Phát triển năng lực thực hành cho học sinh thông qua tổ chức dạy học nhóm phần “quang hình học” vật lí 11 THPT (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM DƯƠNG THỊ HẰNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH CHO HỌC SINH THÔNG QUA TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM PHẦN “QUANG HÌNH HỌC” VẬT LÝ 11 THPT Chuyên ngành: LÝ LU

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG THỊ HẰNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH

CHO HỌC SINH THÔNG QUA TỔ CHỨC DẠY HỌC

NHÓM PHẦN “QUANG HÌNH HỌC”

VẬT LÝ 11 THPT

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN THANH HẢI

Thừa Thiên Huế, năm 2016 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các

số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

Dương Thị Hằng

Demo Version - Select.Pdf SDK

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám

hiệu, Phòng Đào tạo Sau đại học, Khoa Vật lí trường Đại học Sư phạm – Đại

học Huế và quý thầy cô giáo trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến TS

Nguyễn Thanh Hải – người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt

thời gian thực hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu cùng quý thầy cô giáo tổ Vật lí trường THPT số 3 An Nhơn, Bình Định đã tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình thực nghiệm sư phạm

Xin được cảm ơn toàn thể đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã quan tâm, động viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài Xin chân thành cảm ơn!

Huế, tháng 10 năm 2016

Tác giả

Dương Thị Hằng

iii

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH, SƠ ĐỒ 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 8

3 Mục tiêu của đề tài 9

4 Giả thuyết khoa học 9

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

6 Đối tượng nghiên cứu 10

7 Phạm vi nghiên cứu 10

8 Phương pháp nghiên cứu 10

8.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết 10

8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 10

8.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 10

8.4 Phương pháp thống kê toán học 11

9 Những đóng góp mới của đề tài 11

10 Cấu trúc của luận văn 11

NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH CHO HỌC SINH THÔNG QUA TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ 12

1.1 Một số vấn đề về dạy học theo nhóm 12

1.1.1 Khái niệm về dạy học theo nhóm 12

1.1.2 Đặc điểm của dạy học theo nhóm 13

1.1.3 Hình thức tổ chức nhóm học tập 14

1.1.4 Các cách thành lập nhóm học tập 15

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.1.5 Ý nghĩa của việc tổ chức dạy học theo phương pháp nhóm đối với việc đổi

mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông 13

1.2 Một số vấn đề về NLTH trong dạy học Vật lí 18

1.2.1 Khái niệm về năng lực 18

1.2.2 Khái niệm về năng lực thực hành 20

1.3 Phát triển năng lực thực hành cho học sinh trong dạy học vật lí 21

1.3.1 Mối liên hệ giữa phát triển năng lực thực hành với việc tổ chức dạy học nhóm .22

1.3.2 Hệ thống các kỹ năng thực hành 22

1.3.3 Bộ tiêu chí đánh giá kỹ năng thực hành 24

1.3.4 Các biện pháp phát triển năng lực thực hành cho học sinh 27

1.4 Quy trình dạy học theo hướng phát triển NLTH cho HS trong dạy học vật lí 29

1.5 Thực trạng của việc phát triển năng lực thực hành cho học sinh ở các trường THPT hiện nay 36

1.5.1 Đánh giá chung về thực trạng 36

1.5.2 Một số thuận lợi, khó khăn trong việc phát triển năng lực thực hành cho học sinh ở các trường THPT hiện nay 37

1.5.2.1 Những thuận lợi 37

1.5.2.2 Một số khó khăn 38

1.6 Kết luận chương 1 39

CHƯƠNG 2 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC HÀNH CHO HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC NHÓM PHẦN “QUANG HÌNH HỌC” VẬT LÍ 11 THPT 41

2.1 Cấu trúc và đặc điểm phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT 41

2.1.1 Cấu trúc 41

2.1.2 Đặc điểm 41

2.2 Các đơn vị kiến thức có thể tổ chức dạy học nhóm theo hướng phát triển năng lực thực hành cho học sinh 43

2.3 Thiết kế tiến trình dạy học một số bài dạy học phần “Quang hình học” theo hướng phát triển năng lực thực hành cho học sinh thông qua dạy học nhóm 43

2.3.1 Bài “Khúc xạ ánh sáng” 43

2.3.1.1 Quy trình 43

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.3.1.2 Giáo án 50

2.3.2 Bài “Phản xạ toàn phần” 60

2.3.2.1 Quy trình 60

2.3.2.2 Giáo án 65

2.3.3 Bài “Thực hành: Xác định tiêu cự của thấu kính phân kì” 72

2.3.3.1 Quy trình 72

2.3.3.2 Giáo án 78

2.4 Kết luận chương 2 84

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 85

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 85

3.1.1 Mục đích 85

3.1.2 Nhiệm vụ 85

3.2 Đối tượng, nội dung của thực nghiệm sư phạm 86

3.2.1 Đối tượng 86

3.2.2 Nội dung 86

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 86

3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm 86

3.3.2 Quan sát giờ học 87

3.3.3 Kiểm tra, đánh giá 87

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 88

3.4.1 Đánh giá định tính 88

3.4.2 Đánh giá định lượng 89

3.4.3 Kiểm định giả thuyết thống kê 93

3.5 Kết luận chương 3 94

KẾT LUẬN 95

1 Kết quả nghiên cứu của đề tài 95

2 Thiếu sót, hạn chế của đề tài 96

3 Hướng phát triển của đề tài 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97 PHỤ LỤC P1

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH, SƠ ĐỒ

Trang

Bảng 1.1 Các cách thành lập nhóm học tập 15

Bảng 1.2 Bảng phân loại mục tiêu kĩ năng của Harrow 24

Bảng 2.1 Cấu trúc phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT 41

Bảng 2.2 Kết quả đo góc tới i và góc khúc xạ r 48

Bảng 2.3 Kết quả đo góc tới i và góc khúc xạ r 64

Bảng 2.4 Nhận xét độ sáng tương đối giữa tới i và tia khúc xạ r 72

Bảng 3.1 Bảng số liệu HS được chọn làm mẫu TNSP……… ……… 86

Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm số (Xi) của bài kiểm tra 90

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất 90

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất lũy tích của hai nhóm ĐC và TNg 91

Bảng 3.5 Các tham số thống kê 92

Biểu đồ 3.1 Biểu đồ phân bố điểm của hai nhóm ĐC và TNg 90

Đồ thị 3.1 Đồ thị phân phối tần suất 91

Đồ thị 3.2 Phân phối tần suất lũy tích của hai nhóm ĐC và TNg 91

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Thế giới đang bước vào thời kỳ của nền kinh tế tri thức, toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế; thời kỳ của sự cạnh tranh về trình độ của nguồn nhân lực… Hòa chung với sự phát triển của thế giới, với mục tiêu đến năm 2020 về cơ bản Việt Nam trở thành một nước công nghiệp, chính sự phát triển đó đã đặt ra cho ngành Giáo dục Việt Nam nhiều cơ hội và thách thức mới Ngành Giáo dục đã và đang đổi mới mục tiêu, nội dung cũng như phương pháp nhằm đào tạo ra những thế hệ mới

có đủ phẩm chất và năng lực, thích ứng với sự phát triển không ngừng của nền kinh

tế xã hội Nhận thấy được tầm quan trọng này; Đảng, Nhà nước và nhân dân ta ngày càng coi trọng vai trò của giáo dục, đòi hỏi giáo dục phải đổi mới nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của mọi tầng lớp nhân dân về học tập và tiếp thu những kiến thức, kĩ năng nghề nghiệp, rèn luyện những phẩm chất, năng lực cần thiết trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập kinh tế quốc tế

Trong Nghị quyết số 29-NQ/TW - Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI

về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, do Tổng Bí thư Nguyễn Phú

Trọng đã kí ngày 04/11/2013, xác định rõ: “Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn…”

Bên cạnh đó, giáo dục phải phát triển được tư duy, phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo ở mỗi học sinh Điều đó được quy định tại điều 28 của Luật

Giáo dục: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn ”

Đồng thời, trong Chiến lược giáo dục 2011 - 2020 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành kèm theo quyết định số 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng

Chính phủ cũng đã khẳng định: “… Đổi mới căn bản toàn diện nền giáo dục theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, xã hội hóa, dân chủ hóa, hội nhập quốc tế, thích

Demo Version - Select.Pdf SDK

ứng với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Chất lượng giáo dục được nâng cao một cách toàn diện, gồm: giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, năng lực sáng tạo, năng lực thực hành, năng lực ngoại ngữ và tin học…”

Mặc dù mục tiêu giáo dục nhấn mạnh việc phát triển năng lực, rèn luyện kỹ năng như vậy, nhưng thực tế việc giảng dạy ở trường phổ thông còn nặng về lý thuyết, chưa chú trọng đến việc phát triển năng lực, rèn luyện kỹ năng cho người học Theo đánh giá ghi trong Chiến lược giáo dục 2011 – 2020 ban hành kèm theo quyết định số 711/QĐ/TTg ngày 13/06/2012 của Thủ tướng Chính phủ thì sau hơn

20 năm đổi mới, mặc dù đã có những chuyển biến tích cực, song ngành Giáo dục

nước ta vẫn đang bộc lộ nhiều hạn chế, bất cập, đó là “Nội dung chương trình còn nặng về lí thuyết, phương pháp dạy học còn lạc hậu, chưa chú trọng giáo dục kỹ năng sống, phát huy tính sáng tạo, năng lực thực hành của học sinh…”

Nguyên nhân của thực trạng trên là tính đồng bộ trong việc đổi mới phương pháp dạy học chưa cao, việc tiếp cận với các phương pháp dạy học tích cực đối với một bộ phận giáo viên còn là vấn đề chưa được giải quyết thỏa đáng Bên cạnh đó, một phần do giáo viên chưa chú trọng đến việc phát triển năng lực, rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh, dẫn đến việc học sinh không có thói quen vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Đối với bộ môn Vật lí, năng lực thực hành là một năng lực rất quan trọng, việc khám phá ra các định luật vật lí đa số dựa vào thực nghiệm Mục đích của việc tìm

ra các định luật phần lớn đều phục vụ cuộc sống Nhưng thực tế việc dạy học cho thấy rằng học sinh rất lúng túng khi sử dụng các dụng cụ trong phòng thực hành - nghĩa là khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế của các em còn nhiều hạn chế

Từ nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy, cần tìm ra những PPDH hiệu quả để có thể thực hiện được mục tiêu đào tạo mới trong tổ chức dạy học Trong số các PPDH đang được sử dụng, PPDH nhóm có nhiều ưu thế trong việc thực hiện các mục tiêu giáo dục mới hiện nay như: có khả năng phát huy tính tích cực tốt, sự tự tin, tinh thần hợp tác, những kĩ năng sống và làm việc trong tập thể

Bên cạnh đó, việc phát triển năng lực, rèn luyện kỹ năng cho học sinh, đặc biệt

là NLTH đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học Điều đó có nghĩa là nền giáo dục Việt Nam sẽ có sự chuyển biến mạnh mẽ, từ chỗ giúp người học “học

Demo Version - Select.Pdf SDK

được cái gì” sang giúp người học học “làm được cái gì”; giáo dục phải giúp con người có cả kiến thức, kỹ năng và vận dụng được vào trong thực tiễn cuộc sống Nhận thức được tầm quan trọng và ý nghĩa của việc đổi mới PPDH trong giai đoạn hiện nay; căn cứ vào những chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và của Ngành về vấn đề đổi mới PPDH và khả năng của bản thân, với mong muốn góp

phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Vật lí, chúng tôi chọn đề tài: “Phát triển năng lực thực hành cho học sinh thông qua tổ chức dạy học nhóm phần

“Quang hình học” Vật lí 11 THPT”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh đã được nhiều tác giả quan tâm và nghiên cứu theo nhiều hướng khác nhau như: Lê Công Triêm, Nguyễn Đức Vũ, Lê Văn Giáo, Nguyễn Thị Hồng Việt, Phạm Hữu Tòng … đã đề cập đến việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS thông qua việc tổ chức hoạt động nhận thức Với PPDH nhóm, đã được nhiều tác giả nghiên cứu như: Luận văn thạc sĩ giáo

dục học của Hồ Thị Bạch Phương, Huế - 2007 “Nâng cao hiệu quả dạy học Vật lí ở trường THPT thông qua các biện pháp tổ chức hoạt động hợp tác nhóm”; Luận văn thạc sĩ “Tổ chức hoạt động học tập theo nhóm trong quá trình dạy học phần “Điện

và Điện từ” Vật lí lớp 11 nâng cao THPT” của Lê Khắc Thuận, Huế - 2009; Lê Thị Thuỳ Trang – 2010 “Thiết kế bài dạy học phần “Quang hình học” Vật lí 11 nâng cao theo phương pháp dạy học hợp tác nhóm với sự hỗ trợ của máy vi tính”; “Tổ chức hoạt động dạy học cho học sinh phần “Quang hình học” Vật lí 11 nâng cao theo nhóm với sự hỗ trợ của sơ đồ tư duy” của Lưu Thanh Thưởng, Huế - 2011; Luận văn thạc sĩ “Tổ chức dạy học chương “Động lực học chất điểm” Vật lí 10 theo phương pháp dạy học nhóm thông qua việc xây dựng và sử dụng bài tập sáng tạo”của Võ

Đình Bảo, Huế - 2012 Các luận văn này đã đưa ra được cơ sở lý luận của việc tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh theo phương pháp nhóm trong dạy học Vật lí Bên cạnh đó, còn có một số luận văn nghiên cứu về phần “Quang hình học”

như: Luận văn thạc sĩ giáo dục học của Lê Thị Kiều Tiên, Huế - 2011 “Sử dụng thí nghiệm trong tổ chức dạy học nhóm phần “Quang hình học”, Vật lí lớp 11 nâng cao”; “Tổ chức dạy học bài tập phần “Quang hình học” Vật lí 11 theo phương pháp nhóm ” của Nguyễn Tiến Cường, Huế - 2011; “Sử dụng thí nghiệm trong tổ

Demo Version - Select.Pdf SDK

chức dạy học nhóm phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT với sự hỗ trợ của máy

vi tính” của Nguyễn Thị Mỹ Lợi, Huế - 2012; “Tổ chức dạy học theo chủ đề phần

“Quang hình học” Vật lí 11 nâng cao với sự hỗ trợ của một số phương tiện dạy học hiện đại”của Nguyễn Thị Thanh Hương, Huế - 2012;“Tổ chức hoạt động tự học với

sự hỗ trợ của thí nghiệm và phương tiện trực quan trong dạy học phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT” của Nguyễn Thanh Tùng, Huế - 2012; “Bồi dưỡng năng lực thực hành trong dạy học phần Quang hình học Vật lí 11 THPT” của Nguyễn

Thị Thu Thủy, Huế - 2014

Tác giả Lê Thị Kiều Tiên, Nguyễn Tiến Cường, Nguyễn Thị Mỹ Lợi, Nguyễn Thị Thanh Hương, Nguyễn Thanh Tùng, Nguyễn Thị Thu Thủy đều đã đề cập một

số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học phần “Quang hình học” nhưng chưa chú trọng đến việc phát triển năng lực thực hành cho học sinh

Thông qua những tài liệu mà chúng tôi được biết, thì chúng tôi chưa phát hiện thấy đề tài nào nghiên cứu một cách đầy đủ về việc vận dụng PPDH nhóm theo hướng phát triển NLTH cho học sinh trong phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT

3 Mục tiêu của đề tài

Đề xuất được quy trình tổ dạy học nhóm theo hướng phát triển NLTH cho học sinh phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được quy trình dạy học nhóm theo hướng phát triển NLTH cho

HS và vận dụng được vào quá trình dạy học theo phương pháp nhóm phần “Quang hình học” Vật lí 11 THPT thì sẽ góp phần phát triển năng lực thực hành cho học sinh, nâng cao chất lượng và kết quả học tập của học sinh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu đề ra, đề tài thực hiện những nhiệm vụ chính sau đây:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về việc phát triển năng lực thực hành học sinh trong dạy học vật lí ở trường THPT;

- Tìm hiểu thực trạng về năng lực thực hành của HS hiện nay trong học tập vật

lí và làm rõ nguyên nhân của thực trạng đó;

- Nghiên cứu các biện pháp và xây dựng quy trình DH nhóm theo hướng phát triển năng lực thực hành cho HS trong DH vật lí;

Demo Version - Select.Pdf SDK