Thế giới nghệ thuật 5 trong tác phẩm vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của nguyễn ngọc thuần

Xuất hiện trên văn đàn với “bộ mặt” của một họa sĩ làm văn chương, chỉ trong một thời gian ngắn, bằng sự lao động chăm chỉ, khả năng sáng tạo tuyệt vời, vốn sống dồi dào và đặc biệt là t

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong đề tài là trung thực, và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Xin trân trọng gửi lời tri ân đến cô giáo ThS Trần Thị Mỹ Hồng, người đã tận tình hướng dẫn tôi thực hiện và hoàn thành đề tài này

Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc quý thầy cô đã giảng dạy và đóng góp những ý kiến quý báu cho tôi trong quá trình học tập

Xin chân thành cảm ơn Khoa Sư phạm Tiểu học – Mầm non, Trường Đại học Quảng Bình đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi nghiên cứu

Nhân dịp này cho phép tôi được bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất

Tác phẩm: “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ”

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

LỜI CẢM ƠN

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

3.1 Đối tượng nghiên cứu 8

3.2 Phạm vi nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Đóng góp của đề tài 8

6 Cấu trúc đề tài 9

NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1: HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NHÀ VĂN 10

NGUYỄN NGỌC THUẦN 10

1.1 Quan niệm của Nguyễn Ngọc Thuần về truyện viết cho thiếu nhi 10

1.1.1 Văn chương phải đẹp và nhân văn 10

1.1.2 Nhà văn là người bạn trẻ và văn chương xuất phát từ tâm tính 12

1.2 Tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ trên hành trình sáng tạo của Nguyễn Ngọc Thuần 15

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM 18

“VỪA NHẮM MẮT VỪA MỞ CỬA SỔ” 18

2.1 Giới thuyết về nhân vật văn học 18

2.1.1 Khái niệm nhân vật 18

2.1.2 Vai trò của nhân vật trong các tác phẩm văn học 18

2.2 Nhân vật người lớn 19

2.2.1 Nhân vật bố, mẹ 19

2.2.2 Những người hàng xóm thân thiết 25

2.3 Nhân vật trẻ em 28

2.3.1 Những người bạn nhỏ 28

2.3.2 Nhân vật tôi 32

CHƯƠNG 3: NGÔN NGỮ, GIỌNG ĐIỆU, BIỂU TƯỢNG TRONG TÁC PHẨM

“VỪA NHẮM MẮT VỪA MỞ CỬA SỔ” 40

3.1 Ngôn ngữ 40

3.1.1 Ngôn ngữ Nam Trung Bộ 40

3.1.2 Ngôn ngữ cổ tích 43

3.2 Giọng điệu 44

3.2.1 Giọng điệu trữ tình, giàu chất thơ 44

3.2.2 Giọng điệu hồn nhiên, đượm chất triết lý 49

3.3 Biểu tượng 52

3.3.1 Biểu tượng khu vườn 53

3.3.2 Biểu tượng đôi mắt 55

KẾT LUẬN 58

TÀI LIỆU THAM KHẢO 60 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hòa chung vào dòng chảy văn học dân tộc, văn học thiếu nhi đóng một vai trò quan trọng trong việc gìn giữ những giá trị văn hóa trong thế hệ trẻ thơ Văn học thiếu nhi có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục toàn diện đối với trẻ, là chất bồi dưỡng ươm mầm từ khởi điểm làm người Lâu nay, văn học thiếu nhi vẫn được xem là một phần không thể thiếu trong bức tranh văn học cả nước Từ những khúc đồng dao, từ những truyện cổ tích, truyền thuyết, thần thoại trong dân gian đến những bài thơ, truyện ngắn, truyện dài kỳ hay tiểu thuyết hiện đại, văn học thiếu nhi luôn là món ăn tinh thần bồi đắp tâm hồn và chắp cánh ước mơ cho trẻ nhỏ

Trong những năm gần đây văn học thiếu nhi Việt Nam đang có bước khởi sắc khi được nhiều tác giả ưu ái dành tình cảm đặc biệt cho các em, viết cho các em với niềm yêu thương trân trọng Họ mang đến cho lứa tuổi măng non những bông hoa tươi đẹp, rực rỡ và tỏa ngát hương thơm Đó là những ký ức, những miền yêu thương không bao giờ phai mờ Một trong những người dành tình cảm đặc biệt cho thiếu nhi đó là nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần Anh được coi là một trong những nhà văn trẻ sáng giá trong mảng văn xuôi thời gian gần đây, đặc biệt là những trang văn dành cho thiếu nhi Văn của Nguyễn Ngọc Thuần đã đưa bạn đọc đến với một thế giới vừa hư, vừa thực thấm đẫm chất thơ và đượm chất triết lý hồn nhiên của con trẻ Chỉ là những chuyện thường ngày với những khám phá nho nhỏ thú vị, tác giả đã đánh thức trái tim con người, mở

ra một cánh cửa mới để cảm nhận cuộc sống, đồng thời tạo nên một thế giới tươi sáng

và quyến rũ Vì thế nghiên cứu sáng tác cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần là một trải nghiệm thú vị, góp thêm gương mặt mới cho nền văn học thiếu nhi nước nhà Nguyễn Ngọc Thuần là nhà văn gây ấn tượng mạnh với khả năng xây dựng một thế giới trẻ thơ tuyệt diệu Xuất hiện trên văn đàn với “bộ mặt” của một họa sĩ làm văn chương, chỉ trong một thời gian ngắn, bằng sự lao động chăm chỉ, khả năng sáng tạo tuyệt vời, vốn sống dồi dào và đặc biệt là tình yêu trẻ thơ sâu đậm, Nguyễn Ngọc Thuần đã cho ra đời nhiều tác phẩm hay, để lại dấu ấn sâu sắc không chỉ trong lòng trẻ thơ mà còn cả thế hệ “dạy trẻ thơ” Tác phẩm của anh không chỉ thu hút bạn đọc nhỏ tuổi mà còn nhận được sự quan tâm của độc giả lớn tuổi bởi ai ai cũng thấy hình ảnh của mình ở trong đó, thấy được cả miền kí ức xa xôi lâu nay bị bỏ quên, biết bao nhiêu cảm xúc hồn nhiên của tuổi thơ lại ùa về trong mỗi chúng ta Bởi thế, ai đã từng đọc tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần dù chỉ một lần cũng không thể nào quên được nghệ thuật viết truyện hết sức độc đáo và đặc sắc làm nên phong cách riêng của anh Anh nổi lên như một hiện tượng lạ với những tác phẩm được giải thưởng cao trong các cuộc thi viết cho thiếu nhi

Phải kể đến là Giăng giăng tơ nhện - giải 3 cuộc vận động sáng tác văn học tuổi

20 lần II; Một thiên nằm mộng - giải A cuộc vận động sáng tác dành cho thiếu nhi của

Nhà xuất bản Kim Đồng năm 2001 - 2002; Nhện ảo - giải A cuộc vận động sáng tác dành cho thiếu nhi năm 2003 và tác phẩm Trên đồi cao chăn bầy thiên sứ - đạt giải B

cuộc thi sáng tác văn học cho tuổi trẻ do Nhà xuất bản Thanh Niên phối hợp với Nhà xuất bản Văn nghệ tổ chức Ngoài ra, anh còn xuất bản nhiều tập truyện khác như

Chuyện tào lao, Tuổi 20, Cha và con và…tàu bay

Tiêu biểu hơn cả là tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ - giải A cuộc vận

động sáng tác văn học thiếu nhi do Nhà xuất bản Trẻ và Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức năm 2002 Năm 2004, tác phẩm được Nhà xuất bản Trẻ phát hành lần đầu, và đến nay đã tái bản lần thứ 14 Năm 2008, cuốn sách này được phát hành tại Thụy Điển với bản dịch của Trần Hoài Anh và nhận giải thưởng Peter Pan, sau đó tác phẩm tiếp tục được dịch sang bản tiếng anh và được bình chọn là sách hay năm 2011

Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ được bạn đọc mến mộ và ưu ái hơn nữa khi được mệnh

danh là “Hoàng tử bé” của Việt Nam, tác phẩm tiêu biểu nhất trong văn phong đậm màu cổ tích, trong veo, hồn nhiên, thơ trẻ của Nguyễn Ngọc Thuần Những câu văn trong tác phẩm ngắn gọn, giàu nhạc điệu như giọng thủ thỉ tâm tình Triết lý của câu chuyện được nhà văn gửi gắm nhẹ nhàng ngay từ trong nhan đề, những bài học, những suy ngẫm về cuộc đời được đan xen trong tác phẩm một cách tự nhiên, giản dị Đây là một tác phẩm văn chương đặc biệt, nó không chỉ đặc biệt về nội dung mà cái lạ, cái riêng ở đây còn là văn phong, lối viết lạ với thế giới nghệ thuật vô cùng đặc sắc mà nhà văn đã tạo nên Chính điều này làm cho tác phẩm có một vị trí nhất định trong dòng văn học thiếu nhi

Viết cho thiếu nhi không đơn giản bởi tâm hồn trẻ thơ rất trong sáng, nên phải viết làm sao để các em thấy nhân vật gần gũi với suy nghĩ, cảm xúc và cuộc sống của mình Nếu người sáng tác không nắm bắt được nhu cầu tâm lý thiếu nhi, từ đó áp đặt quá nhiều bài học, cộng với lối viết không mới, kém hấp dẫn sẽ khiến các em thấy

nhàm chán Cách viết và giọng điệu của Nguyễn Ngọc Thuần trong Vừa nhắm mắt vừa

mở cửa sổ đã cho người đọc cảm giác thật ấm áp dễ chịu, một cảm giác không dễ gì có

trong cái thời buổi mà văn hóa đọc đang mất mùa, đang bị tàn phai, nhất là trong khu vực văn học viết cho thiếu nhi hôm nay

Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu văn học thiếu nhi nói chung và truyện viết cho thiếu nhi nói riêng được quan tâm chú ý Nhìn chung các công trình mới đi vào nghiên cứu văn học thiếu nhi trên những nét tổng thể mà chưa đi sâu nghiên cứu các tác giả, tác phẩm cụ thể Việc bồi đắp tâm hồn trẻ thơ là điều hết sức quan trọng, muốn một tác phẩm hay đến với các em nhỏ thì tìm hiểu kĩ càng về nội

dung và nghệ thuật của tác phẩm là hết sức cần thiết Có thể khẳng định Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần là một trong những tác phẩm đem

đến sức hút của tác phẩm không chỉ giới hạn ở đối tượng bạn đọc nhỏ tuổi mà còn lôi

cuốn những người đọc lớn tuổi, nên người viết chọn đề tài “Thế giới nghệ thuật

trong tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần” Thông

qua thế giới nghệ thuật của tác phẩm, chúng tôi đưa ra một cách tiếp cận mới về nghệ thuật trong tác phẩm nhằm góp phần làm nổi bật vị trí của nhà văn trong quá trình đổi mới của văn xuôi đương đại, đồng thời là cơ sở giúp đối tượng bạn đọc tiếp cận gần hơn với tác phẩm, đặc biệt giúp các bậc phụ huynh đến gần hơn với tác phẩm và có

những nhìn nhận đánh giá khách quan trong việc lựa chọn sách cho con em

2 Lịch sử vấn đề

Truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần đang được rất nhiều độc giả quan tâm đón nhận Nếu coi tác phẩm là đứa con tinh thần thì quan điểm và tư tưởng của Nguyễn Ngọc Thuần chính là dòng máu, sức sống nội tại nuôi dưỡng đứa con ấy lớn mạnh mãi với thời gian Những gì nhà văn viết ra đều thể hiện chính tâm tư tình cảm và những quan điểm của mình về cuộc sống con người, về nhân tình thế thái Nguyễn Ngọc Thuần là một cây bút trẻ nhưng đã nắm trong tay rất nhiều giải thưởng quan trọng Văn chương của anh đẹp và có sức lôi cuốn kỳ diệu với độc giả ở mọi lứa tuổi Xung quanh truyện Nguyễn Ngọc Thuần không có quá nhiều tranh cãi, xung đột và những ý kiến trái chiều như sáng tác của nhiều nhà văn hiện đại cùng thời với anh nhưng không vì thế mà tác phẩm của anh bị lãng quên mà ngược lại, dường như cùng với thời gian những giá trị cao đẹp, mang tính nhân văn sâu sắc trong các sáng tác của anh ngày càng được tìm hiểu và nghiên cứu nhiều hơn

Cố nhạc sĩ Lưu Hữu Phước đã từng nói: “Nếu văn nghệ sĩ là kỹ sư tâm hồn và nhà giáo dục cũng là kỹ sư tâm hồn thì văn nghệ sĩ sáng tác cho thiếu nhi là hai lần kỹ

sư tâm hồn” Nguyễn Ngọc Thuần đã thực sự xứng với danh “hai lần kĩ sư tâm hồn” vì

trong anh luôn kỳ công đi tìm những mảnh ghép sáng rực để tạo thành một thế giới tình thương, cái nôi tinh thần vững vàng nhất trong tâm hồn trẻ

Những sáng tác dành cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần đã thu hút mạnh mẽ

sự chú ý từ giới phê bình và nghiên cứu văn học Hàng loạt các bài viết xuất hiện trên các tạp chí như minh chứng cho vị trí của tác giả trên địa đàng văn học thiếu nhi Việt Nam Nguyễn Ngọc Thuần là một cây bút trẻ nhưng đã nắm trong tay rất nhiều giải thưởng quan trọng Văn chương của anh đẹp và có sức lôi cuốn kỳ diệu với độc giả ở mọi lứa tuổi Nhìn chung, các bài viết về Nguyễn Ngọc Thuần chủ yếu là các bài phỏng vấn, trao đổi trên báo in và báo mạng Có thể liệt kê hàng loạt các bài báo viết

về Nguyễn Ngọc Thuần như bài Nguyễn Ngọc Thuần: Tôi muốn trở thành một người thợ lành nghề (Báo Tuổi trẻ); Nguyễn Ngọc Thuần – Cuộc chơi văn chương cần một tinh thần đẹp (Dương Vân); Vài khơi gợi từ thế giới Nguyễn Ngọc Thuần: Một khu vườn quyến rũ (Nhã Thuyên); Người kể chuyện cổ tích hiện đại (Nguyễn Thị Minh Thái); Nguyễn Ngọc Thuần – nhà văn thân quý của trẻ em (Trần Viết Nhi)… Các bài

viết đã khai thác phần nào những nét nghệ thuật đặc sắc tiêu biểu trong sáng tác của

