Phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh thông qua bài tập phần hóa học hữu cơ lớp 12 trung học phổ thông (tt)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUỲNH VĂN LÂU PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP PHẦN HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 12 TRU

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HUỲNH VĂN LÂU

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP PHẦN HÓA HỌC HỮU CƠ

LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS NGUYỄN XUÂN TRƯỜNG

Thừa Thiên Huế, năm 2016

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu trên nêu trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép sử dụng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Huỳnh Văn Lâu

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian nghiên cứu thực hiện đề tài:“Phát triển năng lực giải

quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh thông qua bài tập phần hóa học hữu cơ lớp 12 Trung học phổ thông”, tôi đã hoàn thành bản luận văn dưới sự hướng dẫn

trực tiếp của PGS TS Nguyễn Xuân Trường - Khoa Hoá Trường Đại học Sư Phạm

I Hà Nội Tôi đã được sự giúp đỡ tận tình của các Thầy Cô giáo trong Tổ bộ môn Phương pháp giảng dạy Hoá học và toàn thể các Thầy Cô giáo của Khoa Hoá Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế Ngoài ra còn có sự giúp đỡ, ủng hộ nhiệt tình của các Thầy Cô giáo trong Ban giám hiệu và trong Tổ Hoá học, các em HS trường THPT Nguyễn Đình Chiểu - Huế và các em HS trường THPT Hà Trung- Huế

Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành nhất đến PGS

TS Nguyễn Xuân Trường về sự hướng dẫn tận tình và đầy tâm huyết trong suốt quá trình tôi hoàn thành luận văn, đồng thời đã bổ sung cho tôi nhiều kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm quý báu trong nghiên cứu khoa học

Tôi chân thành gửi lời cảm ơn tới các Thầy Cô giáo trong Tổ Phương pháp giảng dạy Hoá và toàn thể các Thầy Cô giáo của Khoa Hoá Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế; Ban Giám hiệu và các Thầy Cô giáo trong Tổ Hoá học, các

em học sinh trường THPT Nguyễn Đình Chiểu - Huế và các em HS trường THPT

Hà Trung- Huế đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn!

Huế, tháng 9 năm 2016

Tác giả luận văn

Huỳnh Văn Lâu Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG 5

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ 6

MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

3 Pham vi, giới hạn của đề tài nghiên cứu 9

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 9

5 Giả thuyết khoa học 9

6 Phương pháp nghiên cứu 9

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 10

8 Cấu trúc của luận văn 10

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 11

1.1 Cơ sở lí luận về năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo trong dạy học hóa học ở trường Trung học phổ thông 11

1.1.1 Khái niệm về năng lực 11

1.1.2 Phân loại năng lực 11

1.1.3 Dạy học giải quyết vấn đề 14

1.1.4 Khái niệm về sáng tạo 17

1.1.5 Những biểu hiện của năng lực sáng tạo 18

1.1.6 Cách kiểm tra, đánh giá năng lực sáng tạo của học sinh 20

1.2 Bài tập hóa học 21

1.2.1 Khái niệm về bài tập hóa học 21

1.2.2 Tác dụng của bài tập hóa học 21

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.3 Phân loại bài tập hóa học 22

1.2.4 Xu hướng phát triển bài tập hóa học hiện nay 23

1.2.5 Quan hệ giữa bài tập hóa học và phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh 25

1.2.6 Tình trạng sử dụng bài tập hóa học để phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh hiện nay 27

1.3 Đổi mới phương pháp dạy học 29

1.3.1 Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng dạy học tích cực 29

1.3.2 Một số phương pháp dạy học tích cực 30

1.4 Kiểm tra đánh giá trình độ phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh 31

1.4.1 Công cụ đánh giá trình độ phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh thông qua phiếu hỏi, bài kiểm tra 31

1.4.2 Bản chất của việc kiểm tra đánh giá 32

1.4.3 Đổi mới phương thức kiểm tra đánh giá 33

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 35

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ VÀ SÁNG TẠO CHO HỌC SINH THÔNG QUA BÀI TẬP HÓA HỌC HỮU CƠ LỚP 12 36

2.1 Một số biện pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh

36

2.1.1 Rèn luyện các thao tác giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh 36

2.1.2 Rèn luyện cách xây dựng bài tập mới 38

2.2 Lựa chọn và xây dựng hệ thống bài tập phần hữu cơ – hóa học lớp 12 nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh 40

2.2.1 Chương 1: Este - Lipit 40

2.2.2 Chương 2: Cacbohiđrat 41

2.2.3 Chương 3: Amin - Amino axit - Protein 42

2.2.4 Chương 4: Polime - Vật liệu polime 43

2.3 Sử dụng hệ thống bài tập hóa học phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo

Demo Version - Select.Pdf SDK

trong dạy học phần hữu cơ lớp 12 44

2.3.1 Sử dụng hệ thống bài tập trong việc xây dựng kiến thức mới, kỹ năng mới 44

2.3.2 Sử dụng hệ thống bài tập trong việc vận dụng, củng cố kiến thức, kĩ năng 50

2.3.3 Sử dụng hệ thống bài tập vào việc kiểm tra đánh giá mức độ nhận thức của học sinh 54

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 60

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 61

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 61

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 61

3.3 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm 61

3.4 Tiến trình thực nghiệm sư phạm 62

3.5 Thiết kế chương trình thực nghiệm sư phạm 62

3.6 Kết quả thực nghiệm sư phạm và xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm 62

3.6.1 Xử lý, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm qua bài kiểm tra 62

3.6.2 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 73

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 77

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 78

1 Kết luận 78

2 Kiến nghị 78

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79 PHỤ LỤC P1 PHỤ LỤC 1: HỆ THỐNG BT CHƯƠNG 1: ESTE – LIPIT P1 PHỤ LỤC 2: HỆ THỐNG BT CHƯƠNG 2: CACBOHIĐRAT P12 PHỤ LỤC 3: HỆ THỐNG BT CHƯƠNG 3: AMIN-AMINO AXIT-PROTEIN P22 PHỤ LỤC 4: HỆ THỐNG BT CHƯƠNG 4: POLIME-VẬT LIỆU POLIME P30 PHỤ LỤC 5: SƠ ĐỒ TƯ DUY BÀI GLUCOZƠ P39 PHỤ LỤC 6: PHIẾU THĂM DÕ CHO THẦY CÔ P40 PHỤ LỤC 7: PHIẾU THĂM DÕ CHO HỌC SINH P42 PHỤ LỤC 8: HƯỚNG DẪN CHẤM BÀI KIỂM TRA P43

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

Viết tắt Viết đầy đủ

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Ý kiến GV về cách sử dụng BT trong DHHH 27

Bảng 1.2 Ý kiến HS về việc phát triển năng lực GQVĐ&ST trong DHHH 28

Bảng 3.1 Thông tin các lớp ĐC và TN 62

Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm bài kiểm tra số 1 64

Bảng 3.3 Phân loại kết quả học tập của HS (%) bài kiểm tra số 1 65

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 1 trường Nguyễn Đình Chiểu 66

Bảng 3.5 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 1 trường Hà Trung 68

Bảng 3.6 Bảng thống kê điểm bài kiểm tra số 2 69

Bảng 3.7 Phân loại kết quả học tập của HS (%) bài kiểm tra số 2 69

Bảng 3.8 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 2 trường Nguyễn Đình Chiểu 70

Bảng 3.9 Bảng phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra số 2 trường Hà Trung 72

Bảng 3.10 Thông số xem xét sự khác biệt giá trị trung bình của 2 nhóm khác nhau (nhóm TN - ĐC) trường Nguyễn Đình Chiểu 73

Bảng 3.11 Thông số xem xét sự khác biệt giá trị trung bình của 2 nhóm khác nhau (nhóm TN - ĐC) trường Hà Trung 73

Bảng 3.12 Nhận xét của HS lớp TN và lớp ĐC sau mỗi tiết học 73

Bảng 3.13 Nhận xét của HS lớp TN sau quá trình thực nghiệm 74

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ

* SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Cấu trúc bài tập hóa học 23

Sơ đồ 1.2 Quan hệ giữa hoạt động giải BT và phát triển NL GQVĐ&ST 26

* ĐỒ THỊ

Đồ thị 3.1 Kết quả kiểm tra bài số 1 trường Nguyễn Đình Chiểu 65

Đồ thị 3.2 Kết quả kiểm tra bài số 1 trường Hà Trung 66

Đồ thị 3.3 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 1 trường Nguyễn Đình Chiểu 67

Đồ thị 3.4 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 1 trường Hà Trung 68

Đồ thị 3.5 Kết quả kiểm tra bài số 2 trường Nguyễn Đình Chiểu 69

Đồ thị 3.6 Kết quả kiểm tra bài số 2 trường Hà Trung 70

Đồ thị 3.7 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 2 trường Nguyễn Đình Chiểu 71

Đồ thị 3.8 Đường lũy tích biểu diễn kết quả bài kiểm tra số 2 trường Hà Trung 72

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nghị quyết của Quốc hội số 88/2014/QH/13 đã nêu rõ: “Mục tiêu giáo dục phổ thông là tập trong phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất năng lực (NL) công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh (HS) Nâng cao chất lượng toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống văn hóa, lịch sử, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, NL và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”

Thực hiện Nghị quyết của Quốc hội, Ngành giáo dục đang tích cực, khẩn trương thực hiện đổi mới triệt để, toàn diện Trong đó mục tiêu giáo dục hướng đến

sự phát triển hài hòa, phát triển phẩm chất và NL người học Chương trình giáo dục được xây dựng theo định hướng phát triển NL người học Phương pháp dạy học (PPDH) các bộ môn chuyển mạnh theo định hướng phát triển NL cho HS Vì vậy việc nghiên cứu để nắm bắt những vấn đề về NL, phát triển NL người học trong dạy học là rất cần thiết

Như vậy, mục tiêu cao nhất của việc dạy học là đào tạo nên những người lao động có tư duy sáng tạo, có khả năng giải quyết các vấn đề trong xã hội Cho nên việc bồi dưỡng, phát triển NL giải quyết vấn đề và sáng tạo (GQVĐ&ST) cho HS là một nhiệm vụ quan trọng của nhà trường phổ thông

Các nghiên cứu về thực trạng giáo dục hiện nay cho thấy NL GQVĐ&ST của HS còn rất hạn chế Từ thực tế đó, nhiệm vụ cần thiết đặt ra là phải nghiên cứu các biện pháp bồi dưỡng, phát triển NL GQVĐ&ST cho HS thông qua việc dạy học các môn học ở trường Trung học phổ thông (THPT)

Trong dạy học Hóa học (DHHH), có thể nâng cao chất lượng dạy học và phát triển NL nhận thức của HS bằng nhiều biện pháp và phương pháp khác nhau Giải bài tập hóa học (BTHH) với tư cách là một PPDH có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục, rèn luyện và phát triển các NL cho HS Mặt khác, cũng là thước đo trình độ nắm vững kiến thức và kỹ năng Hóa học của HS

Demo Version - Select.Pdf SDK

Bài tập (BT) có vai trò quan trọng và hiệu quả sâu sắc trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo, trong việc hình thành phương pháp chung của việc tự học hợp lí, trong việc rèn luyện kĩ năng tự lực sáng tạo, phát triển tư duy Song phương pháp này chưa thực sự được chú trọng đúng mức, làm giảm vai trò và tác dụng của việc

sử dụng BT để phát triển NL nhận thức và tư duy cho HS trong quá trình DHHH

Việc nghiên cứu các vấn đề về BTHH từ trước đến nay đã có một số công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước quan tâm đến như Apkin G.L, Xereda I.P nghiên cứu về phương pháp giải toán Ở trong nước có GS TS Nguyễn Ngọc Quang nghiên cứu lí luận về bài toán; PGS TS Nguyễn Xuân Trường, PGS TS Lê Xuân Thọ, TS Cao Cự Giác, PGS TS Đào Hữu Vinh và nhiều tác giả khác đều quan tâm đến nội dung và phương pháp giải toán Tuy nhiên, xu hướng hiện nay của lí luận dạy học là đặc biệt chú trọng đến hoạt động và vai trò của HS trong quá trình dạy học, đòi hỏi HS phải làm việc tích cực, tự lực Vì vậy, cần phải nghiên cứu BTHH trên cơ sở hoạt động tư duy của HS, từ đó đề ra cách hướng dẫn HS tự lực giải BT, thông qua đó mà tư duy của họ phát triển Trong các công trình nghiên cứu trước đây, chưa tìm thấy công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống phương pháp luận làm cơ sở cho việc phát triển NL GQVĐ&ST cho

HS

Xuất phát từ thực tế trên và điều kiện nghiên cứu của bản thân, tác giả chọn

đề tài: “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo cho học sinh thông qua

bài tập phần hóa học hữu cơ lớp 12 Trung học phổ thông” làm luận văn thạc sĩ

của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Xác định những biện pháp có tính phương pháp luận và xây dựng hệ thống

BTHH phần hữu cơ lớp 12 có thể khai thác để phát triển NL GQVĐ&ST cho HS

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

2.2.1 Nghiên cứu hoạt động GQVĐ&ST của HS trong quá trình giải BTHH, từ đó hướng dẫn HS xây dựng tiến trình luận giải, làm cơ sở cho việc tìm kiếm lời giải một cách có hiệu quả và sáng tạo

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.2.2 Điều tra cơ bản tình hình sử dụng BTHH ở phổ thông, nêu lên ưu điểm và nhược điểm của việc sử dụng BTHH trong DHHH ở trường THPT hiện nay

2.3.3 Đề xuất những biện pháp có tính phương pháp luận nhằm phát triển NL GQVĐ&ST cho HS thông qua việc giải BTHH

2.3.4 Thực nghiệm sư phạm (TNSP) để đánh giá hiệu quả và tính khả thi của những biện pháp đã đề xuất và hệ thống BT đã xây dựng để phát triển NL GQVĐ&ST cho HS thông qua quá trình tìm kiếm lời giải Đối chiếu kết quả thực nghiệm (TN) với kết quả điều tra ban đầu, rút ra kết luận về khả năng áp dụng những biện pháp và hệ thống BT đã đề xuất

3 Phạm vi, giới hạn của đề tài nghiên cứu

3.1 Phạm vi nghiên cứu

Các nghiên cứu khảo sát được tiến hành trên phạm vi 4 lớp 12 của trường THPT Nguyễn Đình Chiểu, Phong Điền, Huế và THPT Hà Trung, Phú Vang, Huế

3.2 Giới hạn nghiên cứu

Tiến hành nghiên cứu và thực nghiệm trong học kỳ I năm học 2015 – 2016

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình DHHH ở trường THPT

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động GQVĐ&ST của HS trong quá trình tìm kiếm lời giải và hoạt động của giáo viên (GV) trong việc hướng dẫn HS giải BT

5 Giả thuyết khoa học

Nếu có hệ thống BTHH với nội dung kiến thức phong phú, sâu sắc và GV biết khai thác triệt để các BT đó để rèn luyện tư duy và trí thông minh cho HS thì

NL GQVĐ&ST của HS sẽ phát triển

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu về việc phát triển NL nhận thức, rèn luyện NL GQVĐ&ST cho HS

- Nghiên cứu về tác dụng và cách sử dụng BT trong DHHH

Demo Version - Select.Pdf SDK

6.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Điều tra thực trạng NL nhận thức và khả năng tư duy của HS trong quá trình giải BT hoá học

- Tình hình sử dụng BT của GV trong DHHH ở THPT hiện nay

- TNSP để đánh giá hiệu quả của các biện pháp và hệ thống BT đã đề xuất

6.3 Phương pháp xử lý thông tin

- Định tính, định lượng, thống kê và phân tích thống kê

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa khoa học của đề tài

Đóng góp thêm lí luận về NL GQVĐ&ST có thể rèn luyện cho HS thông qua DHHH ở trường THPT

7.2 Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Đưa ra các BTHH phần hữu cơ lớp 12 nhằm rèn luyện NL GQVĐ&ST cho

HS ở trường THPT

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn dự kiến được trình bày theo 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Một số biện pháp phát triển năng lực GQVĐ&ST cho HS

thông qua BTHH hữu cơ lớp 12

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK