Bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học phần “nhiệt học” lớp 10 trung học phổ thông với sự hỗ trợ của bài tập vật lí (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ PHƯƠNG PHƯƠNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN “NHIỆT HỌC” LỚP 10TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦ

Trang 1

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ PHƯƠNG PHƯƠNG

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC PHẦN

“NHIỆT HỌC” LỚP 10TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA BÀI TẬP VẬT LÍ

Chuyên ngành : Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PSG TS TRẦN HUY HOÀNG

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang 2

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Huế, tháng9 năm 2016

Học viên

Nguyễn Thị Phương Phương

Trang 3

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc, chân thành đến thầy giáo PGS.TS Trần Huy Hoàng, người đã nhiệt tình hướng dẫn tận tình chu đáo và giúp

đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin chân thành cám ơn Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm Huế, Phòng Đào tạo sau đại học, các thầy cô trong khoa Vật Lí, đặc biệt là các thầy cô thuộc chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Vật Lí đã tận tình giảng dạy và truyền thụ cho tôi rất nhiều kiến thức, kinh nghiệm quý báu trong hai năm học vừa qua

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, trường THPT Nguyễn Huệ

và THPT Gia Hội, thành phố Huế đã tạo điều kiện cho tôi thực nghiệm sư phạm Sau cùng tôi xin chân thành cám ơn gia đình và bạn bè đã luôn ủng hộ, quan tâm, động viên và giúp đỡ mọi mặt để tôi hoàn thành luận văn này

Luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, kính mong nhận được sự hướng dẫn và góp ý

Chân thành cảm ơn!

Huế, tháng9 năm 2016

Học viên

Nguyễn Thị Phương Phương

Trang 4

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC HÌNH, BẢNG 5

A MỞ ĐẦU 6

1.Lý do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề 8

3 Mục tiêu của đề tài 9

4 Giả thuyết khoa học 9

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

6 Đối tượng nghiên cứu 10

7 Phạm vi nghiên cứu 10

8 Phương pháp nghiên cứu 10

9 Cấu trúc luận văn 10

B NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG BTVL NHẰM BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC 11

1.1 Năng lực 11

1.1.1 Khái niệm năng lực 11

1.1.2 Đặc điểm của năng lực 12

1.2 Năng lực giải quyết vấn đềvới sự hỗ trợ của BTVL 13

1.2.1 Khái niệm năng lực giải quyết vấn đề 13

1.2.2 Cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong học tập với sự hỗ trợ của BTVL 13

1.2.3 Các cấp độ của năng lực giải quyết vấn đề của HS với sự hỗ trợ của BTVL 18

Trang 5

1.3 Phát triển năng lực GQVĐ cho HS trong dạy học vật lí với sự hỗ trợ của bài tập

vật lí 19

1.3.1 Các biện pháp nhằm bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS với sự hỗ trợ của BTVL 19

1.3.2 Công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của HS với sự hỗ trợ của BTVL 30 1.4 Bài tập vật lí và sự hỗ trợ trong việc bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS 34

1.4.1 Các bậc trình độ của BTVL định hướng bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS 34

1.4.2 Phân loại bài tập định hướng bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS 35

1.4.3 Xây dựng quy trình tổ chức thực hiện bài học theo hướng bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho học sinh trong dạy học vật lí với sự hỗ trợ của BTVL 37

1.5 Thực trạng 39

1.5.1 Thực trạng 39

1.5.2 Nguyên nhân 40

1.6 Kết luận chương 1 41

CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÁC BTVL NHẰM BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYÉT VẤN ĐỀ PHẦN “NHIỆT HỌC” VẬT LÍ 10 42

2.1 Đặc điểm của phần Nhiệt học trong chương trình vật lí 10 THPT 42

2.1.1 Đặc điểm chung của phần Nhiệt học 42

2.1.2 Cấu trúc nội dung kiến thức phần Nhiệt học 43

2.1.3 Xác định mục tiêu về kiến thức, kĩ năng phần Nhiệt học 44

2.2 Xây dựng hệ thống bài tập bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS 46

2.2.1 Các bước chung khi giải BTVL bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS 46

2.2.2 Xây dựng hệ thống bài tập theo hướng bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS 48

2.3 Thiết kế một số giáo án phần Nhiệt học vật lí 10 THPT theo hướng bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS 69

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 83

3.1 Mục tiêu và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 83

3.1.1 Mục tiêu 83

3.1.2 Nhiệm vụ 83

Trang 6

3.2 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 83

3.2.1 Thời gian thực nghiệm 83

3.2.2 Chọn mẫu thực nghiệm sư phạm 83

3.2.3 Các bước tiến hành thực nghiệm sư phạm 84

3.3 Kết quả và đánh giá thực nghiệm sư phạm 84

3.3.1 Đánh giá định tính 84

3.3.2 Đánh giá định lượng 85

C KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 92

1 Kết quả đạt được của đề tài 92

2 Một số đề xuất, khuyến nghị rút ra từ kết quả nghiên cứu 92

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94 PHỤ LỤC P1

Trang 7

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BT BTVL

DH

ĐC

ĐG

GV GQVĐ QTDH

HS NXB PTDH PPDH SGK THPT

TN TNg TNSP

Bài tập Bài tập vật lý Dạy học Đối chứng Đánh giá Giáo viên Giải quyết vấn đề Quá trình dạy học Học sinh

Nhà xuất bản Phương tiện dạy học Phương pháp dạy học Sách giáo khoa

Trung học phổ thông Thí nghiệm

Thực nghiệm Thực nghiệm sư phạm

Trang 8

DANH MỤC CÁC HÌNH, BẢNG

Hình 1.1 Quy trình tổ chức thực hiện bài học theo hướng bồi dưỡng năng lực

GQVĐ cho học sinh trong dạy học vật lí với sự hỗ trợ của BTVL 38

Hình 2.1 Cấu trúc nội dung kiến thức phần Nhiệt học 44

Bảng 1.1 Cấu trúc năng lực GQVĐ của HS với sự hỗ trợ của BTVL 15

Bảng 1.2 Mức độ tham gia của HS khi GQVĐ 18

Bảng 1.3 Công cụ đánh giá sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề của HS với sự hỗ trợ của BTVL 31

Bảng 1.4 Các bậc trình độ của BTVL định hướng bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS 34

Bảng 3.1 Bảng số liệu HS được làm chọn mẫu TNg 83

Bảng 3.2 Kết quả GVĐG năng lực GQVĐ của 36 HS lớp 10B4 86

Bảng 3.3 Kết quả GVĐG năng lực GQVĐ của 33HS lớp 10B5 87

Bảng 3.4 Bảng điểm kiểm tra 45 phút lớp 10 B4 và 10 B5 88

Bảng 3.7 Bảng điểm kiểm tra 45 phút lớp 10 B3 và 10 B6 90

Trang 9

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đang là mục tiêu hàng đầu trong đường lối xây dựng phát triển của nước ta Sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước đòi hỏi ngành giáo dục phải “đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục- đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học” Để đạt được mục tiêu đó, ngành Giáo dục cần phải đổi mới một cách mạnh mẽ và đồng bộ cả về nội dung lẫn phương pháp và phương tiện dạy học Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học Để đảm bảo được điều

đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ phương pháp dạy học nặng

nề về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành năng lực và phẩm chất nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học và giáo dục

Xuất phát từ một thực tế rằng, xã hội chúng ta đang phát triển theo cơ chế thị trường, cạnh tranh gây gắt thì việc phát hiện sớm và giải quyết hợp lý những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn là một năng lực quan trọng và cần thiết để đảm bảo sự thành công trong cuộc sống Do đó, việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề (GQVĐ) cho học sinh (HS) giúp HS có thể giải quyết tốt các vấn đề gặp phải trong học tập, trong cuộc sống cá nhân, gia đình cộng đồng không chỉ có ý nghĩa ở tầm phương pháp dạy học (DH) mà phải được đặt ra như một mục tiêu giáo dục và đào tạo Mục tiêu này cần được xem là một đường lối chiến lược để làm cho giáo dục Việt Nam gắn đào tạo với nhu cầu kinh tế xã hội

Để đáp ứng yêu cầu của xã hội, mục tiêu quan trọng đề ra cho ngành giáo dục trong thời đại mới là không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ những kiến thức, kỹ năng

có sẵn cho học sinh (HS) mà điều đặc biệt quan trọng là phải bồi dưỡng cho HS năng lực sáng tạo, năng lực tự giải quyết vấn đề Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII chỉ rõ: „„Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục-đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy học ‟‟ [4]

Trang 10

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020 ban hành kèm theo quyết định 711/QĐ-TTG ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính Phủ: “Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập,rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực,tự giác,chủ động,sáng tạo và năng lực tự học của người học”.Mặt khác, khi bàn về mục tiêu và phương pháp bồi dưỡng con người Việt Nam trong điều kiện mới Thái Duy Tuyên đã chỉ ra: “Giáo dục không chỉ đào tạo con người có năng lực tuân thủ, mà chủ yếu là những con ngườicó năng lực sáng tạo , biết cách đặt vấn

đề, nghiên cứu và giải quyết vấn đề ”

Đúng vậy, thực tế hiện nay ở trên thế giới nói chung và nước ta nói riêng đang thực hiện các chủ trương chiến lược phát triển giáo dục ở các cấp học theo định hướng nêu trên Đặc biệt, việc phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS được thể hiện một cách rõ nét trong việc trình bày kiến thức thông qua sách giáo khoa Trong khi đó vật lí là môn học khô cứng, khó tiếp thu trong suy nghĩ của nhiều học sinh thì người giáo viên phải suy nghĩ , phải tìm tòi , đổi mới phương pháp dạy học, phải làm thế nào để HS tiếp cận môn học dễ hơn , để HS thấy môn vật lí là môn học gắn liền với thực tiễn đời sống , xoay quanh các hiện tượng tự nhiên , và rồi với những kiến thức có được học sinh có thể sử dụng để giải quyết vấn đề Giáo viên phải làm sao cho vai trò tự chủ của học sinh trong hoạt động xây dựng kiến thức ngày một nâng cao, để từ đó năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề của họ được bộc lộ và ngày càng phát triển

Ngoài ra, để học sinh nắm rõ sâu sắc hơn về kiến thức thì chúng ta nên kết hợp một cách có hiệu quả bài tập vật lí nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho

HS Bài tập vật lí phổ thông có ý nghĩa đăc biệt quan trọng trong việc củng cố, mở rộng, đào sâu, hoàn thiện kiến thức và rèn luyện cho học sinh khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, góp phần giáo dục kĩ thuật tổng hợp

Tuy nhiên, thực tế cho thấy rất ít giáo viên sử dụng bài tập nhằm giúp HS bồi dưỡng năng lực GQVĐ Một phần của vấn đề trên là do để đảm bảo có hiệu quả thì đòi hỏi người giáo viên không những phải vững vàng về chuyên môn mà còn đầu tư rất lớn công sức và trí lực của mình để tạo ra được các bài tập hấp dẫn lý thú lôi cuốn học sinh vào quá trình dạy học Có rất nhiều bài tập dạy học hấp dẫn , phải vận

Trang 11

học cụ thể nào, với mỗi loại bài tập sao cho phù hợp và lôi cuốn học sinh Ngoài ra, phải kết hợp như thế nào để có hiệu quả nhất , đòi hỏi người giáo viên phải suy nghĩ

và đầu tư thời gian rất lớn mới tạo ra được hiệu quả của tiết học Mă ̣t khác hầu hết giáo viên đều hiểu rõ việc vận dụng các bài tập là một trong những phương pháp dạy học mới có hiệu quả rất lớn trong việc phát huy năng lực GQVĐ của học sinh, tuy nhiên do thời lượng một tiết học quá ngắn nên nhiều giáo viên vẫn còn e dè trong việc sử dụng các tình huống dạy học do sợ mất thời gian hoặc “cháy” giáo án Phần nhiệt học thuộc chương trình vật lí 10 có nhiều hiện tượng hấp dẫnđối với HS phổ thông Tuy nhiên đây là phần kiến thức khá khó khăn cho học sinh trong quá trình tiếp cận Vì vậy việc sử dụng bài tập vật lí trong việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề của HS ở phần này có thể giải quyết những khó khăn đó

và mang lại hiệu quả sư phạm cao

Với những lý do nêu trên cùng với mong muốn có thể góp phần nâng cao chất lượng dạy học , phù hợp với chính sách đổi mới phương pháp dạy học của Bộ giáo

dục và đào tạo , chúng tôi chọn đề tài : “Bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học phần “Nhiệt học” lớp 10 Trung học phổ thông với sự hỗ trợ của bài tập vật lí”

2 Lịch sử vấn đề

- Xu thế đổi mới phương pháp DH theo hướng bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS đã được nhiều nước quan tâm nghiên cứu.Từ việc tham khảo các nguồn tài liệu khác nhau liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu của đề tài, chúng tôi nhận thấy: Các tác giả như: Phạm Hữu Tòng, Thái Duy Tuyên, Nguyễn Đức Thâm, Phạm Xuân Quế…khi nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học đã đặt dạy học GQVĐ làm cốt lõi để rèn luyện các kĩ năng và tư duy cho người học nhưng không đi sâu vào việc sử dụng bài tập vật lí để bồi dưỡng năng lực giải GQVĐ cho HS

Trong những năm gần đây, định hướng dạy học theo hướng bồi dưỡng năng lực GQVĐ đã được Bộ giáo dục triển khai ở các cấp tiểu học, THCS và THPT Bên cạnh đó định hướng này cũng được đưa vào các đề tài luận văn thạc sĩ

như Nguyễn Thị Tình “Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học phần “Nhiệt học” Vật lí 10 nâng cao trung học phổ thông”

Trang 12

Phạm Thị Bình Xuyên “Xây dựng và tổ chức dạy học chủ đề tích hợp “ Sản xuất muối ăn” nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn của học sinh THCS”

- Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về việc phân loại và sử dụng bài tập vật lí nhưng chưa thấy tác giả nào nghiên cứu khai việc sử dụng bài tập vật lí trong việc bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS khi dạy học phần nhiê ̣t học

Vũ Thị Minh với “ Nghiên cứu xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập sáng tạo trong dạy học phần cơ học lớp 10 THPT” đã xây dựng và đề xuất được tiến trình sử dụng bài tập sáng tạo vào dạy học vật lí dưới hình thức bài học bài tập và bài học thực hành

Dương Đức Giáp với “Bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho HS trong dạy học một số kiến thức phần cơ học Vật lí lớp 10 với sự hỗ trợ của bài tập vật lí”

- Thực tế cho thấy hiện nay vấn đề bồi dưỡng năng lực GQVĐ trong dạy hoc ở trường THPT chưa được quan tâm, nghiên cứu một cách đầy đủ Cụ thể chưa có công trình nào nghiên cứu về vấn đề bồi dưỡng năng lực GQVĐ với sự hỗ trợ của bài tập vật lí cho HS trong dạy học phần “Nhiệt học” Vật lí 10 THPT

- Trong phạm vi đề tài của mình, chúng tôi sẽ kế thừa những kết quả của các công trình nghiên cứu trước đây, đồng thời sẽ nghiên cứu việc sử dụng BTVL theo hướng bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS

3 Mục tiêu của đề tài

- Đề xuất biện pháp bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học một

số kiến thức chương VII của phần nhiệt học Vật lí 10 THPT với sự hỗ trợ của bài tập vật lí

4 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được các biện pháp bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học phần “Nhiệt học” Vật lí 10 cơ bản THPT với sự hỗ trợ của bài tập vật lí thì

sẽ góp phần nâng cao được năng lực GQVĐ cho HS

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu đề ra, đề tài phải thực hiện những nhiệm vụ chính sau đây:

- Nghiên cứu lý luận về việc bồi dưỡng năng lực GQVĐ cho HS trong DH vật lí

- Tìm hiểu thực trạng về năng lực GQVĐ của HS hiện nay trong học tập vật lí

Định dạng
Số trang	13
Dung lượng	366,61 KB