Bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học phần nhiệt học vật lí lớp 10 trung học phổ thông (tt)

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRẦN THỊ HÀ THU BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN “NHIỆT HỌC” VẬT LÍ LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SỸ GIÁO DỤC HỌC Demo Ve

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ HÀ THU

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH

TRONG DẠY HỌC PHẦN “NHIỆT HỌC”

VẬT LÍ LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ GIÁO DỤC HỌC

Demo Version - Select.Pdf SDK

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRẦN THỊ HÀ THU

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH

TRONG DẠY HỌC PHẦN “NHIỆT HỌC”

VẬT LÍ LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SỸ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS TRẦN HUY HOÀNG

Huế, Năm 2016

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng

và chưa từng được công bố trong một công trình nào

Huế, tháng 9 năm 2016 Tác giả luận văn

Trần Thị Hà Thu

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Vật lí là một vấn đề

mà tôi rất quan tâm Trên cơ sở lí luận và những kiến thức đã học và được sự hướng dẫn, giảng dạy của các thầy cô, sự cộng tác giúp đỡ của các bạn, Luận văn của tôi đã hoàn thành

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, phòng Sau Đại học, khoa Vật lí

và Bộ môn phương pháp và giảng dạy vật lí trường Đại học Sư phạm Huế

Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc đến Phó Gíáo Sư - Tiến Sĩ Trần Huy Hoàng, người đã tận tình giúp đỡ và trực tiếp hướng dẫn trong suốt thời gian nghiên cứu để tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin bày tỏ lòng viết ơn tới Ban Giám hiệu và giáo viên Vật lí trường THPT Trần Thị Tâm – huyện Hải Lăng – Tỉnh Quảng Trị đã tạo điều kiện để tôi tiến hành thực nghiệm sư phạm đề tài

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè và người thân đã giúp

đỡ, động viên tróng suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Mặc dù đã có nhiều cố gắng, tuy nhiên Luận văn cũng sẽ còn thiếu sót, tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp của Quý Thầy, Cô, bạn bè và đồng nghiệp

Xin chân thành cảm ơn!

Huế, ngày 15 tháng 9 năm 2016

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Viết tắt

Viết đầy đủ

CLB

DH

ĐC

GV HĐNT

HS HTHT NLHT NXB PPDH SGK THPT TNg TNSP

Câu lạc bộ Dạy học Đối chứng Giáo viên Hoạt động nhận thức Học sinh

Học tập hợp tác Năng lực hợp tác Nhà xuất bản Phương pháp dạy học Sách giáo khoa

Trung học phổ thông Thực nghiệm

Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Danh mục các chữ viết tắt iii

Mục lục 1

Danh mục các bảng 3

Danh mục các hình 3

Danh mục các biểu đồ 3

MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Mục tiêu của đề tài 6

3 Giả thuyết khoa học 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 6

6 Lịch sử nghiên cứu 6

7 Đóng góp của luận văn 7

8 Phương pháp nghiên cứu 7

9 Dự kiến cấu trúc của luận văn 8

NỘI DUNG 9

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH 9

1.1 Năng lực hợp tác và bồi dưỡng năng lực hợp tác trong dạy học vật lí 9

1.1.2 Năng lực hợp tác 10

1.1.3 Hệ thống các kĩ năng hợp tác trong dạy học Vật lí 12

1.1.4 Bộ tiêu chí đánh giá kĩ năng hợp tác 19

1.2 Bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Vật lí 23

1.2.1 Tầm quan trọng của việc bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Vật lí 23

1.2.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học Vật lí 24

1.3 Các biện pháp bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh 25

1.3.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh 25

1.3.2 Các biện pháp bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh 25

1.4 Thực trạng của việc bồi dưỡng năng lực hợp tác ở trường THPT 33

1.4.1 Điều tra 33

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.4.2 Phân tích 34

1.5 Kết luận chương 1 36

Chương 2 THIẾT KẾ BÀI DẠY HỌC THEO HƯỚNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH PHẦN NHIỆT HỌC VẬT LÍ 10 THPT 37

2.1 Khái quát về nội dung, đặc điểm, mức độ cần đạt được về kiến thức và kĩ năng của phần “Nhiệt học” – Vật lí 10 THPT 37

2.1.1 Đặc điểm chung của phần Nhiệt học 37

2.1.2 Cấu trúc nội dung kiến thức phần Nhiệt học 38

2.2 Xây dựng quy trình dạy học cho HS theo hướng bồi dưỡng năng lực hợp tác trong phần “Nhiệt học” 40

2.3 Soạn thảo một số tiến trình dạy học một số bài học có sử dụng các phương pháp đã xây dựng 45

2.4 Kết luận chương 2 66

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 67

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 67

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 67

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 67

3.2 Nội dung và tiến trình thực nghiệm sư phạm 67

3.2.1 Nội dung 67

3.2.2 Tiến trình thực hiện 68

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 68

3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm 68

3.3.2 Phương pháp tiến hành 69

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 70

3.4.1 Nhận xét về quá trình dạy học 70

3.4.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 71

3.5 Kết luận chương 3 77

KẾT LUẬN 79

1 Về mặt lí luận 79

2 Về mặt nghiên cứu, ứng dụng 79

3 Đóng góp của đề tài 80

4 Hướng phát triển luận văn 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 81

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Hệ thống các kĩ năng hợp tác cần hình thành cho HS 18

Bảng 1.2 Phân loại mục tiêu theo kĩ năng của Dave 19

Bảng 1.3 Phân loại mục tiêu kĩ năng của Harrow 20

Bảng 3.1 Bảng số liệu HS được làm chọn mẫu TNg 68

Bảng 3.2 Bảng thống kê các điểm số (Xi) của bài kiểm tra 73

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất của hai nhóm ĐC và TNg 73

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất lũy tích 73

Bảng 3.5 Bảng tổng hợp các tham số 76

DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.3 Sơ đồ cấu trúc nội dung kiến thức phần Nhiệt học 38

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1 Phân bố điểm của hai nhóm ĐC và TNg 74

Biểu đồ 3.2 Phân phối tần suất 74

Biểu đồ 3.3 Phân phối tần suất lũy tích 75

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nghị quyết Đại hội đại biểu lần XI của Đảng chỉ rõ: “Đổi mới phương pháp dạy và học, phát huy tư duy sáng tạo và năng lực tự đào tạo của người học, coi trọng thực hành, thực nghiệm, ngoại khoá, làm chủ kiến thức, tránh nhồi nhét, học vẹt, học chay”

Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực còn gọi là dạy học định hướng kết quả đầu ra được bàn đến nhiều từ những năm 90 của thế kỷ 20 và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế Giáo dục định hướng phát triển năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học

Giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất, nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực toàn diện

Trong cuộc sống hiện đại, hợp tác là một yếu tố không thể thiếu, con người ngày càng ý thức được vai trò của hợp tác giữa con người với con người trong xã hội Con người không thể tồn tại một cách ý nghĩa nếu không có sự hợp tác của những người xung quanh Vì thế, sức mạnh hợp tác sẽ giúp cho cuộc sống con người tồn tại và phát triển

Năng lực hợp tác được xem là một trong những năng lực quan trọng của con người trong xã hội hiện nay, chính vì vậy, phát triển năng lực hợp tác từ trong trường học đã trở thành một xu thế giáo dục trên thế giới

Chương trình giáo dục phổ thông của nước ta sau năm 2015 chú trọng phát triển năng lực cho học sinh (HS) nhằm dung hòa hai mục tiêu: hoàn thiện con người

vì bản thân con người và cung cấp kĩ năng để phục vụ xã hội và đất nước, giúp học

Demo Version - Select.Pdf SDK

ý thức học tập suốt đời, có những hiểu biết và khả năng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích, điều kiện và hoàn cảnh của bản thân để tiếp tu ̣c ho ̣c lên, học nghề hoă ̣c bước vào cuô ̣c sống lao đô ̣ng

Với định hướng giáo dục tiếp cận năng lực của học sinh hiện nay thì việc hình thành và bồi dưỡng các năng lực chung cũng như năng lực chuyên biệt nói riêng là một trong những nhiệm vụ quan trọng Thực tế hiện nay là học sinh chỉ quen làm việc và tự học cũng như nghiên cứu có sự hỗ trợ của giáo viên, ngoài ra việc hợp tác cùng nhau làm việc để mang lại hiệu quả cao hơn thì lại không được chú trọng Chính vì thế học sinh hiện nay vẫn chưa có được hiệu quả học tập cao khi hoạt động nhóm và phát triển được năng lực hợp tác cùng nhau

Dạy học có mang lại sự thu nhận tri thức một cách hiệu quả nhất hay không phụ thuộc rất nhiều vào phương pháp dạy học (PPDH) được giáo viên lựa chọn Bên cạnh đó, tùy thuộc vào PPDH cụ thể và kỹ năng tư duy, phương pháp nhận thức của học sinh mà kết quả lĩnh hội tri thức khác nhau Như vậy các PPDH phải phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh có sự tổ chức và hướng dẫn đúng mức của giáo viên trong việc phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh theo

cá nhân hoặc học hợp tác theo nhóm sẽ góp phần hình thành phương pháp và bồi dưỡng được năng lực hợp tác, học lẫn nhau từ đó tạo được niềm vui và hứng thú trong học tập của học sinh

Tuy nhiên việc nghiên cứu mới được thực hiện ở việc áp dụng các cấu trúc chung của hoạt động học hợp tác Muốn nâng cao được khả năng tích cực, sáng tạo trong học tập thì chính học sinh phải cùng hợp tác với giáo viên, hợp tác với bạn học để cùng tiếp thu lĩnh hội tri thức thay vì được truyền đạt tri thức một chiều Bồi dưỡng năng lực hợp tác sẽ góp phần nâng cao được kết quả dạy học

Việc hình thành và bồi dưỡng năng lực nói chung và năng lực hợp tác nói riêng cho học sinh được coi là định hướng quan trọng của giáo dục Việt Nam trong giai đoạn mới Năng lực hợp tác là yếu tố cần được hình thành và bồi dưỡng cho học sinh nhằm thực hiện mục tiêu đáp ứng nguồn nhân lực mới cho xã hội.Tuy nhiên vấn đề đó vẫn chưa được chú trọng trong dạy học ở các trường phổ thông

Demo Version - Select.Pdf SDK

Từ những lí do đó, chúng tôi đã chọn nghiên cứu đề tài: “Bồi dưỡng năng lực hợp tác cho HS trong dạy học phần nhiệt học vật lí lớp 10 Trung học Phổ thông”

2 Mục tiêu của đề tài

Đề xuất biện pháp để bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh phần “Nhiệt học” - Vật lí 10 THPT

3 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được các biện pháp để bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh

và vận dụng vào xây dựng tiến trình dạy học phần “Nhiệt học” - Vật lí 10 THPT thì

sẽ góp phần nâng cao năng lực hợp tác của HS

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu vận dụng cơ sở lí luận dạy học hiện đại đối với việc thiết kế các tiến trình dạy học vật lí theo hướng bồi dưỡng năng lực cho HS

- Nghiên cứu hệ thống các nhóm năng lực chung và năng lực chuyên biệt, đặc biệt là năng lực hợp tác của HS

- Nghiên cứu đặc điểm kiến thức của phần nhiệt học vật lí lớp 10 THPT

- Soạn thảo tiến trình dạy học phần nhiệt học vật lí 10 THPT

- Thực nghiệm sư phạm, đánh giá hiệu quả các bước của tiến trình dạy học nói trên

5 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

- Quá trình dạy học vật lí ở trường trung học phổ thông

- Nội dung và phương pháp dạy học phần nhiệt học lớp 10 THPT

- Dạy học phần nhiệt học vật lí lớp 10 THPT sử dụng phương pháp dạy học tích cực theo hướng bồi dưỡng năng lực hợp tác

6 Lịch sử nghiên cứu

Vào khoảng cuối thế kỷ XIX, nhà giáo dục Mỹ John Dewey đã đề ra và thực

thi tư tưởng đề cao khía cạnh xã hội của việc học và vai trò của nhà giáo dục trong việc giáo dục HS có cuộc sống dân chủ Bản thân cho rằng, con người chúng ta có

Demo Version - Select.Pdf SDK

người học cần phải tuân theo hai nguyên tắc: Đảm bảo sự liên tục và tác động qua

lại.( John Dewey (2001), John Dewey về giáo dục, DT Books - IRED& nhà xuất

bản trẻ (Dịch giả: Phạm Anh Tuấn)

Bùi Thị Kim Hoa với luận án “Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trung học cơ sở qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp” đã nghiên cứu về các biện pháp phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp “ J Dewey cho rằng muốn học cách cùng chung sống trong xã hội thì người học phải được trải nghiệm trong cuộc sống hợp tác ngay từ trong nhà trường Cuộc sống trong lớp học là quá trình dân chủ hóa trong một thế giới vi mô và học tập phải

có sự hợp tác giữa các thành viên trong lớp học”

Nguyền Thành Kỉnh với “ Phát triển kỹ năng dạy học hợp tác cho giáo viên trung học cơ sở” đã nghiên cứu các biện pháp phát triển kỹ năng dạy học hợp tác cho GV trung học sơ sở trong hoạt động bồi dưỡng GV ở cấp tỉnh

Nguyễn Thị Kim Dung với “ Rèn luyện kĩ năng làm việc nhóm cho học sinh Tiểu học thông qua Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp”(Đề tài cấp cơ sở, Viện nghiên cứu sư phạm, Trường Đại học sư phạm Hà Nội)

Như vậy, cho đến nay chưa có tác giả nào nghiên cứu về việc bồi dưỡng năng lực hợp tác cho HS trong dạy học phần nhiệt học vật lí lớp 10 THPT Đây cũng là một đề tài nghiên cứu cần thiết nhằm phục vụ cho việc đổi mới PPDH Vật lí

7 Đóng góp của luận văn

7.1 Về mặt lí luận

- Luận văn góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận của việc bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh

- Đề xuất được các biện pháp bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh

7.2 Về mặt thực tiễn

Thiết kế được 3 tiến trình dạy học phần “ Nhiệt học” nhằm bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Nghiên cứu các văn kiện của Đảng và Nhà nước cũng như của Bộ Giáo dục và đào tạo về việc nâng cao chất lượng giáo dục theo hướng bồi dưỡng năng lực của HS

- Nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến đề tài

8.2 Phương pháp điều tra thực tế

Trao đổi với GV và HS bằng phương pháp sử dụng phiếu điều tra, phân tích kết quả học tập và ý kiến của GV và HS

8.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sư phạm có đối chứng bằng cách tổ chức dạy học, dự giờ, quan sát, ghi chép, chụp ảnh, quay phim, thu thập số liệu, phân tích, đánh giá kết quả học tập và kết quả từ các phiếu điều tra

8.4 Phương pháp thống kê toán học

Thống kê kết quả điều tra, bài kiểm tra để đánh giá sự khác biệt trong kết quả học tập của lớp đối chứng và lớp thực nghiệm

9 Dự kiến cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận chung, tài liệu tham khảo và các danh mục, phần nội dung chính của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn về việc bồi dưỡng năng lực hợp tác cho HS

trong dạy học phần “Nhiệt học” Vật lí 10 THPT

Chương 2: Đề xuất biện pháp và vận dụng vào để xây dựng tiến trình dạy học theo

hướng bồi dưỡng năng lực hợp tác cho HS phần “Nhiệt học” Vật lí 10 THPT

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK