Bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh thông qua hệ thống bài tập trong dạy học chương từ trường vật lí 11 trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM RƠ MAH GIANG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “TỪ TRƯỜNG” VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN

Trang 1

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

RƠ MAH GIANG

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH

THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “TỪ TRƯỜNG” VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thừa Thiên Huế, năm 2016

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

RƠ MAH GIANG

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH

THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “TỪ TRƯỜNG” VẬT LÍ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS TRẦN HUY HOÀNG

Thừa Thiên Huế, năm 2016

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép sử dụng

và các chƣa từng đƣợc công bố trong bất kì một công trình nào khác

Họ tên tác giả

Rơ Mah Giang

Trang 4

Lời Cảm Ơn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, phòng Đào tạo sau đại học, cùng quý thầy cô giáo khoa Vật lí trường Đại học Sư phạm Huế đã giảng dạy

và tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS TS Trần Huy Hoàng đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo trong quá trình học tập cũng như trong quá trình thực hiện và hoàn thành bài luận văn

Ngoài ra, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới Phòng Đào tạo sau đại học, khoa Sư phạm Vật lí, thư viện trường Đại học Sư phạm Huế, trung tâm học liệu Đại học Huế đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi học tập, nghiên cứu và thực hiện tốt luận văn

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu và tập thể các thầy cô giáo trường THPT Quang Trung, trường THPT Dân Tộc Nội Trú Gia Lai và trường THPT Dân Tộc Nội Trú Đông Gia Lai đã nhiệt tình giúp đỡ, trao đổi và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình nghiên cứu

Cuối cùng, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã ủng hộ, giúp đỡ và động viên để tôi có thể hoàn thành tốt bài luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả

Rơ Mah Giang

Trang 5

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt 6

Danh mục các hình ảnh, sơ đồ, bảng, đồ thị 7

MỞ ĐẦU 8

1 Lý do chọn đề tài 8

2 Lịch sử nghiên cứu 10

3 Mục tiêu của đề tài 11

4 Giả thuyết khoa học 11

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 11

6 Đối tượng nghiên cứu 11

7 Phạm vi nghiên cứu 12

8 Phương pháp nghiên cứu 12

10 Cấu trúc luận văn 12

NỘI DUNG 14

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA HỆ THỐNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “TỪ TRƯỜNG” VẬT LÍ 11 THPT 14

1.1 Tự học và năng lực tự học 14

1.1.1 Tự học 14

1.1.2 Năng lực tự học 15

1.1.2.1 Các quan điểm về năng lực tự học 15

1.1.2.2 Khái niệm năng lực tự học 16

1.1.2.3 Những biểu hiện của năng lực tự học 16

1.1.3 Xác định hệ thống kỹ năng tự học 17

Trang 6

1.1.3.1 Cơ sở xác định hệ thống kỹ năng tự học 17

1.1.3.2 Các bước rèn luyện hệ thống kỹ năng tự học 17

1.2 Sử dụng bài tập vật lí trong việc bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 22

1.2.1 Các loại bài tập vật lí bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 22

1.2.1.1 Đặc điểm của bài tập bồi dưỡng năng lực tự học 22

1.2.1.2 Các loại bài tập vật lí bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh 23

1.2.2 Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập để bồi dưỡng năng lực tự học 26

1.2.2.1 Đảm bảo tính khoa học, cơ bản, hiện đại 26

1.2.2.2 Đảm bảo tính logic, hệ thống 26

1.2.2.3 Đảm bảo tính đầy đủ, đa dạng, phù hợp với các đối tượng học sinh 26

1.2.2.4 Đảm bảo tính vừa sức 26

1.2.2.5 Bám sát nội dung dạy học, chú trọng kiến thức trọng tâm 27

1.2.2.6 Gây hứng thú cho người học 27

1.2.2.7 Tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tự học 27

1.3 Các biện pháp bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh với sự hỗ trợ của bài tập 27

1.3.1 Biện pháp 1: Tăng cường sử dụng bài tập rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong giai đoạn mở đầu 27

1.3.2 Biện pháp 2: Tăng cường sử dụng bài tập rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong quá trình nghiên cứu kiến thức mới 29

