Đánh giá kết quả học tập của học sinh trong dạy học phần “cơ học”, vật lý lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực (tt)

i BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ HỒNG CẨN ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN “CƠ HỌC”, VẬT LÝ LỚP 10 THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂ

Trang 1

i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ HỒNG CẨN

ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN “CƠ HỌC”, VẬT LÝ LỚP 10 THEO ĐỊNH

HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÝ

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS TS TRẦN HUY HOÀNG

Huế, năm 2016 Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép sử dụng và chƣa từng công bố trong bất kì một công trình nào khác

Huế, ngày 18 tháng 9 năm 2016

Tác giả luận văn

Lê Thị Hồng Cẩn

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 3

iii

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu; Phòng Đào tạo Sau đại học; Ban Chủ nhiệm và quý Thầy, Cô giáo Khoa Vật lí Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế đã tận tình giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, quý Thầy, Cô giáo tổ Vật lí, Trường THPT Bùi Dục Tài, tỉnh Quảng Trị đã nhiệt tình giúp đỡ, trao đổi, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS.Trần Huy Hoàng, người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt thời gian nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp luôn động viên tôi trong thời gian tôi học tập và làm luận văn

Huế, 18 tháng 9 năm 2016

Tác giả

Lê Thị Hồng Cẩn

Trang 4

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ 5

MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Lịch sử nghiên cứu 9

3 Mục tiêu của đề tài 11

4 Giả thuyết khoa học 11

5 Nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 11

6 Đối tượng nghiên cứu 11

7 Phạm vi nghiên cứu 11

8 Phương pháp nghiên cứu đề tài 12

9 Đóng góp mới của đề tài 12

10 Cấu trúc của luận văn 12

NỘI DUNG 13

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC 13

1.1 Năng lực 13

1.1.1 Khái niệm năng lực 13

1.1.2 Đặc điểm của năng lực 14

1.1.3 Cấu trúc của năng lực 16

1.1.4 Năng lực chung và năng lực đặc thù của môn vật lý 19

1.2 Đánh giá và đánh giá kết quả học tập 20

1.2.1 Khái niệm đánh giá 20

1.2.2 Một số khái niệm liên quan đến đánh giá 21

1.2.3 Đánh giá kết quả học tập 22

Trang 5

1.3 Đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh 23

1.3.1 Đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực 23

1.3.2 Mục đích của đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh 24

1.3.3 Vai trò của đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực trong giáo dục 25

1.3.4 Nguyên tắc đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực 26

1.3.5 Một số phương pháp đánh giá năng lực 27

1.3.6 Một số công cụ đánh giá năng lực 30

1.4 Thực trạng đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học vật lý ở trường phổ thông hiện nay 32

1.4.1 Khảo sát thực trạng 32

1.4.2 Phân tích nguyên nhân của thực trạng 33

1.5 Kết luận chương 1 34

Chương 2 XÂY DỰNG BỘ CÔNG CỤ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ HỌC TẬP CỦA HỌC SINH THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC PHẦN “CƠ HỌC”, VẬT LÝ LỚP 10 35

2.1 Đặc điểm phần “Cơ học”, Vật lý lớp 10 35

2.1.1 Đặc điểm kiến thức và cấu trúc nội dung của phần “Cơ học”, Vật lý lớp 10 35 2.1.2 Những thuận lợi, khó khăn trong việc phát triển năng lực học sinh qua dạy học phần “Cơ học”, Vật lý lớp 10 36

2.2 Quy trình đánh giá năng lực 38

2.2.1 Quy trình chung về đánh giá năng lực 38

2.2.2 Quy trình đánh giá kết quả học tập của học sinh trong dạy học phần “Cơ học”, Vật lý lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực 40

2.3 Thiết kế thang đo một số năng lực cụ thể 43

2.3.1 Quy trình thiết kế thang đo năng lực 43

2.3.2 Thang đo năng lực sử dụng ngôn ngữ vật lý 45

2.3.3 Thang đo năng lực tính toán 47

2.3.4 Thang đo năng lực thực hành vật lý 49

2.3.5 Thang đo năng lực sử dụng kiến thức vật lý 53

Trang 6

2.3.6 Quy ước sử dụng thang đo 55

2.4 Thiết kế bài tập đánh giá năng lực 57

2.4.1 Quy trình thiết kế bài tập đánh giá năng lực 57

2.4.2 Các NL có thể bồi dưỡng và ĐG trong phần “Cơ học”, VL lớp 10 57

2.4.3 Ví dụ về bài tập đánh giá năng lực 61

2.5 Xây dựng một số bài kiểm tra để đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong phần “Cơ học”, Vật lý lớp 10 64

2.5.1 Bài kiểm tra chương 1 “Động học chất điểm” 64

2.5.2 Bài kiểm tra chương 4 “Các định luật bảo toàn” 72

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 82

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 82

3.2 Nội dung của thực nghiệm sư phạm 82

3.3 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 83

3.3.1 Đánh giá định tính 83

3.3.2 Đánh giá định lượng 86

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 95

TÀI LIỆU THAM KHẢO 98

PHỤ LỤC 1

Phụ lục 1 P1 Phụ lục 2 P8 Phụ lục 3 P15 Phụ lục 4 P27 Phụ lục 5 P49 Phụ lục 6 P50

Trang 7

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DH DHVL

ĐC

ĐG ĐGKQHT

GV

GD GQVĐ

HS KQHT

KT

NL Nxb

PP PPDH PPĐG

THPT

TN TNg

VL TNSP

Dạy học Dạy học vật lý Đối chứng Đánh giá Đánh giá kết quả học tập Giáo viên

Giáo dục Giải quyết vấn đề Học sinh

Kết quả học tập Kiểm tra

Năng lực Nhà xuất bản Phương pháp Phương pháp dạy học Phương pháp đánh giá Trung học phổ thông Thí nghiệm

Thực nghiệm Vật lý

Thực nghiệm sư phạm

Trang 8

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ

BẢNG BIỂU Trang

Bảng 2.1 Bảng giải thích quy trình ĐGNL 38

Bảng 2.2 Bảng giải thích quy trình ĐGNL phần “Cơ học”, VL lớp 10 40

Bảng 2.3 Bảng các thành tố của NL sử dụng ngôn ngữ VL 45

Bảng 2.4 Bảng các chỉ số hành vi, tiêu chí chất lượng của NL sử dụng ngôn ngữ VL và cách gán điểm 46

Bảng 2.5 Bảng các thành tố của NL sử dụng tính toán 47

Bảng 2.6 Bảng các chỉ số hành vi, tiêu chí chất lượng của NL tính toán và cách gán điểm 48

Bảng 2.7 Bảng các thành tố của NL thực hành VL 50

Bảng 2.8 Bảng các chỉ số hành vi, tiêu chí chất lượng của NL thực hành và cách gán điểm 50

Bảng 2.9 Bảng các thành tố của NL sử dụng kiến thức VL 53

Bảng 2.10 Bảng các chỉ số hành vi, tiêu chí chất lượng của NL sử dụng kiến thức VL và cách gán điểm 54

Bảng 2.11 Bảng một số chỉ số hành vi có thể đo tương ứng chuẩn kiến thức, kỹ năng phần “Cơ học”, VL lớp 10 58

Bảng 2.12 Bảng giờ tàu SE2 hàng ngày chạy từ Sài Gòn đến Hà Nội dành cho câu 1, bài kiểm tra chương 1 “Động học chất điểm” 64

Bảng 2.13 Bảng số liệu câu hỏi 4.2, bài kiểm tra chương 1 “Động học chất điểm” 67

Bảng 2.14 Bảng tiêu chí ĐGNL của bài KT chương 1 “Động học chất điểm” 68

Bảng 2.15 Bảng số liệu câu 3 bài KT chương 4 “Các định luật bảo toàn” 76

Bảng 2.16 Bảng tiêu chí ĐGNL của bài KT chương 4 “Các định luật bảo toàn” 76

Bảng 3.1 Bảng các mẫu TNSP 83

Bảng 3.2 Kết quả ĐG cuối chương 1 của lớp 10B1 86

Trang 9

Bảng 3.10 Tổng hợp kết quả ĐG chương 1 theo tỷ lệ % 90

Bảng 3.11 Tổng hợp kết quả ĐG chương 4 theo tỷ lệ % 90

Bảng 3.12 Bảng các biểu đồ so sánh kết quả ĐG của nhóm TNg và nhóm ĐC cuối các chương 1 và 4 91

HÌNH VẼ Hình 1.1 Mô hình tảng băng về cấu trúc NL 16

Hình 1.2 Sơ đồ cấu trúc NL (theo Lương Việt Thái và các cộng sự) 17

Hình 1.3 Định hướng chức năng và cấu trúc đa thành tố của NL 17

Hình 1.4 Mô hình các đơn vị của NL 18

Hình 2.1 Cấu trúc phần cơ học lớp 10 36

Hình 2.2 Quy trình đánh giá năng lực 38

Hình 2.3 Quy trình thiết kế thang đo năng lực 44

Hình 2.4 Mô phỏng tên lửa nước 61

Hình 2.5: Biển chỉ đường -Hình sử dụng cho câu 2 bài KT chương 1 66

Hình 2.6 Hệ tọa độ địa cầu – Hình minh họa câu hỏi 3.1, đề KT chương 1 66

Hình 2.7 Phóng tên lửa vũ trụ– Hình minh họa câu hỏi 3.4, đề KT chương 1 66

Hình 2.8 Đồ thị dùng cho câu hỏi 3.4, đề KT chương 1 67

Hình 2.9 Hình dùng cho câu hỏi 4.1, đề KT chương 1 67

Hình 2.10 Hình dùng cho đáp án câu hỏi 3.1, đề KT chương 1 70

Hình 2.11 Nhảy cao - Hình minh họa câu 1, đề KT chương 4 72

Hình 2.12 Hình minh họa hệ thống thủy điện - Câu 2, đề KT chương 4 73

Hình 2.13 Thác Niagara - Hình minh họa câu hỏi 2.5, đề KT chương 4 75

Trang 10

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Xã hội cần điều gì ở giáo dục (GD)? Mỗi hình thái và mức độ phát triển của xã hội đòi hỏi những con người có trình độ và năng lực (NL) phù hợp GD giải quyết đòi hỏi đó GD nói chung và dạy học (DH) nói riêng có lịch sử hình thành từ xa xưa Thời nguyên thủy, người con chỉ cần người cha truyền dạy lại cho cách săn bắt, hái lượm Người học được đặt trong bối cảnh thực, gần gũi với thiên nhiên hoang sơ, họ được phát triển một cách toàn diện về thể chất và tinh thần theo đúng nhu cầu của sự tồn tại Tuy nhiên, khi xã hội phát triển hơn, bộ lạc có sự phân công công việc thì kiến thức của người cha không còn đủ để đáp ứng nhu cầu của người con nữa Lúc này xuất hiện người đảm nhiệm vai trò đó là người thầy Thời kỳ phong kiến, giai cấp thống trị triệt để lợi dụng tôn giáo, lễ giáo vào áp chế tinh thần và tình cảm các tầng lớp xã hội

GD là công cụ hiệu quả của họ Việc đánh giá kết quả học tập (ĐGKQHT) phục vụ mục đích khoa cử, chủ yếu nhằm vào khả năng học thuộc, nhắc lại những cách giải thích, những điều được học thuộc lòng, các kỹ năng không được nhắc đến Đến thời

kỳ công nghiệp hóa, cơ khí hóa, do nhu cầu đào tạo nhanh số đông, đồng nhất về trình

độ để phục vụ cho xã hội và tăng hiệu quả tổ chức DH, người học được tập trung theo từng lớp học, phương pháp dạy học (PPDH) chủ yếu vẫn là sự độc thoại của người thầy Người học trong vai trò khán giả bắt buộc, chủ yếu là nghe để chép bài và ghi nhận Vì vậy, việc đánh giá (ĐG) tập trung vào tái hiện kiến thức, bài kiểm tra (KT) mang nặng tính hàn lâm lý thuyết, chưa chú trọng đến NL thực tiễn Không thể dùng quan điểm chủ quan để ĐG các PPDH này hay các hình thức ĐG kia là tốt hay xấu, chúng đều có vai trò nhất định trong các hoàn cảnh lịch sử cụ thể Điều quan trọng là chúng cần được thay đổi cho phù hợp với yêu cầu của sự phát triển từng thời kỳ Trong vài thập niên trở lại đây, lượng kiến thức mà nhân loại tích lũy đã tăng lên gấp nhiều lần so với các thế kỷ trước Công nghệ thông tin phát triển một cách chóng mặt đưa đến cho con người nguồn khai thác, chia sẻ thông tin, kiến thức rất hiệu quả Con người theo đó cũng thay đổi cách tiếp cận kiến thức, thay đổi nhu cầu cuộc sống

Xã hội theo đó cũng đòi hỏi những con người có NL, phát triển toàn diện, không chỉ chú trọng đến kiến thức, lý thuyết Vì vậy, GD theo đó phải đặt chân lên những nấc thang mới, kéo theo sự đổi mới của PPDH và ĐG

Trang 11

Việt Nam đang trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, vì vậy chất lượng nguồn nhân lực trở nên có ý nghĩa quan trọng, quyết định tới sự phát triển của đất nước Sự cạnh tranh giữa các quốc gia hiện nay thực chất

là sự cạnh tranh về chất lượng nguồn nhân lực Chính vì vậy, đổi mới GD đang là một

xu thế tất yếu mang tính toàn cầu Nước nào không đổi mới, hoặc cải cách GD không thành công, nước đó sẽ mất khả năng cạnh tranh trên trường quốc tế và sẽ bị tụt hậu Nhiều quốc gia đã và đang tiến hành cải cách để hướng tới một nền GD hiện đại GD Việt Nam cũng cần có sự đổi mới mạnh mẽ để có thể tự tin hội nhập

Nhiều văn kiện, chính sách liên quan đến vấn đề trên đã được Đảng và Nhà nước ban hành Chiến lược phát triển GD giai đoạn 2011 - 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học"; "Đổi mới kì thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kì thi tuyển sinh đại học, cao đẳng theo hướng đảm bảo thiết thực, hiệu quả, khách quan và công bằng, kết hợp kết quả kiểm tra, đánh giá

trong quá trình giáo dục với kết quả thi” Nghị quyết số 44/NQ-CP ngày 09/6/2014

Ban hành chương trình hành động của chính phủ thực hiện Nghị quyết số 29NQ/TW ngày 04/11/2013 Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện GD và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã chỉ thị: “Đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục theo định hướng đánh giá năng lực người học; kết hợp đánh giá cả quá trình với đánh giá cuối kì học, cuối năm học theo mô hình của các nước có nền giáo dục phát triển”

GD phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình GD tiếp cận nội dung sang tiếp cận NL của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc học sinh (HS) học được cái gì đến quan tâm HS vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ PPDH theo lối

“truyền thụ một chiều” sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành NL và phẩm chất; đồng thời phải chuyển cách ĐG kết quả GD từ nặng về KT trí nhớ sang ĐGNL vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề (GQVĐ), coi trọng cả ĐGKQHT với ĐG trong quá trình học tập để có thể tác động kịp thời nhằm

Trang 12

nâng cao chất lượng của các hoạt động DH và GD

Môn vật lý (VL) trong chương trình GD phổ thông là môn học được ứng dụng nhiều trong thực tiễn Trong quá trình học tập VL, HS có cơ hội tiếp cận, trải nghiệm nhiều tình huống thực tế, đó là một trong các điều kiện cần thiết cho việc bồi dưỡng, phát triển NL của HS Cũng vì vậy mà việc ĐGKQHT của HS ở môn VL là một cơ hội trải nghiệm hữu ích trên tiến trình phát triển các NL, hoàn thiện nhân cách HS Muốn việc ĐGNL được khoa học, cho kết quả chính xác, đáng tin cậy thì rất cần có những phương pháp (PP) và công cụ ĐG phù hợp

Tuy nhiên, hiện nay chưa có một bộ công cụ chính thức nào về ĐG kết quả GD theo định hướng phát triển NL của người học để sử dụng trong việc DH Từ đó kéo theo hệ lụy rằng, dù cố gắng đổi mới về PP giảng dạy (chúng tôi không phủ nhận rằng chúng ta không làm được gì) nhưng vì việc ĐG chưa hiệu quả nên người học và cả người dạy chưa chú tâm vào phát triển NL mà chỉ chú tâm “học để thi” theo hướng hàn lâm, lý thuyết

Trước thực trạng đó, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “Đánh giá kết quả học tập

của học sinh trong dạy học phần “Cơ học”, Vật lý lớp 10 theo định hướng phát triển năng lực”

2 Lịch sử nghiên cứu

Trên thế giới, một số công trình của các tác giả như B Bloom, L Anderson, C Cooper, S Dierick, F Dochy, A Wolf, P Griffin… quan tâm nghiên cứu về ĐGNL

Đã có một số quốc gia, như Anh, Phần Lan, Australia, Canada,… cũng quan tâm đầu

tư cho vấn đề này Đặc biệt, trong những năm đầu thế kỷ XXI, hơn 60 nước trong tổ chức OECD (Organization for Economic Cooperation and Development) đã thực hiện chương trình ĐG Quốc tế PISA (Programme for International Student Assessment) cho HS phổ thông ở lứa tuổi 15 PISA không KT nội dung chương trình học trong nhà trường phổ thông mà tập trung ĐGNL vận dụng tri thức vào giải quyết các tình huống đặt ra trong thực tiễn Từ tháng 3/2010 Việt Nam đã chính thức tổ chức các hoạt động triển khai PISA và đạt được kết quả khá bất ngờ chúng ta được xếp hạng cao hơn các nước Anh, Mỹ,… Tuy nhiên, chúng ta vẫn nhìn nhận thấy nhiều mặt chúng ta còn yếu như kĩ năng thực hành, kĩ năng sống, NL GQVĐ,…

Ở Việt Nam, các công trình nghiên cứu về ĐG trong GD có thể kể đến “Trắc

Định dạng
Số trang	15
Dung lượng	4,38 MB