắc ký đồ, vết chính của dung dịch thử phải có vị trí, màu sắc và kích thước tương ứng với vết chính của dung dịch đối chiếu

30

IV Kiểm nghiệm thuốc bột Sorbitol

B Hòa tan một lượng chế phẩm tương đương khoảng 7 g sorbitol trong 10 ml

nước Lấy 1 ml dung dịch này, thêm 2 ml dung dịch sắt (II) sulfat 8% (TT) và 1 ml dung dịch natri hydroxyd 20% (TT), dung dịch xuất hiện màu xanh lam chuyển dần

sang xanh lục nhưng không được có tủa đục

C Dung dịch S: Hòa tan một lượng chế phẩm tương đương khoảng 1 g sorbitol

trong 10 ml nước không có carbon dioxyd (TT)

Lấy 3 ml dung dịch pyrocatechol 10% (TT) mới pha, làm lạnh trong nước đá, thêm

6 ml acid sulfuric (TT) Thêm 0,3 ml dung dịch S vào 3 ml hỗn hợp trên, đun nóng

nhẹ 30 giây, có màu hồng xuất hiện

IV Kiểm nghiệm thuốc bột Sorbitol

5 Độ mịn

Thuốc bột phải đạt yêu cầu Bột rất mịn (Phụ lục 3.5)

Bột rất mịn (125/ 90) là bột mà không ít hơn 95% phần tử qua được rây số 125 và không quá 40% qua được rây số 90

32

IV Kiểm nghiệm thuốc bột Sorbitol

6 Định lượng

Cân chính xác một lượng chế phẩm tương đương khoảng 0,4 g

sorbitol vào bình định mức 100 ml, thêm nước đến định mức Lắc đều

Lấy chính xác 10 ml dung dịch trên vào bình nón 250 ml, thêm 20 ml

xác 25,0 ml dung dịch natri arsenit 0,1 M (CĐ), lắc đều và thêm 5 ml

Tiến hành song song với mẫu trắng trong cùng điều kiện

1 ml dung dịch iod 0,1 N (CĐ) tương đương với 1,822 mg C6H14O6.

 Yêu cầu kỹ thuật chung của thuốc bột

 Các yêu cầu kỹ thuật của các dạng thuốc bột

Chuyên luận chung Chuyên luận riêng

 Bộ Y tế, Dược điển Việt Nam IV, NXB Y học, 2009

 Ngoài ra

• Trần Tử An, Kiểm nghiệm dược phẩm, NXB Y học, 2011

• Đặng Văn Hòa, Kiểm nghiệm thuốc, NXBGDVN, 2011

• The United States of Pharmacopoeia USP XXXVI (2013)

• British Pharmacopoeia BP (2013)

Tài liệu tham khảo

34

Cảm ơn!