1.3.3 Biện pháp 3: Tăng cường sử dụng bài tập rèn luyện kỹ năng cho học sinh trong quá trình ôn tập, củng cố kiến thức 31

1.3.4 Biện pháp 4: Tăng cường sử dụng bài tập rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh khi tự học ở nhà 31

1.3.5 Biện pháp 5: Tăng cường giám sát, hướng dẫn và kiểm tra đánh giá hoạt động tự học của học sinh 32

1.3.5.1 Tăng cường hoạt động nhóm, hoạt động tập thể của học sinh 32

1.3.5.2 Dạy phương pháp tự học cho học sinh 33

1.3.5.3 Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập đa dạng trong dạy học 34

Trang 7

1.4 Thực trạng về việc sử dụng hệ thống bài tập và việc tự học của học sinh

ở trường THPT 34

1.4.1 Thực trạng về việc sử dụng hệ thống bài tập và việc tự học của học sinh ở trường THPT trên địa bàn tỉnh Gia Lai 34

1.4.1.1 Mục đích điều tra 34

1.4.1.2 Đối tượng điều tra 35

1.4.1.3 Kết quả điều tra 35

1.4.2 Nhận xét về kết quả điều tra 35

Kết luận chương 1 38

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “TỪ TRƯỜNG” VẬT LÍ 11 THPT 39

2.1 Đặc điểm, cấu trúc, nội dung chương Từ trường 39

2.1.1 Đặc điểm nội dung chương Từ trường 39

2.1.2 Nội dung kiến thức chương Từ trường (Vật lí 11 cơ bản) 40

2.2 Xây dựng hệ thống bài tập chương “Từ trường” Vật lí 11 THPT 40

2.2.1 Xây dựng hệ thống bài tập 40

2.2.1.1 Dạng 1 Mô tả từ trường 40

2.2.1.2 Dạng 2 Véctơ cảm ứng từ 40

2.2.1.3 Dạng 3 Lực từ do từ trường đều tác dụng lên một đoạn dây dẫn có dòng điện 41

2.2.1.4 Dạng 4 Tương tác giữa dòng điện với dòng điện 41

2.2.1.5 Dạng 5 Lực của từ trường đều tác dụng lên hạt mang điện chuyển động (lực Lo-ren-xơ) 41

2.2.2 Hệ thống bài tập chương “Từ trường” vật lí 11 42

2.2.2.1 Dạng 1 Mô tả từ trường 42

2.2.2.2 Dạng 2 Véctơ cảm ứng từ 43

2.2.2.3 Dạng 3 Lực từ do từ trường đều tác dụng lên một đoạn dây dẫn có dòng điện 45

2.2.2.4 Dạng 4 Tương tác giữa dòng điện với dòng điện 47

Trang 8

2.2.2.5 Dạng 5 Lực của từ trường đều tác dụng lên hạt mang điện chuyển động (lực Lo-ren-xơ) 48 2.2.3 Một số dạng bài tập điển hình và hướng dẫn vận dụng vào chương

“Từ trường” 51 2.2.3.1 Dạng 1 Mô tả từ trường 51 2.2.3.2 Dạng 2 Véctơ cảm ứng từ 53 2.2.3.3 Dạng 3: Xác định lực từ tác dụng lên dây dẫn có dòng điện đặt trong từ trường 56 2.2.3.4 Dạng 4: Tương tác giữa dòng điện với dòng điện 58 2.2.3.5 Dạng 5 Lực của từ trường đều tác dụng lên hạt mang điện chuyển động (lực Lo-ren-xơ) 61 2.3 Sử dụng biện pháp bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh với sự hỗ trợ của bài tập trong chương “Từ trường” Vật lí 11 THPT 63 2.3.1 Đối với biện pháp 1: Tăng cường sử dụng bài tập rèn luyện kỹ năng

tự học cho học sinh trong giai đoạn mở đầu 63 2.3.1.1 Một số bài tập cho giai đoạn mở đầu 63 2.3.1.2 Rèn luyện một số kỹ năng tự học: Thông qua các bước giải bài tập HS đọc, phân tích, so sánh, kiểm tra và kết luận 68 2.3.2 Đối với biện pháp 2: Tăng cường sử dụng bài tập rèn luyện kỹ năng

tự học cho học sinh trong quá trình nghiên cứu kiến thức mới 68 2.3.2.1 Một số bài tập cho giai đoạn nghiên cứu kiến thức mới 68 2.3.2.2 Rèn luyện hầu hết kỹ năng tự học 69 2.3.3 Đối với biện pháp 3: Tăng cường sử dụng bài tập rèn luyện kỹ năng cho học sinh trong quá trình ôn tập, củng cố kiến thức 69 2.3.3.1 Một số bài tập cho quá trình ôn tập, củng cố kiến thức 69 2.3.3.2 Rèn luyện gần như hoàn toàn các kỹ năng tự học 72 2.3.4 Đối với biện pháp 4: Tăng cường sử dụng bài tập rèn luyện kỹ năng

tự học cho học sinh khi tự học ở nhà 72 2.3.5 Đối với biện pháp 5: Tăng cường giám sát, hướng dẫn và kiểm tra đánh giá hoạt động tự học của học sinh trong chương từ trường 72

Trang 9

2.3.5.1 Tăng cường hoạt động nhóm, hoạt động tập thể của học sinh 73

2.3.5.2 Dạy phương pháp tự học cho học sinh 73

2.3.5.3 Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập đa dạng trong dạy học 74

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 76

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 76

3.1.1 Mục đích 76

3.1.2 Nhiệm vụ 76

3.2 Đối tượng và nội dung thực nghiệm sư phạm 76

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 76

3.2.2 Nội dung của thực nghiệm sư phạm 77

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 77

3.4 Phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 77

3.4.1 Phân tích kết quả thực nghiệm 77

3.4.2 Phân tích định lượng kết quả thực nghiệm 78

KẾT LUẬN 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

PHỤ LỤC

Trang 10

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Trang 11

DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH, SƠ ĐỒ, BẢNG, ĐỒ THỊ

Hình

2.1 – 2.11

Hệ thống bài tập chương “Từ trường” Vật lí 11 43 - 50

Hình 2.12

– 2.19a,b

Một số dạng bài tập điển hình và hướng dẫn vận dụng vào chương “Từ trường”

54 - 61

Hình 2.20

– 2.25

Sử dụng biện pháp bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh với sự hỗ trợ của bài tập trong chương “Từ trường” Vật lí 11 THPT

64 - 70

Bảng 3.1 Bảng phân phối tần số, tần suất, tần suất luỹ tích bài kiểm

tra số 1 - THPT DTNT Đông Gia Lai

79

tra số 1 - THPT DTNT Gia Lai

80

Hình 3.1 Đồ thị biểu diễn đường luỹ tích bài kiểm tra số 1 - THPT

DTNT Đông Gia Lai

80

DTNT Gia Lai

81

tra số 2 - THPT DTNT Đông Gia Lai

81

tra số 2 - THPT DTNT Gia Lai

82

DTNT Đông Gia Lai

82

DTNT Gia Lai

83

Bảng 3.5 Tổng hợp phân loại học sinh theo kết quả điểm 2 bài kiểm

tra

83

Hình 3.5 Biểu đồ phân loại học sinh theo kết quả điểm số của 2 bài

kiểm tra

83

Bảng 3.6 Tổng hợp các tham số đặc trưng của 2 bài kiểm tra 84

Trang 12

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang ở trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Nền kinh tế nước ta đang chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường có sự quản lí của Nhà nước Sự thay đổi này đòi hỏi ngành giáo dục cần có những đổi mới nhất định để đáp ứng được yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho một

xã hội phát triển

Hiện nay, nước ta đang tiến hành đổi mới PPDH theo định hướng phát huy tính tích cực của HS và bồi dưỡng PP học tập mà cốt lõi là tự học để HS có thể tự học suốt đời

Định hướng đổi mới PP dạy và học đã được xác định trong Nghị quyết Trung Ương 4 Khoá VII; Nghị quyết Trung Ương 2 Khoá VIII, được thể chế hoá trong Luật giáo dục (2005), được cụ thể hoá trong chỉ thị Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc trưng của môn học, đặc điểm đối tượng HS, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho HS PP tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện KN vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho HS”

Trong nhiều năm qua, việc nâng cao chất lượng dạy và học môn Vật lí ở trường phổ thông đã được chú trọng Nhiệm vụ cấp thiết đặt ra cho người GV nói chung và GV Vật lí nói riêng là phải đổi mới PPDH, chú trọng bồi dưỡng cho HS năng lực tư duy sáng tạo, NLTH, giải quyết vấn đề học tập thông qua mọi nội dung, mọi hoạt động dạy và học vật lí, trong đó sử dụng HTBT Vật lí trong dạy học liên

hệ với thực tiễn giữ vị trí hết sức quan trọng

Một trong những thành tố quan trọng trong QTDH của người Thầy là mục tiêu dạy học Để đạt được mục tiêu này, người Thầy phải hướng đến mục tiêu: HS phải đạt được 3 mức độ của kiến thức là biết, hiểu và vận dụng được các kiến thức đó, tạo động lực thúc đẩy sự phát triển tư duy và góp phần hình thành nhân cách của các em

Trong Vật lí, giải đáp các câu hỏi lý thuyết và giải BTVL là phương tiện cơ

Trang 13

vừa là nội dung vừa là phương tiện để chuyển tải kiến thức, phát triển tư duy và KN thực hành bộ môn một cách hiệu quả nhất BTVL không chỉ củng cố nâng cao kiến thức, vận dụng kiến thức mà còn là phương tiện để tìm tòi, hình thành kiến thức mới

Tuy nhiên, xu hướng hiện nay của HS và sự quan tâm của phụ huynh là chú trọng đến việc học để các em có thể vượt qua các kỳ thi Cao đẳng và Đại học nhằm tìm kiếm môi trường tốt để sau này có một nghề nghiệp, một công việc theo đúng

sở thích và nguyện vọng Do đó, đòi hỏi HS phải làm việc tích cực, tự lực Cần phải nghiên cứu BTVL trên cơ sở hoạt động tư duy để có một cách giải nhanh nhất, hiệu quả nhất Từ đó đề ra cách hướng dẫn HS khả năng tự lực để giải bài tập, thông qua

đó mà tư duy trong HS được phát triển

Mặt khác, do thời gian dạy học môn Vật lí trên lớp còn hạn hẹp, thời gian ôn tập, hệ thống hóa kiến thức môn Vật lí 11, và giải bài tập nâng cao chưa nhiều, không phải HS nào cũng đủ thời gian thấu hiểu, ghi nhớ và vận dụng những kiến thức mà GV truyền tải trên lớp Vì vậy, việc tự học của HS ở nhà cũng như trên lớp của HS là cần thiết và quan trọng

Tuy nhiên trong thực tế, có rất nhiều loại sách, tài liệu tham khảo được lưu hành cùng với sự phổ biến rộng của mạng internet đã cung cấp cho HS nguồn tài liệu đa dạng và phong phú Chính điều đó đã gây khó khăn cho HS khi phải lựa chọn, phân loại tài liệu để tham khảo, nghiên cứu và sử dụng Do đó, muốn nâng cao hiệu quả dạy học, mỗi GV cần phải xây dựng và lựa chọn HTBT Vật lí, tìm ra

PP giải nhanh và sử dụng chúng sao cho phù hợp với đặc điểm của từng kiểu bài lên lớp để củng cố hoàn thiện, nâng cao kiến thức nhằm bồi dưỡng NLTH cho HS

Ngoài ra, chương Từ trường được đánh giá là chương dễ tự học nhất vì đặc trưng lý thuyết bài tập nhiều, đa dạng có tính lặp đi lặp lại, có cơ sở từ chương điện trường và ứng dụng thực tiễn phong phú

Xuất phát từ các nhu cầu và thực trạng đó, chúng tôi chọn đề tài: “Bồi

dưỡng năng lực tự học cho học sinh thông qua hệ thống bài tập trong dạy học chương „Từ trường‟ Vật lí 11 Trung học phổ thông”

Định dạng
Số trang	17
Dung lượng	412,75 KB