Nguyễn Ngọc Thuần cũng như quan điểm nghệ thuật của anh – nhà văn thân quý của trẻ em

Nhà thơ Nguyễn Hoàng Sơn đã dành những dòng thật ưu ái cho Nguyễn Ngọc Thuần, coi nhà văn như một hiện tượng nổi bật nhất trên văn đàn văn học thiếu nhi

Việt Nam thời hiện đại: “Riêng Nguyễn Ngọc Thuần thực sự là một hiện tượng! Chỉ trong vài năm, Nguyễn Ngọc Thuần cho ra mắt 4 cuốn sách, đoạt 4 giải thưởng văn học danh giá, được báo chí đồng thanh biểu dương, được in đi in lại, điều này không phải cây bút nào cũng làm được Nguyễn Ngọc Thuần đã vinh danh cho văn học thiếu nhi, lĩnh vực thường bị bỏ sót trong các công trình văn học sử”

Lã Thị Bắc Lý trong Giáo trình văn học trẻ em có nhận xét, đánh giá về nhà văn trẻ này như sau: “Nguyễn Ngọc Thuần có lối viết không mới mà vẫn lạ Anh thu hút người đọc ở giọng văn trong trẻo, với cái nhìn hồn nhiên, đầy sự ngạc nhiên thơ trẻ Thế giới xung quanh rất quen thuộc qua con mắt của anh bỗng trở nên sống động, tinh khôi, trong vắt và đầy yêu thương mới lạ Nguyễn Ngọc Thuần được coi là một hiện tượng của văn học thiếu nhi Việt Nam trong những năm đầu của thế kỉ XXI”

Đã lâu lắm rồi từ cái thời còn đắm chìm trong Dế mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài hay Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi, tác phẩm của Nguyễn Ngọc Thuần như

một luồng gió mới lạ đã thổi vào dòng văn học thiếu nhi, tạo nên một sức sống mới

cho dòng văn học này Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ được ví như một luồng gió mới

lạ, đó là những câu chuyện rất đỗi đời thường và hồn nhiên của cậu bé Trí Dũng 10 tuổi Cái thế giới của cậu bé ấy cũng nhỏ hẹp như chính số tuổi của cậu Thế giới ấy có

bố, có mẹ, có những người hàng xóm thân thiết, có cô giáo, có tụi bạn cùng lớp, và có

cả một khu vườn đầy hoa lúc nào cũng thơm ngát dưới ánh trăng đêm Và cậu bé bằng lòng, hòa mình vào rồi khám phá thế giới ấy Những câu chuyện của cậu bé 10 tuổi cũng vô cùng giản dị như chính lứa tuổi ấy của cậu Đó là chuyện về chú Hùng hàng

xóm mỗi sáng lại chui vào tấm mền mà cậu đang nằm ngủ và hỏi “Có ai ở nhà không?” Chuyện về ông Tư bị mất tay vì cứu một cậu bé trong chiến tranh Chuyện

cô giáo Hà có đôi guốc xanh, đỏ Chuyện cô Hồng mất con Chuyện hai ông cháu người ăn xin tiếc tiền mua vườn Chuyện một “người lạ mặt” bí mật để lại những viên kẹo ở bàn sau giờ tan lớp…

Những câu chuyện “thuần trẻ thơ” đôi khi ngốc nghếch, ngô nghê, đôi khi khờ khạo đến tức cười Đọc tác phẩm của anh mới thấu hiểu những tình cảm anh dành cho trẻ thơ, bởi lẽ khi đọc ta thấy đằng sau mỗi câu chuyện là một bài học về sự cho đi và nhận lại, bài học về tình cảm gia đình, tình làng nghĩa xóm… Những bài học cứ tự nhiên hiển hiện sau câu chữ, chứ không hề sa vào lối viết khô khan, giáo điều

Giữa bao nhiêu bộn bề của cuộc sống cần lắm những giây phút thả hồn mình trôi nhẹ nhàng để quên đi những vướng bận bụi trần, những người lớn như chúng ta phải chăng đôi khi cũng cần nhắm mắt lại, để trái tim mình cảm nhận, để đôi tai mình lắng

nghe những nhịp đập khe khẽ ngân lên từ cuộc sống, những nhịp đập mà đôi khi chúng

ta vô tình quên mất bởi guồng quay cuộc sống không chờ đợi một ai Nguyễn Ngọc Thuần viết đẹp, nhẹ nhàng, văn phong đầy chất thơ mà vẫn không mất đi cái hồn nhiên, nhí nhảnh của tuổi thơ Tác phẩm được chia thành nhiều truyện ngắn nhỏ, mỗi truyện ngắn lại mang tới cho người đọc một câu chuyện nho nhỏ khác nhau trong cuộc sống dưới cái nhìn của cậu bé 10 tuổi Ở tác phẩm này không có những nút thắt, những tình huống, câu chuyện lôi cuốn bởi lẽ nó đơn giản là cảm nhận của tâm hồn trẻ thơ về thế giới xung quanh của cậu bé

Đây là tác phẩm đoạt giải A cuộc vận động sáng tác văn học thiếu nhi do Hội Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh và Nhà xuất bản Trẻ tổ chức năm 2002, được giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam, tác phẩm được dịch sang tiếng Thụy Điển và được trao giải Peter Pan của Thụy Điển Và sau đó Nhà xuất bản Trẻ tiếp tục cho ra mắt bản

dịch Tiếng anh với tên gọi Open the window, eyes closed Chừng đó đủ để thấy Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ có được sức hấp dẫn như thế nào

Nhà văn Hồ Anh Thái từng thốt lên rằng: “Nghĩ ngợi loay hoay, nhân đọc cuốn Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, đọc xong ngẩn ngơ lâu lâu Văn phong đẹp, trong vắt Người đọc soi vào đấy, thấy cả những ao ước tuổi thơ mình Đúng giọng đúng kiểu trẻ con, không phải giả vở ngọng nghịu như phần lớn người viết truyện thiếu nhi dễ mắc Nhưng cũng không tự nhiên chủ nghĩa ú ớ trẻ con mãi Sau khi đã tạo dựng được một thế giới trẻ con đáng tin cậy, tác giả khéo lồng vào đó chất lãng mạn tuyệt vời khiến những ai từng là trẻ con đều phải bâng khuâng”

Tiến sĩ văn chương Nguyễn Thị Minh Thái nhận định: “Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ đã thật sự là một cú đúp ngoạn mục về văn chương Mỗi truyện ngắn nho nhỏ trong đó đã là một truyện tặng cho bạn đọc trẻ thơ, lại vừa là một truyện dành cho người lớn Bởi chúng nhiều tầng nghĩa, giàu chất thơ, và có lẽ bởi cả tác phẩm chính

là kết quả cái nhìn độc đáo của một chủ thể thi sĩ viết văn xuôi, với động thái đắm đuối nhị nguyên rất mới lạ: Vừa nhắm mắt, vừa mở cửa sổ… nhìn ra thế giới Và chỉ để phát hiện ra rằng “thế giới” chính là tất cả những gì thân thuộc, thân mến nhất ngay

ở trước mắt…”

Nhà văn Phan Thị Vàng Anh từng nói: “Cái kỹ thuật tung xa để bắt gọn lại như thế có lẽ là cái rất thiếu trong các sáng tác của nước mình Cái lấn cấn duy nhất của tôi, có lẽ một phần vì ganh tị, là vì sao lại có người Việt Nam viết được theo lối này, viết được như thế này ?”

Nhìn chung có rất nhiều những nhận xét, đánh giá, bàn định của các nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà phê bình văn học nổi tiếng về truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần Tuy nhiên, đó chỉ là những lời nhận xét, bàn định khái quát, chưa đi sâu vào nghiên cứu đầy đủ nghệ thuật trong tác phẩm cụ thể Nhìn một cách tổng quan, gần như chưa có một công trình nào đi sâu vào nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong

tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ Là một độc giả rất yêu mến các tác phẩm của nhà văn, đặc biệt là tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, chúng tôi mong muốn

không chỉ tìm hiểu truyện của Nguyễn Ngọc Thuần ở mức độ sơ lược khái quát, mà

còn muốn nghiên cứu sâu tác phẩm thông qua “Thế giới nghệ thuật trong tác phẩm

Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần” để tìm ra nét độc đáo, mới

lạ, sức hút của tác phẩm và nhìn nhận những giá trị thẩm mỹ, đặc sắc nghệ thuật đó một cách khoa học

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu đề tài là thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi khảo sát đặc sắc nghệ thuật ở tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ

của Nguyễn Ngọc Thuần, xuất bản năm 2012

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

Phương pháp phân tích – tổng hợp: phương pháp phân tích giúp người viết chỉ ra

những biểu hiện cụ thể của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần

Phương pháp hệ thống: Tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần phải đặt các phương diện của nghệ thuật

trong một hệ thống, chúng không tách rời, không độc lập mà nằm trong một chỉnh thể Phương pháp hệ thống giúp người viết hệ thống hóa các yếu tố nghệ thuật tiêu biểu

trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm

Phương pháp so sánh: Để làm nổi bật những đặc điểm về thế giới nghệ thuật

trong tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, đồng thời góp phần khẳng định những

thành công của nhà văn ,về phương diện này người viết sử dụng phương pháp so sánh Đối tượng được so sánh là tác phẩm của các nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi như Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Quang Sáng, so sánh tác phẩm với các tác phẩm khác của

chính nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần

Về mặt thực tiễn, đề tài góp phần vào việc tiếp nhận, tìm hiểu, nghiên cứu thế

giới nghệ thuật trong truyện dài Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, qua đó là tài liệu quý

cho giáo viên, sinh viên và quý bậc phụ huynh quan tâm và tham khảo

6 Cấu trúc đề tài

Ngoài mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của đề tài được thể hiện trong 3 chương:

Chương 1 Hành trình sáng tạo của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần

Chương 2 Thế giới nhân vật trong tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ Chương 3 Ngôn ngữ, giọng điệu, biểu tượng trong tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa

mở cửa sổ

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NHÀ VĂN

NGUYỄN NGỌC THUẦN

Nguyễn Ngọc Thuần sinh năm 1972 trong một gia đình thuần nông nghèo khó tại

tỉnh Bình Thuận, một miền quê bình dị của những“mảnh vườn hoa trái và cả những cơn mưa thườn thượt mấy tháng, rồi trận bão cát trắng xóa một màu” [14, tr.97]

Nguyễn Ngọc Thuần là một nhà văn trẻ, tuy số lượng tác phẩm của anh chưa nhiều nhưng về mặt chất lượng đã được khẳng định và ghi nhận bằng các giải thưởng văn học cao quý, đặc biệt anh còn được Thủ tướng chính phủ trao tặng bằng khen

“Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu năm 2004” Một bằng khen cho những nỗ lực và

sự cách tân đổi mới trong lối viết, chính những dấu ấn đó đã giúp anh đã chiếm được một vị trí đắc địa trên địa hạt văn chương thiếu nhi

1.1 Quan niệm của Nguyễn Ngọc Thuần về truyện viết cho thiếu nhi

1.1.1 Văn chương phải đẹp và nhân văn

Viết truyện cho thiếu nhi, mỗi nhà văn đều có quan niệm riêng Nhà văn Võ

Quảng quan niệm: “Tác phẩm viết cho các em là một công trình sư phạm Người viết nên cân nhắc mình nên nói câu gì, nói như thế nào để có lợi cho tâm hồn các em mà không ảnh hưởng đến sự thể hiện nghệ thuật… Một quyển sách tốt có lúc mở cho các

em thấy một ước mơ tươi đẹp, ước mơ đó các em theo đuổi mãi cho đến khi khôn lớn” [9, tr.33] Và ông cũng tâm sự rằng: “Hãy dành cho con trẻ những gì đẹp đẽ và tinh khiết nhất ngay từ khi trẻ bước vào đời” [9, tr.23] Võ Quảng đã gửi gắm toàn bộ tài

năng và tâm huyết của cuộc đời vào những sáng tác cho thiếu nhi

Charles DuBos đã quan niệm “Văn học, đó là tư tưởng đi tìm cái đẹp trong ánh sáng” Hay W.Shakespeare nói rằng “Con người là vẻ đẹp của thế gian, là kiểu mẫu của muôn loài” Tính nhân văn trong văn học đều chỉ đến các giá trị tinh thần bền vững của mọi sáng tạo nghệ thuật nhằm đạt đến chữ “văn” (có nghĩa là vẻ đẹp) Vì vậy, tính nhân văn cũng chính là khuynh hướng nhìn nhận tổng hợp mọi giá trị của văn học chân chính hướng tới con người Một tác phẩm văn học chỉ được coi là có giá trị nhân văn khi trong tác phẩm đó, người cầm bút đề cao quyền sống, bảo vệ, bênh vực sự sống; đề cao những tư tưởng, tình cảm khát vọng, và ước mơ tốt đẹp của con người Giá trị nhân văn trong tác phẩm thể hiện qua sự phê phán cái xấu, cái ác, cái thấp hèn,

vô nhân đạo và định hướng cho người tiếp nhận có khát vọng “làm người”, đấu tranh loại bỏ cái xấu, bảo vệ cái đẹp, tiến gần đến chân – thiện – mỹ

Nguyễn Ngọc Thuần quan niệm: “Văn chương thì phải đẹp và nhân văn Trong

đó yếu tố con người là quan trọng nhất Tôi là dân mỹ thuật, nếu viết không đẹp thì đừng viết”[23]

Với những câu chuyện giản dị, êm dịu, trong vắt và đầy ắp sự yêu thương, những sáng tác của Nguyễn Ngọc Thuần đã làm được điều đó Đây là điều mà không phải nhà văn nào cũng định hình được Cái đẹp và tính nhân văn trong những sáng tác của anh thể hiện ở mối giao cảm giữa người với người, giữa con người và thiên nhiên Văn chương nghệ thuật thuộc về năng khiếu nên không thể bị gò ép hay bắt buộc là có thể viết được Anh chỉ viết khi cảm thấy tự do, thoải mái, không bị trói buộc, không chịu một sức ép nào Đó là lúc cảm xúc của anh thăng hoa, cây bút và trí tưởng tượng được kết hợp để tạo nên những trang viết đẹp

Các nhà văn hiện thực như Nam Cao, Nguyên Hồng viết về trẻ em với cùng cực của sự bất hạnh, cái đói cái nghèo bám riết và trở thành bi kịch Thế giới trẻ thơ trong sáng tác của Nam Cao và Nguyên Hồng gắn liền với sự lầm than, khổ cực Các

em không chỉ sống trong đói khát, rách rưới mà còn phải chịu sự ghẻ lạnh của những người thân Thế giới trẻ thơ trong sáng tác của Thạch Lam là những mảnh đời cô đơn,

bế tắc, mỏi mòn, những đứa trẻ sống trong bi kịch về tinh thần Còn nhân vật của anh tuy nghèo về vật chất nhưng lại giàu có về mặt tinh thần Đọc văn Nguyễn Ngọc Thuần ta không hề thấy nhà văn miêu tả cái đói, cái nghèo mà các trang văn thấm đẫm tình đời, tình người Khi được hỏi tại sao anh hay chọn các nhân vật thuộc lớp nghèo

để triển khai cốt truyện thì Nguyễn Ngọc Thuần đã trả lời: “Bản thân tôi sinh ra trong

sự nghèo khó và có lẽ cái tinh thần ấy không buông tha tôi trong từng suy nghĩ Nhưng tôi có mô tả cái nghèo nào đâu Những nhân vật của tôi luôn giàu Tinh thần thì ai cũng giàu cả, tôi tin vậy Khi một đứa trẻ ra đời, nó đã là một kẻ giàu có về tinh thần rồi” [25] Quan niệm đó đã được nhà văn đúc kết trong từng trang văn của mình Nhân

vật trong những sáng tác của anh tuy nghèo khó về vật chất, dù khiếm khuyết về thể xác hay bất hạnh trong cuộc đời nhưng họ vẫn có ý chí vươn lên trong cuộc sống, vươn lên để sống như một con người thực thụ trong sự sẻ chia và cảm thông của mọi người, bằng nỗ lực tự thân

Tờ báo Vnexpress.net, trong bài viết của Dương Vân với tựa đề “Cuộc chơi văn chương cần một tinh thần đẹp” đã phần nào thể hiện được quan điểm sáng tác của anh

Cuộc chơi văn chương rất cần một tinh thần đẹp như nhà văn trẻ Nguyễn Ngọc Thuần,

sự ứng xử có văn hóa của các nhân vật thông qua lời nói và hành động đẹp đã đẩy tác phẩm của anh lên tầm cao và hướng đến giá trị nhân văn Những trang viết cho thiếu nhi của anh khác với các nhà văn khác ở sự kết hợp giữa các yếu tố màu sắc, đường nét trong hội họa, sự giản dị, trong sáng và tinh khiết trong ngôn từ

Văn chương đối với trẻ em cũng là một phương tiện góp phần giáo dục hoàn

thiện nhân cách trẻ, bởi lẽ “Văn học là nhân học” Cái đẹp và nhân văn được thể hiện

trong từng trang viết của anh đã tạo nên mối giao cảm đa chiều giữa nhân vật với nhân vật, nhân vật với độc giả và giữa độc giả với tác giả Tác giả trẻ này luôn soi mình vào

tác phẩm để thấy “Văn chương đã giúp tôi hiểu về giá trị bản thân hơn những gì tôi nghĩ về mình” [24] và tự khám phá ra những nội lực bằng chính con đẻ của mình

1.1.2 Nhà văn là người bạn trẻ và văn chương xuất phát từ tâm tính

Với Nguyễn Ngọc Thuần khi viết văn điều đầu tiên là phải xác định được đối

tượng mình phản ánh để có những điều chỉnh thích hợp Đó là viết cho ai? Anh viết

cho cả thiếu nhi và người lớn nhưng dường như anh có duyên hơn khi viết cho thiếu nhi Bởi hầu hết các tác phẩm viết cho thiếu nhi của anh, đã vượt quá ngưỡng “quá tam

ba bận” vì lần nào anh gửi tác phẩm dự thi đều đạt những giải thưởng cao và được độc

giả đón nhận rất hào hứng Nhà văn quan niệm:“Viết cho thiếu nhi và viết cho người lớn cũng là một cách viết nhưng tôi tìm cách trình bày câu văn sao cho ngắn gọn, dễ hiểu Khi viết, tôi đặt mình vào vị thế của một đứa trẻ để xem chúng có hiểu không, có thích thú không Tôi cứ viết các ý tứ ra hết, thấy chỗ nào hơi “quá tầm” một chút là gạch bỏ, cứ gạch chỗ này, xóa chỗ kia cho đến khi nào thấy được Viết truyện cho người lớn đọc thì dễ hơn nhiều, mình nghĩ gì thì viết vậy ” [28] Viết cho người lớn

các nhà văn dường như đang tâm sự, chia sẻ những điều mình được trải nghiệm nhưng viết cho thiếu nhi nhà văn phải vận dụng tối đa trí tưởng tượng, sự quan sát, và đặc biệt phải am hiểu về tích cách trẻ con để xem chúng thích cái gì, chúng ghét cái đó thế nào Bởi lẽ lúc đó tuổi thơ đã qua, thời đại đã khác cho nên phải viết sao cho đúng với tuổi thơ nói chung và với thời đại mình đang sống nói riêng Với tâm thế “viết cho thiếu nhi thì không thể dùng tâm hồn của một ông già”, Nguyễn Ngọc Thuần luôn đặt mình vào điểm nhìn của một đứa trẻ để lượm nhặt câu chữ thật cẩn thận Đôi khi sự gồng gánh cảm xúc chênh vênh khiến tác giả chiêm nghiệm “Trẻ con thích nhìn sự vật lớn hơn hoặc nhỏ hơn với bản thân chúng Khi giá trị cực tiểu và cực đại đứng gần nhau, thường sự bất thường sẽ xảy ra” và điều bất thường ấy chính là sự khác biệt giữa điểm nhìn người lớn và điểm nhìn trẻ thơ Người đọc chưa bao giờ bị lẫn cảm xúc “trẻ con - người lớn” khi chiêm ngưỡng những tác phẩm của anh Anh luôn tôn trọng những nhân vật nhí của mình, điều đó được tác phẩm minh chứng sắc nét khi nhân vật người lớn bên cạnh việc giáo dục con bằng những bài học nhỏ, họ hóa thành những người bạn thân thiết để lắng nghe tâm tình của con trẻ Nguyễn Ngọc Thuần viết văn cho thiếu nhi nhưng người lớn đọc cũng phải “say mềm”, bài học không chỉ tặng riêng cho trẻ mà còn nhắn nhủ với cha mẹ chúng “giáo dục phải đúng cách" Đây là một yêu cầu khó khăn mà không phải nhà văn thiếu nhi nào cũng làm được Do xác định một cách nghiêm túc đối tượng phục vụ ngay từ đầu nên văn xuôi thiếu nhi của anh luôn thành công và ghi dấu ấn trong lòng bạn đọc nhỏ tuổi và người đọc lớn tuổi soi mình vào tác phẩm của anh cũng thấy được chính mình ở trong đó, rất chân thật và tinh tế

Chúng ta từng biết đến Quế Hương với những câu chuyện nói về những con người mà định mệnh nghiệt ngã của kiếp phù sinh đã dành cho họ những đau đớn đến

xé tâm can người đọc Đó là Tí bụi, ông Kẹ, con Lỡ què những con người khốn khổ,

cô đơn trăm cách như luẩn quẩn đâu đây quanh ta Truyện thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần giống với Quế Hương ở một điểm, anh viết cho trẻ em với sự đồng cảm trong suy nghĩ, sẻ chia về mặt tình cảm Tuy nhiên, nhân vật trong truyện của anh luôn “giàu có” về mặt tâm hồn cho dù họ có thiếu thốn về mặt vật chất Đọc truyện Nguyễn Ngọc Thuần, ta cảm nhận được thế giới trẻ thơ thật gần gũi và thân quen Qua những câu chuyện đầy giản dị và mang đậm chất đời thường, Nguyễn Ngọc Thuần đã thể hiện rõ quan niệm nghệ thuật về con người của mình Với anh, người lớn phải là người bạn của trẻ, là người thấu hiểu nỗi niềm tâm sự trẻ thơ, yêu quý và dành cho trẻ thơ những

tình cảm đẹp đẽ nhất “Trước đây, tôi nhận nuôi “dùm” gia đình cả gần chục đứa cháu! Gần gũi với trẻ con, người ta phát hiện ra nhiều điều thú vị trong cuộc sống Trong thế giới trẻ thơ, mọi việc thật nhẹ nhàng, không lo toan Cứ thử tưởng tượng, trong một gia đình, khi có biến cố xảy ra thì những đau buồn ấy được trẻ con cảm nhận một cách nhẹ nhàng hơn, ít bi lụy hơn Người lớn nên học nhìn đời bằng đôi mắt của trẻ thơ để thấy cuộc sống thanh thản, đáng sống hơn” [28] Chính thực tế từ cuộc sống gia đình đã giúp anh sáng tạo nên những trang văn hồn nhiên, trong sáng của trẻ

Nguyễn Ngọc Thuần còn đặc biệt quan tâm đến văn hóa ứng xử trong thế giới trẻ thơ,

anh luôn tâm niệm rằng “một đứa trẻ cần phải được đối xử trân trọng như một tòa lâu đài, một con người biết tự trọng, một con người trưởng thành về nhân cách, một người đàn ông”[26]

Có lẽ vì vậy mà qua những tác phẩm của mình, anh luôn hướng trẻ em đến một thế giới tươi đẹp Ở đó trẻ em được ước mơ và thực hiện mơ ước của mình, trẻ được sống một cuộc sống hạnh phúc, đầm ấm, tự do và thoải mái, trẻ thoát khỏi sự trói buộc,

sự “cưỡng chế” của người lớn Anh đã gieo trong tâm hồn các em “hạt giống niềm tin”

về một điều kỳ diệu Nếu ở Nguyễn Nhật Ánh giọng văn hài hước, pha trò không cưỡng nổi với những đoạn miêu tả vừa thơ vừa đẹp thì ở Nguyễn Ngọc Thuần đó là văn phong của trái cây, thứ trái quả vườn chín cây còn đọng sương đêm tự nhiên kết tinh Anh kể thủ thỉ và tự nhiên những câu chuyện ấu thơ, anh của hiện tại nhưng hoàn toàn là anh đang sống lại những ngày thơ bé, từ cảm giác đến hành động Và điểm chung của cả hai nhà văn là đều xen vào những câu triết lý những đúc kết một cách tự nhiên không hề khiên cưỡng, đó chính là lý do chúng được gọi là truyện trẻ con dành

cho người lớn Anh cho rằng: “Nếu trẻ con thích đọc truyện tôi, có lẽ là bởi tôi giống trẻ con Giống ở chỗ thích nhìn sự vật lớn hơn hoặc nhỏ hơn bản thân chúng Khi giá trị cực tiểu và cực đại đứng gần nhau, thường sự bất thường sẽ xảy ra” và

“Tôi viết để sau này con tôi đọc” [26] Với bạn đọc nhỏ tuổi, Nguyễn Ngọc Thuần mãi

là người bạn, bởi anh biết đồng cảm, biết sẻ chia và thấu hiểu nỗi lòng con trẻ

Văn chương xuất phát từ tâm tính Đó cũng chính là một yếu tố quan trọng góp

phần tạo nên giọng kể chuyện vừa cổ tích vừa hiện đại trong văn xuôi của Nguyễn Ngọc Thuần Anh tự nhận mình có trái tim hơi cổ điển Với một cuộc sống riêng hơi

chậm trong việc hòa đồng với tất cả mọi thứ nên anh đưa vào văn chương cái nhìn cuộc sống lạc quan hơn bản tính vốn có của anh và có phần “lạ biệt” hơn so với cuộc sống đang diễn ra xung quanh Chính vì thế, người đọc luôn thấy thế giới trong những trang văn của anh thật nhẹ nhàng, đầm ấm và tươi đẹp, không có tranh đấu cũng không

có nhiều mâu thuẫn, xung đột gay gắt mà bao trùm lên tất cả là tình người, tình yêu

hệ gia đình, bạn bè, làng xóm, trường học và thế giới thiên nhiên tươi đẹp để nhân vật

có thể bộc phát những tâm tư, tình cảm vốn rất ngây thơ, hồn nhiên theo lứa tuổi của mình Để từ đó những bài học cuộc sống, cách ứng xử như những bí mật lớn của cuộc đời sẽ được chính bản thân các em phát hiện ra một cách thích thú và say mê Con người anh lúc nào cũng mộc mạc, chân chất và giản dị như những gì vốn có, xuất thân

từ làng quê, anh yêu từng bản làng, ngõ xóm, từng gốc rạ, bờ tre của quê hương Chính

vì thế mà những ý tưởng viết của anh đều xuất phát từ làng quê, nông thôn, từ những mảnh vườn, ao làng

Chính quan điểm sáng tác ấy đã mang lại giá trị, sức sống cho nhân vật của nhà văn, mang lại cho người đọc nhiều bất ngờ thú vị bởi tác phẩm của anh đã đưa người đọc đi từ bí mật này sang bí mật khác Mỗi bí mật được lật ra đem lại cho nhân vật cũng như độc giả sự hiểu biết về chính bản thân họ, giúp họ có niềm tin yêu vào sự sống, dám ước mơ và thực hiện ước mơ về một thế giới tươi đẹp mà ở đó có sự yêu thương, đùm bọc giữa người với người

Trong hành trình cần mẫn gom nhặt những nét đẹp của cuộc sống làm giàu có cho tâm hồn trẻ thơ, Nguyễn Ngọc Thuần đã có những quan niệm nghệ thuật được thể hiện trong các sáng tác cụ thể góp phần tạo nên dấu ấn, phong cách của anh trên địa hạt văn chương cũng như trong lòng bạn đọc Với vốn sống, vốn văn hóa được tích lũy

từ chính cuộc đời, bắt đầu từ khi anh còn là một cậu bé học trường làng đến khi trưởng thành, học tập tại trường Đại học Mỹ thuật và công tác ở báo Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí Minh Bằng những trải nghiệm thú vị, những bài học rút ra từ cuộc sống, Nguyễn Ngọc Thuần với tài năng sáng tạo tuyệt vời đã cho ra đời một loạt tác phẩm hay được nhiều độc giả yêu mến Với những trang viết của mình, Nguyễn Ngọc Thuần đã góp thêm một tiếng nói làm đa dạng thêm cho văn học Việt Nam đương đại Anh đã đem đến cho người đọc cách hình dung về văn học và cách cảm thụ không giống như trước nữa, giúp cho độc giả tìm được những dư âm trong trẻo, hồn nhiên còn lắng lại trong tâm hồn mình

1.2 Tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ trên hành trình sáng tạo của Nguyễn

Ngọc Thuần

Xuất hiện trên văn đàn với một gương mặt độc đáo khi “múa bút” trên địa hạt văn chương thiếu nhi, Nguyễn Ngọc Thuần đã khẳng định được vị trí của mình với

những tác phẩm tiêu biểu sau:

Nhện ảo giải A cuộc vận động sáng tác dành cho thiếu nhi năm 2003, tác phẩm

gồm 13 chương dành cho tuổi mới lớn nhiều mộng mơ Tuổi mới lớn đôi khi giận hờn nhau một cách vu vơ Rồi lại thấy buồn khi nghĩ về những kỷ niệm đẹp đã qua Sự giận hờn này trở thành đề tài của câu chuyện rất dễ thương Những cảm xúc vui - buồn, những hành động - tâm lý đặc trưng của tuổi mới lớn được Nguyễn Ngọc Thuần miêu

tả thật nhẹ nhàng nhưng cuốn hút

Một thiên nằm mộng giải A cuộc vận động sáng tác Thiếu nhi 2003, tập truyện

được Nguyễn Ngọc Thuần chọn thi pháp cổ tích cho những trang văn xuôi của mình

Cả câu chuyện là hành trình khám phá và những giấc mơ rất dung dị, không cầu kỳ, trau chuốt đã tạo nên những điều thú vị Cậu bé nhân vật chính đã nhìn đời trong giấc mộng hằng đêm và bay bổng trên cuộc đời thường vốn dĩ nhiều tục lụy Tất cả những người thân yêu của cậu, những con vật, đồ vật thân yêu trong ngôi làng miền Trung xa

ngái của cậu đều trở nên lung linh mờ ảo trong suy nghĩ của cậu bé Một thiên nằm mộng với chút bí ẩn đã tạo nên sự hứng thú và thích khám phá đối với độc giả nhỏ tuổi Trên đồi cao chăn bầy thiên sứ, xuất bản năm 2004 là câu chuyện cảm động về

tình cha con Câu chuyện dường như không có mở đầu, không có kết thúc, không có thời gian, không có cả nhân gian Chỉ có một khu vườn nhỏ bé mà rộng lớn, trong đó ngụ cư một gia đình gồm người cha yêu con một cách lạ kỳ và ba cô con gái với ba tính cách vô cùng kỳ quặc Trong không gian trong lành ấy, người cha giàu tình thương và lắm lo toan đã biến khu vườn thành một thiên đàng với những cám dỗ nho nhỏ: những câu chuyện kể, những trò chơi ngôn từ, một chiếc xích đu, một con chim

gỗ, một cây kiếm, một con chó nhỏ

Tiếp đó là câu chuyện Cha và con và tàu bay hết sức ngắn gọn, đơn giản và

mang đậm tính cách trẻ thơ Đó là câu chuyện của cậu bé lần đầu tiên được đi máy bay, mọi thứ với cậu lúc này đều không giống những gì mà hàng ngày cậu bé được thấy Cậu thích đi chiếc máy bay màu xanh đơn giản vì chiếc màu xanh to hơn chiếc màu trắng Cậu thật tinh ranh khi ngậm hai đồng xu trong miệng và bỏ chùm chìa khóa trong túi quần khi đi qua cửa kiểm tra để kiểm nghiệm những gì cậu tò mò Cậu thích khám phá những điều mới mẻ trong cuộc sống mà cậu bắt gặp Câu chuyện thật đơn giản nhưng qua đó người đọc thấy được sự am hiểu tính cách cũng như suy nghĩ đậm

chất trẻ thơ của nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần

Bên cạnh mảng truyện viết cho thiếu nhi, Nguyễn Ngọc Thuần còn đau đáu những vấn đề xã hội, thường nhật của cuộc sống hằng ngày Anh viết như hơi thở, như

cuộc sống vẫn chuyển động và đổi thay từng ngày Không quá quan trọng cái gì mà cũng không cố tình lãng quên cái gì Đây không phải là điều dễ dàng nếu không là một người cầm bút bản lĩnh Bởi cuộc sống muôn hình vạn trạng, nhà văn không định hình được cho mình một phong cách sáng tác riêng có khi dễ bị nhòa lẫn vào số đông Nhưng Nguyễn Ngọc Thuần thì không, đề tài nào của anh cho dù là đời thường nhất, tưởng chừng quen thuộc giản đơn nhất cũng đều được thể hiện trong sự tiếp cận khác biệt

Sinh ra là thế năm 2013 của Nguyễn Ngọc Thuần Thuần mở ra một thế giới

hoang đường mờ ảo, ở đó con người như những dấu chấm bấp bênh trôi nổi giữa các

sự kiện Bị lạc lối trong mớ bòng bong hoặc là để cho mình trở thành một ngọn gió trên đường? Bỏ lại sau lưng sự huyên náo của đô thị, cũng như gạt bỏ huyên náo tâm hồn, các nhân vật trong truyện đạt đến sự hồn nhiên cần thiết Phải chăng đó là cách lý giải về sự giải thoát của bản thân nhà văn về khả năng hòa nhập với cuộc sống đương

đại chật chội này

Cơ bản là buồn sáng tác năm 2014 với nhân vật mở đầu trang sách là X, một cô

gái Việt lai Mỹ Những lát cắt về cuộc đời của X, xoay quanh các mối quan hệ của cô tạo nên những tình tiết cho tác phẩm Công việc tình cờ khiến X trở thành cầu nối để giúp ông John - một cựu binh Mỹ thời chiến tranh Việt Nam trong lần quay trở lại Việt Nam tìm về chiến trường năm xưa, cũng là để tìm về một phần tuổi trẻ, một phần quá khứ mãi mãi đóng đinh ở Việt Nam

Truyện dài Về cô gái này, do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành năm 2015 Nhân vật

chính của truyện là Z - một người đàn bà nặng 121 kg Người đàn bà phì nộn này ngập ngụa trong căn bệnh thèm ăn, tuyệt vọng về ngoại hình không bình thường Câu chuyện bi ai của một phụ nữ mắc chứng béo phì Cuộc đời cô là chuỗi tháng năm nặng

nề, đấu tranh và chịu đựng một cơ thể “quá khổ” Và với tình yêu không được đền đáp, cũng như khát khao được làm mẹ nhưng bất thành

Anh viết cho cả thiếu nhi và người lớn, nhưng có lẽ anh có duyên với những sáng tác dành cho bạn đọc nhỏ tuổi hơn và để lại dấu ấn sâu đậm trên văn đàn và giành

được nhiều giải thưởng nhất là tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ

Tác phẩm như một thước phim quay chậm dưới cái nhìn trẻ thơ của cậu bé Trí

Dũng năm nay tròn 10 tuổi, qua đó ta thấy được “Một thế giới của cả con trẻ lẫn người lớn, được kể lại trong giọng kể của một cậu bé 10 tuổi Và con mắt của cậu bé cũng như thể một tấm gương, có độ trong đặc biệt, làm người lớn đọc mà cảm động và buồn, vì gương của mình đã đục bớt” [21] Thế giới của cậu bé có bố, mẹ, bạn bè,

cô giáo, hàng xóm…, đều là những người thân thương,tình nghĩa, nhân ái đã vun đắp nên những mầm cây yêu thương, quan tâm, chia sẻ trong khu vườn tâm hồn tinh khôi

và màu mỡ của cậu bé Dũng Thế giới của cậu có những câu chuyện ngộ nghĩnh như cái răng khểnh, những câu chuyện bí mật hay những câu chuyện gần gũi như trồng hoa,

tắm mưa, lại có những chuyến phiêu lưu ly kỳ như lạc trong rừng, bị rắn cắn, cũng có chuyện buồn như bé Thương vừa ra đời đã mất, ông cháu ăn xin… Mười chín chương

là mười chín câu chuyện, mỗi câu chuyện cậu bé Dũng lại nhận được những bài học nhỏ trong cuộc sống, và cậu ghi nhớ, nâng niu, học tập theo Cuộc sống của cậu bé 10 tuổi cũng đơn giản, đôi khi ngây ngô, ngốc nghếch như bao con trẻ thời thơ ấu khác, nhưng qua sự chỉ dẫn nhân văn, tinh tế của người cha và lăng kính tuổi thơ thanh khiết với nhiều mộng tưởng, những câu chuyện mà cậu bé kể lại với chúng ta thật nên thơ, bay bổng nhưng không kém phần hồn nhiên hấp dẫn Truyện mở ra một thế giới trẻ thơ tưởng chừng như đơn giản mà không đơn giản của một cậu bé 10 tuổi

Tập truyện đạt giải A cuộc vận động sáng tác văn học thiếu nhi năm 2002 do Nhà xuất bản trẻ - Hội nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức, được phát hành lần đầu năm 2004, đến nay đã tái bản lần thứ 14 Năm 2007, truyện được dịch sang tiếng Thụy Ðiển với tên “Blunda och öppna ditt fönster” và đến năm 2008 đã giành được giải thưởng Peter Pan của Thụy Ðiển cho mảng văn học thiếu nhi Ngoài ra, sách cũng được chuyển ngữ sang tiếng Anh dưới tên “Open the window, eyes closed” Đến năm

2011, tác phẩm đã được Pace và Sachhay.com trao tặng giải thưởng “Sách hay”

Tờ báo Vnexpress.net đã bình chọn cho Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ là một

trong mười tác phẩm văn học thiếu nhi kinh điển của Việt Nam Cuốn sách được mệnh

danh là “Hoàng tử bé” của Việt Nam

Sau khi xuất bản, tác phẩm đã nhận được vô số lời khen ngợi từ nhiều phía, đã đưa tác giả từ một hoạ sĩ trở thành một nhà văn được chú ý trên văn đàn Tác phẩm viết cho trẻ con nhưng lại được người lớn tìm đọc nhiều nhất và tạo nên sức sống

mãnh liệt cho tác phẩm “Nghĩ ngợi loay hoay, nhân đọc cuốn Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ Ðọc xong ngẩn ngơ lâu lâu Văn phong đẹp, trong vắt Người đọc soi vào đấy, thấy cả những ao ước tuổi thơ mình Ðúng giọng đúng kiểu trẻ con, không phải giả vờ ngọng nghịu như phần lớn người viết truyện thiếu nhi dễ mắc Nhưng cũng không tự nhiên chủ nghĩa ú ớ trẻ con mãi Sau khi đã tạo dựng được một thế giới trẻ con đáng tin cậy, tác giả khéo lồng vào đó chất lãng mạn tuyệt vời khiến những ai từng là trẻ con đều phải bâng khuâng.” - Nhà văn Hồ Anh Thái

Nhìn một cách khái quát, tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ là một dấu son

rực rỡ trên hành trình sáng tạo với những nỗ lực không mệt mỏi của Nguyễn Ngọc Thuần nhằm đem lại một tác phẩm có giá trị đến với độc giả Theo sát quá trình sáng tạo ấy, chúng ta thấy trong ngòi bút này có sự bay bổng, với giọng điệu trữ tình giàu chất thơ pha chất triết lý hồn nhiên đúng với lứa tuổi của các em nhỏ Tác phẩm tiêu biểu cho sự cố gắng thể nghiệm của nhà văn trên con đường sáng tạo nghệ thuật, được

dư luận trong và ngoài nước đánh giá cao

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM

“VỪA NHẮM MẮT VỪA MỞ CỬA SỔ”

2.1 Giới thuyết về nhân vật văn học

2.1.1 Khái niệm nhân vật

Lí luận văn học do Phương Lựu (chủ biên) đã định nghĩa: “Nhân vật văn học là con người được miêu tả trong văn học bằng phương tiện văn học Đó là những nhân vật không tên như thằng bán tơ, lính hầu, con sen, những kẻ đưa tin trong truyện Kiều… đó là những con vật bao gồm cả quái vật, thần linh, ma quỷ, những con vật mang nội dung ý nghĩa của người” [10, tr.6] Một tác phẩm văn học không thể thiếu

vắng nhân vật cũng như một vở kịch không thể không có diễn viên Thông qua nhân vật, nhà văn tái hiện được hiện thực cuộc sống một cách khách quan và cũng thông qua nhân vật nhà văn gửi gắm vào đó tư tưởng quan niệm của mình về cuộc sống Nhân vật văn học là yếu tố then chốt của tác phẩm văn học, đồng thời là hình thức cơ bản để qua đó nhà văn miêu tả đời sống một cách hình tượng Bản chất của văn học là có quan hệ mật thiết với đời sống, nó chỉ tái hiện đời sống qua những chủ thể nhất định, đóng vai trò tấm gương phản chiếu cuộc sống

Nhân vật văn học có thể là con người có tên có thể là những người không tên hay

có thể là một đại từ nhân xưng nào đó Nhân vật văn học không giống với các nhân vật thuộc các loại hình nghệ thuật khác Nhân vật văn học được thể hiện bằng chất liệu riêng là ngôn từ Vì vậy, nó đòi hỏi người đọc phải vận dụng trí tưởng tượng, liên tưởng để dựng lại một con người hoàn chỉnh trong tất cả các mối quan hệ của nó Đọc một tác phẩm văn học cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn độc giả là những số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện Vì vậy

Tô Hoài đã nhận định rằng: “Nhân vật là nơi tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong mọi sáng tác”

Tóm lại, nhân vật văn học là hình thức khái quát đời sống Đọc tác phẩm, cần tìm hiểu hết nội dung đời sống và nội dung tư tưởng thể hiện nhân vật

2.1.2 Vai trò của nhân vật trong các tác phẩm văn học

Tác phẩm văn học không thể thiếu nhân vật văn học Một tác phẩm văn học được đánh giá là có giá trị, có chiều sâu, có sức sống lâu bền khi tác phẩm ấy khắc họa rõ nét, chân thực và sinh động hình tượng nhân vật Có lẽ vì vậy mà người đọc không thể quên hình ảnh của một nàng Kiều, một chị Dậu, một Chí Phèo…Họ là những điển hình bất hủ của văn học

Nhân vật văn học là chủ thể phản ánh của tác phẩm văn học Nhân vật văn học được xem là linh hồn của tác phẩm mà tác giả gửi gắm trong đó những ý tưởng để truyền đạt bức thông điệp vui, buồn, mãn nguyện, bất lực, giả tạo…để nói lên lăng kính của tác giả với đời thường Nhân vật văn học có vai trò quan trọng và là chủ thể nhận thức của tác giả đưa đến cho người đọc những cảm nhận nhận thức lí tính và

mang tính hình tượng cao Trong bất cứ một tác phẩm văn học nào cũng đi với nó ít nhất một nhân vật để tác giả phản ánh đời sống, gửi gắm bức thông điệp mang tính xã hội vào trong cuộc sống để mỗi người tự soi vào tác phẩm và điều chỉnh về nhận thức Chẳng hạn khi nhắc đến một nhân vật người ta thường nghĩ đến các vấn đề gắn liền với nhân vật đó Gắn liền với Kiều là thân phận của người phụ nữ có tài sắc trong xã hội cũ Gắn liền với Kim Trọng là vấn đề tình yêu và ước mơ vươn tới hạnh phúc Gắn liền với Từ Hải là vấn đề đấu tranh để thực hiện khát vọng tự do, công lí…Trong “Chí Phèo” của Nam Cao, nhân vật Chí Phèo thể hiện quá trình lưu manh hóa của một bộ phận nông dân trong xã hội thực dân nửa phong kiến Đằng sau nhiều nhân vật trong truyện cổ tích là vấn đề đấu tranh giữa thiện và ác, tốt và xấu, giàu và nghèo, những

ước mơ tốt đẹp của con người Hay nhân vật Dế Mèn trong “Dế Mèn phiêu lưu kí” là

một ví dụ, nó đại diện cho lớp thanh niên đầy sức sống, có lí tưởng cao đẹp, luôn hướng đến một cuộc sống phóng khoáng, công bằng, luôn đấu tranh bảo vệ kẻ yếu và bài trừ cái xấu

Do nhân vật có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc sống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời cho nên trong quá trình mô tả nhân vật, nhà văn có quyền lựa chọn những chi tiết, yếu tố mà họ cho là cần thiết bộc lộ được quan niệm của mình về con người và cuộc sống

Nói tóm lại, nhân vật có vai trò hết sức quan trọng trong tác phẩm văn học Tất

cả tinh thần, tư tưởng của tác phẩm mà nhà văn gửi gắm đều được thể hiện qua hệ thống nhân vật Đây là yếu tố quan trọng không thể thiếu và làm nên thành công của tác phẩm

2.2 Nhân vật người lớn

2.2.1 Nhân vật bố, mẹ

Giống như tình yêu, gia đình luôn là một tồn tại vĩnh hằng Gia đình là mái ấm chở che con người, dù đi khắp bốn phương trời trái tim của mỗi người luôn hướng về gia đình với niềm yêu tha thiết Gia đình chính là chỗ dựa tinh thần vững chắc để những đứa con dù đi xa hay ở gần đều cảm thấy ấm lòng Ở đó, người mẹ luôn là ngọn lửa ấm nồng, là hơi thở, là linh hồn thổi vào đời những đứa con với sức sống mãnh liệt

và tình yêu thương bao la Cha mẹ là người luôn luôn lắng nghe, luôn luôn thấu hiểu,

là người luôn sát cánh bên những đứa con trên bước đường đời

Trong tác phẩm Dòng sông thơ ấu của nhà văn Nguyễn Quang Sáng nhân vật tôi

luôn yêu quý và kính trọng cha mình, những lời dạy của cha luôn đúng và có ý nghĩa

đối với tôi trong cả cuộc đời Nhiều khi tôi cảm thấy sợ cha vì “cha tôi đúng là người nghiêm khắc, chẳng những con cái mà bà con dòng họ cũng như những người quen biết ai cũng nể cũng sợ Má tôi cũng sợ cha tôi lắm” [11, tr.8] Nhưng cha của tôi

cũng chỉ là một người bình thường làm nghề thợ bạc, không giàu có cũng không có chức quyền gì Cái uy của người cha toát lên từ nét mặt, dáng người và nhất là thần

thái của ông Những lời dạy dỗ nghiêm khắc nhưng cũng rất ân cần của cha đã giúp tôi trưởng thành hơn và vững bước trên con đường đấu tranh cách mạng

Nguyễn Ngọc Thuần đã không xây dựng hình ảnh một người cha nghiêm khắc và

có cái uy toát lên từ nét mặt, dáng người, thần thái khiến tất cả họ hàng ai cũng sợ sệt

như người cha trong Dòng sông thơ ấu mà anh đã biết đặt mình vào vị trí của trẻ thơ,

anh thấu hiểu nỗi lòng con trẻ và biết được con trẻ cần những gì Vì thế trong truyện viết cho thiếu nhi của anh, nhân vật trẻ em luôn được bố mẹ quan tâm chở che và thương yêu hết mực Trước hết, Nguyễn Ngọc Thuần đã khắc họa đậm nét hình ảnh người bố và người mẹ hạnh phúc không thể tả xiết khi đón chờ đứa con chào đời Thiên thần bé bỏng có mặt ở trên đời chắp cánh những ước mơ cho cả cha và mẹ, và cũng từ đây cuộc sống thay đổi, cha mẹ đều dành hết tình yêu thương cho thiên thần của họ

Trong tác phẩm, hình ảnh một ông bố khi bế trên tay đứa con cưng mà bấy lâu nay bố ngóng từng giây từng phút Niềm vui được thăng hoa, người bố hôn nhẹ vào cái miệng chúm chím đang khóc, nụ cười bố nở như những điều hạnh phúc nhất trần

gian và “Bố tôi nói, chưa bao giờ bố thấy tôi xinh đẹp như vậy” [20, tr.12] Người bố

ấy, từ khi “bé con” ra đời, mọi hành động đều đổi thay, ứng xử phải thật nhẹ nhàng Buổi tối đến, để được ngắm nhìn con yêu đắm mình trong giấc ngủ đẹp “như một cánh đồng” thơ mộng, người bố dù “rất khỏe” và “chạm vào thứ gì cũng kêu rổn rang” đã

cố đi thật nhẹ, làm thật khéo Người bố ấy tuy rằng “không bao giờ đi xa khỏi làng, khỏi cánh đồng”, không được học hành đầy đủ, nhưng những sợi tóc bạc như nhuốm màu cuộc sống từng trải, đủ để cho con những gì con cần Còn mẹ đã khóc, khóc vì

được thấy con – một “thiên thần đáng yêu của mẹ” [20, tr.20 ] Từ giây phút tuyệt vời

ấy, mẹ đã nâng niu con, dỗ dành con, và khát khao từng ngày con lớn, những khi con hờn con dỗi “ngoác miệng ra oa oa” mẹ thương đứt ruột Mẹ nuôi con bằng dòng sữa ngọt ngào tinh khiết, ru con bằng lời trái tim và chăm bẵm con bằng “tâm hồn một

người mẹ” Mẹ ngóng chờ hạnh phúc “từng hạt cơm lùa vào bụng và tôi lớn lên từng ngày” [20, tr.43]

Bố là người dạy cho nhân vật tôi biết được những âm thanh đẹp nhất là gì Đó không phải là âm thanh của tiếng đàn du dương huyền diệu, không phải âm điệu trầm bổng của tiếng sáo diều vi vu, càng không phải là tiếng hót líu lo của những chú chim sơn ca hót chào bình minh mà đó chính là những âm thanh vang vọng từ tên gọi của từng người Bài học từ những điều giản dị đã được người bố chia sẻ và dạy con cần phải trân trọng những gì thuộc về bản thân, tự hào về những điều ta có Trước hết người bố dạy con phải yêu và quý trọng tên của mình

“Theo bố tôi cái tên quan trọng lắm Bởi nó là cái tiếng đẹp đẽ nhất mà người ta

sẽ gọi trong suốt cuộc đời một đứa trẻ Đứa trẻ này khác với đứa trẻ kia trước tiên là

một cái tên Khi nhớ một cái tên tức là ta nhớ một con người có cái tên đó, không gì tuyệt diệu hơn khi mình gọi tên người thân của mình” [20, tr.15]

Câu chuyện của người bố thật nhẹ nhàng và gần gũi, nó giúp tôi hiểu được ý nghĩa lớn lao từ tên gọi không chỉ của mình mà của tất cả mọi người Đồng thời thông qua câu chuyện, nhà văn đã giúp người đọc hiểu được giá trị thực của tên gọi đối với mỗi người Mỗi cái tên ẩn chứa trong mình một ý nghĩa sâu xa, một câu chuyện dài về

nó và đó là điều bí mật về bạn “Khi đó bạn mới biết tại sao một cái tên là một tiếng nói đẹp đẽ nhất” [20, tr.16]

Mọi thứ sinh ra đều mang một giá trị lớn lao, mọi sự tồn tại đều đáng được yêu thương Cậu bé Dũng buồn vì lũ bạn trên lớp trêu nó có “cái răng bừa cào”, người bố

đã ân cần nói rằng “Bố thấy đẹp lắm! Nó làm nụ cười của con khác với những đứa bạn Đáng lý con phải tự hào vì nó Mỗi đứa trẻ có một điều kỳ lạ riêng Có người có đôi mắt rất kỳ lạ Có người có một cái mũi rất kỳ lạ, có người lại là một ngón tay Con hãy quan sát đi rồi con sẽ thấy Con sẽ biết rất nhiều điều bí mật về những người xung quanh” [20, tr.19] Người bố đã dạy đứa con thân yêu của mình mạnh mẽ đối diện với

sự thật và nên trân trọng tự hào những gì thuộc về bản thân Bài học ấy ở chương hai

Ghét cái răng khểnh đã có hiệu lực ngay khi cậu bé bắt đầu vui với điều bí mật về

“chiếc răng khểnh” của mình…

Trong chương bảy Trước khi đi học về, hãy để quên một cái gì đó, khi đứa con

băn khoăn về việc ở trong lớp học có điều kì lạ diễn ra đó là vào mỗi buổi sớm, rất

sớm “trên bàn cô giáo có một gói giấy nhỏ”[20, tr.59], rồi tiếp đó là những món quà

bí mật cứ nhân lên, được rải khắp các ngăn bàn của lũ trẻ và trở thành niềm hứng thú,

nụ cười vẫy gọi mỗi ngày đến trường Đứa bé đã mang nỗi băn khoăn ấy đặt lên người

bố thân yêu và ông đã nói rằng: “Đó mới là điều bí mật Trong mỗi bạn của con đều có một điều bí mật và một món quà, đúng chưa? Khi biết món quà của ai, ta sẽ yêu người

đó mà không yêu người khác Khi nhận món quà không biết ai gởi, con sẽ yêu tất cả những người con quen Và biết đâu một trong số họ đã gởi món quà đó Chúng ta không nên biết người lạ mặt để làm gì cũng là một điều hay” [20, tr.61] Trước lối suy

nghĩ thấm đượm tình người, cách giáo dục con nên yêu thương tất cả mọi người dù chúng ta không biết họ là ai để cảm nhận về cuộc sống tươi đẹp, người bố ấy đã xây dựng một lâu đài nguy nga lộng lẫy bên trong tâm hồn cậu bé mà không cần đến một

đòn roi hay quát mắng, “Tôi đi học và tôi biết, mỗi buổi sáng luôn có một người bạn bí mật nào đó tặng tôi một món quà Bạn có thấy điều đó thú vị không? Bạn hãy tưởng tượng đi” [20, tr.62] Chỉ là những viên kẹo, những quả ổi to tướng nhưng đã làm cho

cậu bé thấy thích thú và thích khám phá cuộc sống

Để công cuộc khám phá cuộc sống có hiệu quả nhất đối với trẻ em, cách tốt nhất

là khuyến khích các em cùng tham gia vào một công việc có ý nghĩa, từ đó dần dần giải thích và hướng dẫn để các em có thể hiểu và thực hiện công việc một cách nhanh

nhất Khi các em đã thành thạo những việc làm đó các em sẽ nhận ra công việc đó ý nghĩa như thế nào Điều này sẽ tác động sâu sắc đến suy nghĩ và hành động của các em trong cuộc sống Chỉ cần một hành động, một việc làm nhỏ cũng mang lại những điều lớn lao cho các em Người bố trong tác phẩm đã khéo léo cho cậu con trai yêu quý của mình biết những điều giản dị trong cuộc sống bình thường bằng cách làm thật hiệu quả

Để dạy con trai biết thưởng thức cái đẹp của những bông hoa trong khu vườn nhà mình, đầu tiên ông đã đưa con ra vườn cùng lao động bằng cách làm những đồ dùng nhỏ phù hợp với sức của con, hướng dẫn con biết tưới nước cho cây, biết bắt sâu nhổ

cỏ và chăm sóc để cây tốt tươi đơm bông kết trái “Nhà tôi có khu vườn rất rộng Bố trồng nhiều hoa Buổi chiều ra đồng về, bố thường dẫn tôi ra vườn, hai bố con thi nhau tưới Bố làm cho tôi một cái bình nhỏ bằng cái thùng đựng sơn rất vừa tay Bố lại lấy hộp lon gò thành cái vòi sen nữa” [20, tr.9] Nắm bắt được tâm lí trẻ thơ là ham

học hỏi và thích được làm việc cùng người lớn với các dụng cụ nhỏ nhắn mà các em thích, người bố đã biết khuyến khích con mình từ những công việc đầu tiên và dần thử thách con ở những việc khác hấp dẫn hơn

“Bố hay bảo tôi nhắm mắt lại và sau đó bảo tôi đi chạm từng bông hoa một Bố nói:

- Đố con hoa gì?

Tôi luôn nói sai Nhưng bố nói không sao cả, dần dần tôi sẽ nói đúng” [20, tr.41]

Với phương pháp vừa khen ngợi, vừa khuyến khích bố đã thành công, bởi không bao lâu sau em bé ấy đã đoán được hết tất cả các loài hoa và cũng đã thuộc khu vườn

đến mức “tôi có thể vừa nhắm mắt vừa đi mà không chạm vào vật gì” [20, tr.42] Bố tiếp tục trò chơi này không chỉ ở ngoài vườn mà cả trong nhà “Bố hay giấu cục kẹo đâu đó rồi đố tôi, và lần nào tôi cũng tìm thấy Và bố còn đố khi tôi nhắm mắt, bố đứng cách tôi bao xa” [20, tr.42] Với trò chơi này cậu bé đã có một kỉ niệm đáng nhớ

đó là đã nghe và đoán được hướng có người kêu cứu ở bờ sông Nhờ vậy mà bố đã kịp thời chạy ra và cứu được thằng Tí mải chơi bị trượt chân xuống sông chỉ chậm chút nữa thì bị dòng nước cuốn trôi Như vậy, người bố trong câu chuyện đã không chỉ giúp con mình phát triển một cách hoàn thiện mà qua đó điều quan trọng hơn nữa là ông đã giúp con mình biết nắm bắt những điều diễn ra trong cuộc sống một cách nhanh và trọn vẹn nhất Đó là thành công ngoài sức mong đợi của người bố Còn gì tuyệt vời hơn khi bạn vừa nhắm mắt vừa mở của sổ và cảm nhận được những hương thơm của những loài hoa đang đua nhau khoe sắc lan tỏa trong khắp khu vườn nhà bạn Đồng thời vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ cũng chính là để bạn lắng nghe những âm thanh vang vọng từ cuộc sống tươi đẹp đang diễn ra, đang mời gọi mọi người hãy cùng hòa nhịp vào bản đàn muôn điệu mà con người là chủ thể quan trọng nhất

Nếu bố là người dạy dỗ, hướng dẫn con cái tìm hiểu và khám phá cuộc sống thì

mẹ là người luôn quan tâm tới những điều nhỏ bé thường nhật của con, chăm lo cho

con từng miếng ăn giấc ngủ Tình thương của mẹ dành cho con thật bao la, nồng ấm Thật hạnh phúc cho những ai lúc nào cũng có mẹ kề bên chăm sóc, chia sẻ những niềm

vui nỗi buồn trong cuộc sống Nhân vật chính trong Một thiên nằm mộng đã tâm sự về

mẹ với tình yêu thật trong sáng và lớn lao “Em thích mình đau khổ lắm, vì lúc đó mẹ

sẽ đến bên em, vừa cười mẹ vừa nói, ôi cái cục đau khổ của tui! Đôi tay mẹ chạm vào

em như chạm vào đau khổ, từng ngón mềm mại và nương nhẹ Mẹ cười to Em rúc vào lòng mẹ và em cười Em chỉ thích cười trong lòng mẹ” [15, tr.9]

Người mẹ trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ đã dạy con phải biết san sẻ niềm

vui, nỗi buồn với mọi người, và nên mang những “món quà yêu thương” như thế nào

để tặng người khác Tặng quà cũng cần những cách riêng với lối ứng xử văn hóa đúng mực – phải xuất phát từ tấm lòng, thực tâm Bằng những lời lẽ thật nhẹ nhàng mà sâu

sắc nó vừa là lời dạy cũng là lời khuyên, lời tâm sự khiến nhân vật tôi nhớ mãi “Tôi vẫn còn nhớ mẹ thường hay nói với tôi, khi một ai đó buồn, họ cần rất nhiều người để chia sẻ Nỗi buồn chỉ vơi đi bằng tình thương chứ không có một phương thuốc nào hết…Đừng bao giờ quay lưng lại với một con người như vậy Họ cần những bàn tay, những tô cháo, những quả ổi hái để đầu giường Họ cần mỗi buổi tối ghé lại ngồi với

họ trong im lặng Họ cần chúng ta dẫn họ lên đồi cuốc một mảnh vườn, và thỉnh thoảng hỏi có thích ăn bắp rang không ?” [20, tr.120] Những lời dạy dỗ, cách ứng xử

tâm tình như bè bạn ấy của người mẹ không những khiến cậu bé hiểu tình người là những gì cao quý nhất mà còn hiểu rằng con người sống cần có một tấm lòng và phải

“gói” thật nhiều “món quà yêu thương” Từng lời mẹ dạy như khắc sâu vào tâm trí con yêu Khi cô Hồng hàng xóm bị sinh non, cô rất đau buồn và người mẹ đã giải thích sự

đau buồn ấy là vì “Mẹ tôi nói một đứa bé sẽ trao cho người phụ nữ một cái quyền thiêng liêng nhất, quyền làm mẹ Không có đứa bé, họ sẽ không được làm mẹ Họ sẽ đau khổ lắm, họ sẽ thấy mình mất đi một nửa cuộc đời” [20, tr.124] “Món quà yêu

thương” của cô Hồng bị đánh cắp – đó là bé Thương không có mặt ở trên đời Lời nói của mẹ là thiên đường những bài học làm người đầu tiên, là hành trang cần phải có cho mỗi con người, là thứ văn hóa gia đình đáng trân trọng Những thắc mắc của nhân vật tôi đã được người mẹ gửi gắm trong những câu chuyện của cuộc sống xung quanh, sự băn khoăn của cậu đã được mẹ lý giải nhẹ nhàng và ý nghĩa

Cha mẹ còn dạy con tình người cần phải được thử thách, hoạn nạn sẽ hiểu lòng nhau và thương nhau hơn Trong cuộc sống, giông tố xảy ra bất chợt không báo trước,

và điều quan trọng là con người “đối mặt thế nào” trước chúng Chương tám Một ngày kinh hoàng là một thử thách lòng người Khi lũ trẻ tự ý bỏ nhà để “tạo một cuộc

thám hiểm chốn rừng sâu” và cuối cùng chúng “thất bại thảm hại” Chúng không tìm được lối ra, cơn mưa đã kéo theo những cơn sốt co giật, cái lạnh và cả những vết trầy xước da thịt Chúng không ngời rằng sự thể lại “kinh hoàng” đến vậy

Cho đến khi những người bố, người mẹ tìm được những đứa con của mình, họ không trách móc cũng chẳng la mắng nửa lời, họ chỉ tâm tình với con tình yêu thương con người lúc hoạn nạn, về sức mạnh của tập thể không gì có thể phá tan

em sẽ làm ngược lại với kết quả mà người lớn mong muốn Trẻ em thích những lời khen ngợi và được khuyến khích thật nhẹ nhàng khi đó mọi lời răn dạy của cha mẹ, các em sẽ nhớ lâu hơn và nó sẽ là hành trang theo các em suốt cả chặng đường đời Đây cũng là điều mà các bậc cha mẹ cần phải lưu ý trong việc giáo dục con cái Khi trẻ

em được sống trong môi trường gia đình hạnh phúc, bố mẹ quan tâm và có cách dạy

dỗ con cái phù hợp thì các em sẽ học hỏi được nhiều điều bổ ích, giúp các em có lối sống đẹp và ứng xử văn minh, không bị bỡ ngỡ khi tiếp xúc với môi trường mới ngoài

xã hội

Bố mẹ không chỉ là người dạy dỗ, chỉ bảo con cái biết điều hay lẽ phải như biết kính trên nhường dưới, biết lễ phép, ngoan ngoãn, không được bắt nạt hay xem thường người khác Bên cạnh đó, bố mẹ còn là người dẫn dắt con đi những bước đi đầu tiên trên con đường khám phá và chinh phục thế giới tươi đẹp đang chờ chúng ta phía

trước Trong chương Bà Ma xơ đàn, người bố đã phát hiện ra một thằng bé ăn xin “lạ

mặt” trong lùm hoa sau vườn Ông cũng không lên tiếng, cũng chẳng đuổi đi mà dành

cho nó một vinh dự đặc biệt “Từ dạo phát hiện nó ngủ trong vườn, bố tôi bảo kệ nó, làm lơ cho nó Thỉnh thoảng bố còn để một vài trái ổi dưới bụi lài Có hôm, tôi còn thấy bố ra vườn nhìn nó ngủ Bố nói, nó là món quà của bố Khi trồng một khu vườn

mà không ai đến thăm, không có ai yêu nó thì đó là một nỗi buồn hơn là niềm vui Những buổi trưa, bố cấm ngặt tôi ra vườn Bố để dành khu vườn cho nó” [20, tr.134]

Một nhà văn Nga đã từng nói: “Viết cho trẻ phải vui tươi, hấp dẫn, dẫu là những việc nghiêm chỉnh nhất Tiếng cười không chỉ là nghịch ngợm mà cũng là nghiêm chỉnh, dạy dỗ” Có thể thấy rằng, nhà văn Nguyễn Ngọc Thuần không tách mình ra khỏi mạch nguồn quan điểm văn học thiếu nhi đương đại mà hòa mình vào công cuộc đổi mới tư duy để sáng tạo ra những đứa con tinh thần đậm tính nhân văn và gần gũi với trẻ Với cái tài và cái tâm của mình cùng với sự thấu hiểu và nắm bắt trọn vẹn tâm

lý, Nguyễn Ngọc Thuần thực sự đã làm được điều đó qua những sáng tác đầy chất trẻ thơ và đậm chất nhân văn Nhà văn đã khai thác triệt để mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái bằng hệ thống những bài học về đạo đức làm người, tình yêu cuộc sống và cậu

bé Dũng đã tiếp nhận điều đó như những món quà mà cha mẹ ban tặng cho cậu

2.2.2 Những người hàng xóm thân thiết

Ông cha ta đã từng nói: “Bán anh em xa, mua láng giềng gần”, “Hàng xóm tối lửa tắt đèn có nhau” Bởi nếu sống chân thành và thân thiết với những người xung quanh thì chúng ta sẽ thấy họ cũng như anh em ruột thịt của mình vậy Truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần các nhân vật có mối quan hệ mật thiết với nhau không phân biệt thân sơ và xem nhau như người nhà Họ cùng chia sẻ những niềm vui, lấp đầy nỗi buồn và cùng giúp nhau vượt qua mọi khó khăn thử thách trong cuộc sống

Trong Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, những người hàng xóm thân thiết dưới cái nhìn

trẻ thơ của nhân vật tôi đó chính là chú Hùng, cô Hồng và ông Tư

Chú Hùng là người cùng làng hay sang nhà tôi uống trà với bố Chú Hùng là người rất vui tính, tính tình hiền lành và chú là người siêng năng chăm chỉ Buổi sáng chú thường hay sang đánh thức tôi dậy bằng nhiều cách nói khác nhau khiến tôi rất vui Hôm thì chú chui vào mền của tôi rồi hỏi:

- Có ai ở nhà không:

- Tôi nói: có, có…!

- Sao tui không thấy ai mở cửa vậy cà Hình như đi vắng phải không?

Chú gầm ghè Tôi nói:

- Tui cũng không biết nữa chú hai ơi!

- Vậy ai lên tiếng với tôi vậy cà?

- Đó là cái nhà Tui là cái nhà đây!

… Hai chú cháu ồ lên cười Tôi ôm lấy cổ chú và cứ như thế, chú đi thẳng bàn, khồng hề vịn tôi.” [20, tr.23] Có hôm chú sang và chọc tôi có phải là cái bánh xèo không? “Tôi hét lớn: Không Tui là con cọp!” Người đọc có thể thấy trong những đoạn hội thoại đáng yêu ấy một thứ tình người ấm áp

Khu rừng nguyên sơ trong truyện có sức hút thật kỳ lạ Chỉ qua lời kể ngắn gọn

của chú Hùng “Khi ở rừng người ta luôn hú gọi nhau như con vượn, con khỉ” đã khiến

cậu bé Dũng mải mê Khu rừng ấy như thế nào, nó rộng lớn đến đâu mà con người vào

đó khi gọi nhau phải hú lên như thế? Nó chứa đựng những gì trong đó? Những câu hỏi

ấy cứ vang trong đầu cậu, làm cho cậu bé thấy lòng nôn nao muốn đi vào rừng, và ước muốn của cậu đã thành hiện thực, chú Hùng đã dẫn cậu bé đi khám phá rừng Chú đã

ưu ái dành tình cảm đặc biệt cho Trí Dũng bởi lẽ chú xem cậu bé như một đứa con, đứa cháu máu mủ của mình Và chú Hùng không còn là người “ngoài” nữa, chú đã hóa thành những niềm vui, hạnh phúc của cậu bé trong mỗi ban mai thức dậy Những hành động của chú Hùng như hành động của một người cha, người chú ruột thịt Chúng ta khó có thể tìm ra ranh giới tình cảm ở đây, không thể phân biệt những hành động đó là của người hàng xóm hay của người thân Nguyễn Ngọc Thuần đã phát triển tình cảm

làng xóm ở một mức cao nhất khi “Bố gọi chú là người nhà vì việc lớn nhỏ chú đều

làm giùm, và khi làm thì rất cẩn thận Chú đóng rào rất khéo, dây kẽm gai căng như dây đàn” [20, tr.25]

“Người nhà” tức là người trong gia đình, cùng chia sẻ mọi việc, thương nhau và

đùm bọc lẫn nhau như “máu mủ ruột già” “Mỗi buổi sáng tôi đều nằm nán lại chờ chú Tôi luôn nghĩ mình phải đóng vai gì để chú cười to nhất Tôi yêu giọng cười của chú lắm! Nằm trong mền tiếng cười thật vang Nó cứ âm âm trong đầu tôi như một bài hát Có một bữa sáng nọ, chú không ghé, tôi chờ mãi đến sốt cả ruột” [20, tr.24] Tình

cảm của cậu bé dành cho chú cũng thật lớn, yêu giọng cười và mong ước có thể làm thật nhiều trò để giọng cười ấy vang lên, niềm vui của cậu bé lúc này chính là tiếng cười của chú Hùng

Chú còn hay chơi trò chơi vật tay với tôi và chú luôn là người thua cuộc, chú lấy

lí do thật khéo tại vì buổi sáng tôi không chịu đánh răng nên mới thua Nhưng thực ra

đó là chú nhắc khéo tôi

“A! Tui biết rồi, tại vì sáng ngủ dậy, tui không chịu đánh răng

Tôi biết chú nhắc khéo tôi Ghê lắm!” [20, tr.24]

Điều này vừa làm tôi vui vừa nhắc nhở tôi phải chăm đánh răng vào mỗi buổi sáng khi mới ngủ dậy Có một người hàng xóm vui tính và tốt bụng như vậy còn điều

gì vui sướng hơn, và chú thường gọi tôi là người láng giềng

Cậu bé đón chờ tình cảm thiêng liêng ấy, thứ tình cảm thiêng liêng khi con người biết lấy niềm vui, nỗi buồn của người khác làm nụ cười và giọt nước mắt của chính bản thân mình Những lúc hạnh phúc hay những khi buồn đau thì họ luôn bên nhau, chia sẻ với nhau để cùng nhau vươn lên trong cuộc sống Nhân vật chú Hùng là người sống rất tình cảm Chú không chỉ quan tâm đến những người láng giềng yêu quý mà đối với người trong gia đình chú đã dành những tình cảm đặc biệt sâu sắc

Ở chương mười hai Ngày bí mật đã khắc họa hình ảnh của chú – một người cha,

người chồng đầy trách nhiệm, nhưng điều may mắn đã không đến với chú Khi hay tin

cô Hồng, vợ chú đau bụng đẻ chú đã rất hoảng hốt Bởi vì vợ chú mới mang bầu chưa đầy tám tháng sao đã sinh em bé được Chờ đợi ở ngoài sân chú sốt ruột cứ đi đi lại lại,

mặt chú đen xì vì lo lắng “Đứng dưới gốc cây mắt chú Hùng đỏ hoe Tôi chưa bao giờ thấy chú như vậy, đây là lần đầu tiên Chú không hề rên rỉ cũng không kêu hu hu, chỉ chớp mắt liên tục Lâu lâu lấy tay quệt vài giọt nước mắt rồi quay đi chỗ khác” [20,

tr.116] Còn gì lo lắng hơn khi người thân nhất là vợ con mình đang trong lúc nguy kịch không biết sẽ ra sao Những tình cảm đó thật đặc biệt không gì tả xiết Chú Hùng

đã âm thầm chịu đựng và chú không muốn ai nhìn thấy chú như vậy nên chú đã quay mặt đi để giấu những giọt nước mắt đang trào ra vì lo lắng Khi bác sĩ hỏi ai là người

có nhóm máu O để tiếp máu cho cô Hồng vì cô bị mất quá nhiều máu thì nỗi lo lắng của chú đã lên đến đỉnh điểm, chú òa khóc vì chú không biết mình nhóm máu gì Nếu không ai có nhóm máu O thì vợ chú sẽ ra sao, có qua khỏi cơn nguy kịch này không

Chú lo lắng đến mức khi các bác sĩ đang cấp cứu không ai được phép vào nhưng chú

không thể chờ đợi thêm được nữa chú quát lớn: “Vợ tôi đang chết các người không cho vào hay sao?” [20, tr.117] Cuối cùng người ta không cản nổi được chú vì chú gây

ầm ĩ quá đành phải cho chú vào Người ta nói rằng nước mắt đàn ông chảy vào trong

và nhìn vào con người chú Hùng chắc ai cũng nghĩ chú sẽ chẳng bao giờ khóc như trẻ

con đâu Nhưng khi “cửa phòng xịch mở, chú Hùng ngơ ngác đi ra vừa thấy bố tôi chú ôm chặt và khóc ngất” [20, tr.118] Còn gì đau đớn hơn khi niềm mong ngóng và

bao yêu thương chú dành cho vợ và đứa con đầu lòng sắp sửa chào đời giờ đã tan thành mây khói Đứa con chưa kịp chào đời đã rời xa chú, vợ chú – cô Hồng đang hôn

mê bất tỉnh như muốn bỏ chú mà đi Mọi người trong xóm chứng kiến cảnh đó cũng không khỏi xót xa thương cho vợ chồng chú ở hiền mà sao phải chịu cảnh đau thương như vậy, nỗi đau ấy không biết đến bao giờ mới nguôi ngoai được

Còn cô Hồng là một người xinh đẹp, có mái tóc dài và cô mặc áo dài đẹp nhất là

bộ màu xanh theo như những gì cậu bé Dũng cảm nhận Cô là con gái của ông Tư, cô cũng là người sống rất tình cảm Cô đã rất vui và hạnh phúc khi chờ đón đứa con đầu lòng chào đời Nhưng thật không may số phận đứa bé thật ngắn ngủi, nó đã rời xa cô khi mới chào đời Cô rất buồn và đau khổ, tất cả tình thương và nỗi nhớ về con cô đều gửi gắm vào từng đường kim mũi chỉ để đan mũ len cho cậu bé Dũng và việc làm đó khiến cô vơi bớt phần nào nỗi buồn đang vây kín cõi lòng cô

Được sống trong tình nghĩa làng xóm thân thiết, hiền hòa các em nhỏ sẽ học được rất nhiều điều Các em biết quan tâm chia sẻ với mọi người xung quanh, biết nhận ra những điều hay lẽ phải, biết làm những việc có ích trong cuộc sống

Nguyễn Ngọc Thuần còn xây dựng tình cảm của cậu bé Dũng với ông Tư, một người hàng xóm luôn hết lòng vì người khác Trong cuộc kháng chiến chống Mĩ ác liệt, ông đã để lại một phần thân thể nơi chiến trường xưa Nhưng sự mất mát ấy không làm ông bận tâm, điều khiến ông buồn khổ là ông đã không cứu được một đứa bé trong một cuộc chạy bom năm ấy Bây giờ, ông mất cả hai tay và hai chân nên chỉ ở nhà không đi lại được, dù mang trên mình thương tật và nỗi đau về một thân thể không lành lặn nhưng ông không bao giờ gợi nhớ lại chuyện cũ bởi vì ông sợ chị Hồng con gái ông sẽ buồn Qua câu chuyện, ta thấy ông Tư là một người hết lòng vì mọi người, một người cha hết lòng vì con khiến mọi người phải nể phục Ông là tấm gương sáng

để thế hệ con cháu sau này học tập Và không những thế, hành động và cách ứng xử

của ông khiến cậu bé Dũng ở chương ba Thương nhớ ngón tay vô cùng khâm phục và nhận ra những ý nghĩa giản dị của cuộc sống “Lần đầu tiên tôi thấy một niềm vui từ thân thể mình và tôi cũng hiểu nỗi buồn của những người không còn đầy đủ thân thể”

[20, tr.26] Cậu bé Dũng đã tình nguyện làm đôi tay để khi cần ông Tư có thể sai khiến

bất cứ khi nào “Tui là bàn tay đây, bàn tay xin tuân lệnh hoàng thượng” [20, tr.31]

Chú bé đã tình nguyện làm đôi tay của ông như bù đắp những thiệt thòi mà ông phải chịu đựng bấy lâu nay

Những nơi thôn quê ấm áp tình người, người ta sống với nhau bằng tình cảm chân thành không vướng bận vật chất, cái nghèo nàn nhếch nhác không che lấp được tình cảm lớn lao sáng trong giữa những người hàng xóm bình dị Đây cũng là bài học cho tất cả mọi người, chúng ta phải biết quý trọng những tình cảm chúng ta có với nhau, đồng thời biết yêu quý thân thể mà bố mẹ đã cho và hãy cùng chia sẻ với những thân phận thiệt thòi không có cơ thể lành lặn như mình Đó cũng là thông điệp mà tác giả trân trọng gửi tới bạn đọc

2.3 Nhân vật trẻ em

2.3.1 Những người bạn nhỏ

Trong dân gian có nhiều ca dao, tục ngữ ca ngợi về tình bạn chẳng hạn “Bạn bè

là nghĩa tương thân / Khó khăn thuận lợi ân cần có nhau / Bạn bè là nghĩa trước sau / Tuổi thơ cho đến bạc đầu không phai.”

Nguyễn Ngọc Thuần dùng trang văn của mình để ngợi ca thế giới tình bạn đẹp

“như một giấc mơ” Không giống như thế giới đa sắc màu của “tình bạn thăng hoa”

tuổi học trò ngốc nghếch tinh nghịch trong Bây giờ bạn ở đâu của Trần Thiên Hương,

Nguyễn Ngọc Thuần đã xây dựng những mối quan hệ bè bạn trong tác phẩm mang

đậm hơi thở yêu thương

Với các em khi nhìn về những người bạn của mình, các em thấy tất cả đều rất vui tính, hồn nhiên nhưng cũng rất thật thà Đó là tính cách đáng quý vốn có của trẻ em

Trong câu chuyện đầu tiên Những âm thanh đẹp nhất khi nhân vật tôi nói với các bạn

trong lớp của mình bị bà mụ đánh vào mông đến năm mươi chín lần mới tỉnh ngủ nhưng thực ra chỉ có bảy lần Ngay ngày hôm sau có đứa khoe bị bà mụ đánh đến một

trăm cái, có đứa nói hai trăm “Con Hằng mít ướt đụng một chút là khóc nhè mà còn dám nói đến bốn trăm cái Chúng tôi cười ồ lên Thằng Toàn thành thật nói “Tao có hai cái à” (hồi nãy nó nói hai trăm)” [20, tr.11] Trẻ con luôn thích mình là nhất, mình

phải hơn các bạn nên chúng đua nhau nói để mình giành vị trí đứng đầu nhưng khi nhận ra mình đã nói quá, chúng lại trở về bản chất trung thực đến mức ngây ngô, đáng yêu

Đối với trẻ em, trong nhóm bạn nếu đứa nào có những đặc điểm riêng khác biệt với chúng thì chúng cho đó là điểm không đẹp Răng khểnh đối với người lớn đó là cái răng duyên là nét đẹp thu hút mọi người nhất là khi người đó cười nụ cười thật tươi và rạng rỡ Nhưng đối với trẻ con khi nhìn thấy bạn có cái răng khểnh chúng cho đó là cái

xấu “Tôi có một cái răng khểnh Khi đến trường tụi bạn bảo đó là cái răng bừa cào Mỗi lần tôi cười chúng cứ chỉ vào đó: - Ha ha, bừa cào kìa!” [20, tr.18] Những suy

luận rất trẻ con ấy thật vui và thú vị, đúng là chỉ có trẻ con mới nghĩ ra được những lí

do độc đáo đến thế Điều này khiến người lớn không khỏi ngạc nhiên và bật cười

Trong suy nghĩ của người lớn, trẻ em sẽ mãi là trẻ em, không bao giờ trẻ em có

thể làm được những việc như người lớn Trong câu chuyện Ngày kinh hoàng của tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, Nguyễn Ngọc Thuần đã khắc họa đậm nét thế

giới tình bạn đáng được ngưỡng vọng

Khi con Dung bị ngất lịm đi như chết Cả lũ nhốn nháo:

- Eo ôi!Con Dung kìa!

- Hình như nó chết rồi!

Cả bọn không ai dám nhúc nhích Bỗng tôi nhìn thấy một ngón tay của con Dung động đậy

- Ngon tay nó kìa Thấy chưa, nó đang nhúc nhích [20, tr 69]

Đứa nào cũng bị “chảy máu” và hoảng sợ, thằng Toàn thường ngày mít ướt lại anh hùng hơn tất cả Cậu bé Toàn đã có những lời nói thể hiện sự mạnh mẽ, cứng cỏi của mình:

Nó hét lớn:

- Đồ hèn, đồ hèn

- Nó còn…còn…sống hả

- Ừ, nhanh lên

- Thật không đó? Đừng có lừa bọn tao à nghen!

Lúc này chúng tôi mới từ từ đến gần Thằng Toàn nói như ra lệnh:

- Đi kiếm nước nhanh lên [20, tr.71]

Thằng Toàn không bỏ mặc bạn, nó lay con Dung dậy rồi cõng bạn và hô hào cả

lũ mạnh mẽ bước tiếp tìm đường thoát ra khỏi khu rừng Tất cả bọn chúng co dúm lại,

ôm nhau, truyền cho nhau chút hơi ấm còn rớt lại, và dìu nhau tìm đường trở về nhà

Từ lúc này chúng không rời nhau một bước, đứa này ôm đứa kia và động viên nhau rằng “sắp về đến nhà rồi” Chính cậu bé Toàn là người đã cứu sống con Dung, và cho tất cả bạn bè thấy được tình bạn “thật là đẹp”, Toàn được vinh danh là “đứa anh hùng nhất” Những người bạn tri kỷ là trong gian khó không bỏ mặc nhau, giúp đỡ nhau vượt qua những nỗi đau của cuộc sống

Như vậy không chỉ có người lớn mới trở thành người hùng, người lớn mới biết cách cứu giúp người khác thoát khỏi cơn nguy kịch mà những việc gì người lớn làm được, trẻ em cũng làm được và làm một cách đáng khâm phục Các em đã nhận ra một điều đó là trong hoạn nạn con người mới học được một bài học về sự yêu thương Trong tác phẩm người đọc bắt gặp những câu nói hết sức đời thường trong giao tiếp hằng ngày của các em và đặc biệt là những trò chơi mang đậm tính con trẻ Chúng luôn hiếu thắng và thích ra oai, thích bắt nạt những đứa trẻ lạ, yếu thế Nhưng thẳm sâu trong tâm hồn các em vẫn là sự quan tâm, đùm bọc lẫn nhau Đoạn đối thoại giữa cậu bé Dũng, bạn học của cậu và thằng bé ăn xin khiến chúng ta nhớ lại một thời ấu thơ vụng dại, hiếu thắng và tinh nghịch:

- Tụi mày làm gì vậy ?

- Tụi tao có làm gì đâu

- Sao tụi mày chặn đường tao ?

- Tụi tao đâu có chặn đường !

- Sao tao đi đâu, tụi mày cứ đi theo ?

- Mày giấu cái gì trong túi vậy? Trong hộp diêm á?

- Kệ tao, tao giấu gì kệ tao!

- Mày mà không nói, tụi tao sẽ giật!

- Bộ tụi mày ăn cướp hả? [20, tr.145]

Và khi nhận ra việc làm của mình đối với cháu ông lão ăn xin là sai, những đứa trẻ đã

vô cùng áy náy, cậu bé đã rủ lũ bạn cùng nhau tặng con dế cho đứa bé ăn xin như một món quà bí mật Nhưng rồi có một xích mích nhỏ vì cái tính ương ngạnh của cả hai, cậu bé đã cãi nhau với “thằng ăn xin”, và nó đã trả lại món quà tuyệt vời kia “con dế”

Nó bỏ đi để lại nỗi ân hận triền miên trong lòng cậu bé: “Tôi vĩnh viễn đứng bên đây, hun hút xa cùng với nỗi ân hận Bố tôi nói, khi nhìn theo bóng một người mà ta không thể quên được, chúng ta sẽ thấy “nỗi nhớ” của mình” [20, tr.147]

Truyện của Nguyễn Ngọc Thuần, dường như mỗi đồ vật đều khoác trên mình những ý nghĩa hết sức lớn lao Mỗi đồ vật tự thân nó chưa có ý nghĩa, nhưng khi được

con người thổi hồn vào nó cũng hết sức sinh động Tác phẩm Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ một đồ vật tưởng chừng nhỏ bé không có gì đáng chú ý thì chính nó đã khiến

mọi người phải chú ý Đó là cái hộp diêm bên trong đựng con dế đã chết khô của cháu ông lão ăn xin bởi “những lúc rảnh rỗi thằng Đậu thường lấy chiếc hộp ra và đưa con

dế ra chơi nó nói chuyện tâm sự với con dế như với một người bạn”

Cái hộp diêm nhỏ xíu cùng con dế đã trở thành người bạn thân thiết của thằng Đậu trên mỏi nẻo đường Vì thế cậu bé cất giữ rất cẩn thận, khi không chơi nữa sẽ bỏ con dế vào hộp diêm sau đó bỏ vào túi áo rồi lấy kim băng gài lại Dường như đó là một đồ vật vô cùng ý nghĩa với em, mất đồ vật ấy như thể em mất đi một người bạn lớn, một kho báu quý giá Một đồ vật bình thường đối với người này nhưng lại quý giá đối với người kia và quan trọng nhất là con người yêu quý và thân thuộc với đồ vật đó thì nó trở thành một vật vô giá không gì có thể thay đổi được Đây là một lời nhắc nhở thật nhẹ nhàng của tác giả dành cho các em nhỏ rằng các em hãy yêu quý và trân trọng những đồ chơi mà mình đang có Nếu các em biết yêu quý và giữ gìn những đồ vật ấy chúng sẽ trở thành những người bạn thân thiết luôn ở bên các em

Đó còn là tình bạn giữa nhân vật tôi và thằng Tí được thể hiện rõ trong câu

chuyện Bi kịch ở chương mười bảy Chúng thân nhau lắm, thân đến mức hàng đêm

chúng vẫn rủ nhau trèo lên cái chảng ba sau nhà để thưởng thức bầu trời đêm Chúng chọn cho mình một vì sao và nhất định hai vì sao đó phải gần nhau, gần thật gần như

tình bạn của chúng Tình bạn ấy trải qua cơn giông tố khi thằng Tí nghịch dại bị rắn

- Nó chìa tay ra, trên đó có hai lỗ thủng nông nông hồng hồng [20, tr.165]

Cậu bé Dũng “òa lên khóc” vì “hình ảnh thằng Tí vẫn không buông tha” Nó

nhận ra rằng bố nó nói thật đúng: “Khi một người thương yêu của ta ra đi, cũng giống như chúng ta cắt lìa từng khoảng trời trong trái tim mình Đó là một khoảng trời rất rộng mà ta hít thở từng ngày, ta được nuôi sống” [20, tr.170] Rõ ràng chúng đã coi

nhau là “một người thương yêu” nghĩa là tình bạn đã chạm đến ngưỡng của tình thân, tình cảm tri kỷ Chúng chỉ là những đứa trẻ mười tuổi, cái số tuổi nhỏ hẹp như cuộc sống của chúng nhưng những cậu bé ấy đã biết thương nhau, lo lắng cho nhau như anh

em trong nhà Và cậu bé Dũng đã thở phào nhẹ nhõm khi thằng Tí không sao cả,

“Người ta nói khi một người mất đi, ngôi sao của người ấy sẽ tắt Tôi hú vía vì vẫn thấy ngôi sao của bạn tôi trên bầu trời, càng lúc càng rực rỡ chạm dần đến ngôi sao của tôi.” [20, tr.185]

Trong Một thiên nằm mộng tình bạn còn được khắc họa sâu đậm giữa nhân vật

em và anh em thằng Tí tật nguyền Nhân vật em luôn tự nhủ cần phải bù đắp cho sự thiếu thốn, thậm chí là bất hạnh của hai đứa bạn Khi nó coi anh em thằng Tí là bạn thì niềm thương chân thành bung nở như một điều hiển nhiên Nó thấy mình cần phải cho

đi tình cảm để xoa dịu những đau đớn, gom nỗi buồn để ném thành những niềm vui Khi đó, nó thấy mình thật lớn mạnh Cái ngày mà anh em thằng Tí phải cưa đôi chân

để giữ lấy sự sống thì nhân vật em chẳng thấy sợ nữa, nó đã đến bên để an ủi động

viên như người bạn thân thiết nhất, “Mày cho tao chụp với Tao sẽ giả vờ như dính chùm với anh em mày luôn Tụi mình sẽ thành ba thằng giàu có Nếu muốn nữa tao sẽ kéo thêm anh Toàn của tao, bốn thằng mình sẽ dính chùm thành bốn thằng giàu có”

[15, tr.123] Trước những lời động viên của cậu bạn, cả lũ “cùng cười hí hí, cười hà hà, cười ha ha”, nụ cười ngây thơ, hồn nhiên của ba đứa trẻ cũng chính là bài học về sự sẻ chia, về cách ứng xử con người

Đã bao lâu rồi chúng ta không thực sự chia sẻ với nhau? Tất cả đều chỉ vùi đầu vào vi tính, vào smartphone, hẹn hò nhau trên facebook mà quên mất chúng ta còn có thể làm được nhiều hơn thế Những nỗi buồn, đâu thể vơi đi chỉ vài câu hỏi thăm bâng quơ, mà còn cần những cuộc ghé thăm thực sự Những người bạn, đâu phải chỉ là lúc hẹn hò tụ tập cho vui, mà còn là những khi thấy mình gục ngã chợt thấy mình vẫn còn một người đứng lại quan tâm Đã bao lâu rồi chúng ta lớn, và đã lỡ đãng quên mình

như thế? Trong xã hội ngày nay, cần lắm những tấm lòng hảo tâm, tấm lòng ấy đôi khi không phải là vật chất mà chỉ là những lời động viên, an ủi, là những cái nắm tay thật chặt để rũ bỏ khoảng cách mà xích lại gần nhau hơn

2.3.2 Nhân vật tôi

Thế giới trẻ thơ hồn nhiên tràn đầy những điều kỳ diệu khiến người lớn luôn ao ước Những đứa trẻ bé bỏng, ngây thơ, đáng yêu với khả năng đánh thức tình yêu thương trong truyện Nguyễn Ngọc Thuần đã để lại trong lòng bạn đọc nhiều ấn tượng sâu sắc Nếu như Nguyễn Nhật Ánh chủ yếu viết về lứa tuổi mới lớn với nhiều rung động về tình bạn, tình yêu thì Nguyễn Ngọc Thuần lại viết về những búp măng non nớt đang chập chững bước vào đời Đó là những em bé lên chín, lên mười, chúng bé bỏng về tuổi tác và cả trong những suy nghĩ, ước muốn

Xuyên suốt và nổi trội nhất trong tác phẩm Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, có

thể nói là tình anh em Đơn giản, nhẹ nhàng và hóm hỉnh theo nhiều cách Nhân vật

em đơn sơ, giản dị và thật thà Mà đặc điểm nổi trội nhất là thương anh vô kỳ hạn

“Tường lành như cục đất, nhưng đố đứa nào dám đụng vào anh hai nó” Tình thương

đó thể hiện sâu sắc, bất chấp những trò chơi quái ác, những cơn giận vô cớ hay đòn đánh lỡ tay làm mình phải nằm liệt giường mấy tháng trời của ông anh trời đánh, người em vẫn một mực bao che cho anh mà không oán thán một lời

Nhân vật “tôi” trong truyện Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ không chỉ là em bé bé

bỏng, ngây thơ, thật thà đúng với lứa tuổi của mình mà đó còn là đứa trẻ rất tinh tế và nhạy cảm Như bao đứa trẻ khác em thích được nũng nịu, được yêu chiều Mỗi sáng thức dậy em không ra khỏi mền mà phải đợi chú Hùng đến để được nũng nịu, được pha trò và được chú cõng dậy Mỗi sáng thức dậy với em là một niềm vui khi em được

là những món quà nhỏ bé, quý giá trong vòng tay chú Hùng: “Mỗi sáng sớm tôi đều nằm nán lại chờ chú Tôi luôn nghĩ mình phải đóng vai gì để chú cười to nhất Tôi yêu giọng cười của chú lắm! Nằm trong mền, tiếng cười thật vang ” [20, tr.23]

Với nhân vật tôi trong tác phẩm thì những điều bố mẹ nói luôn là những chân lý

Bố mẹ luôn là tình thương, là niềm tin và sự ngưỡng mộ của em Em ghi nhớ và khắc sâu những điều bố mẹ kể hay những lời dạy bảo Vì thế mỗi khi cần nêu lên một lời

nhận định mang tính triết lý, khái quát em đều dẫn lời của bố mẹ: “Cũng theo lời bố nói, một đứa trẻ khi ra đời, bà mụ sẽ đập đập vào mông gọi nó dậy Khi còn nằm trong bụng mẹ nó ngủ Có nhiều đứa phải đánh đến bốn năm cái, thật buồn cười vì nó cứ tưởng vẫn còn nằm trong bụng mẹ”; “Bố nói, giấc ngủ của đứa bé đẹp hơn một cánh đồng”; “Mẹ tôi nói ngày mưa, nỗi buồn bao giờ cũng nhiều hơn ngày nắng, nhất là những ngày mưa kéo dài”; “Mẹ tôi nói một đứa bé sẽ trao cho người phụ nữ quyền thiêng liêng nhất, quyền làm mẹ Không có đứa bé, họ sẽ không được làm mẹ Họ sẽ đau khổ lắm Họ sẽ thấy mình mất đi một nửa cuộc đời Bởi cuộc đời người phụ nữ luôn gắn liền với những đứa bé, là kho báu quý giá không có gì có thể đánh đổi với

họ”; “Bố tôi vẫn nói, khi một người thương yêu của ta ra đi, cũng giống như chúng ta cắt lìa từng khoảng trời trong trái tim mình”; “Bố tôi nói, người sống là một âm thanh nên khi sống, người ta sẽ gây nên tiếng vang bằng chính cuộc sống của mình”… [20]

Mẹ đã dạy cho em bài học rất ý nghĩa về tình yêu thương vả cả cách tặng món quà yêu thương Cái cách quan tâm ngây thơ, trẻ con mà ấm áp của cậu bé làm người lớn phải

suy nghĩ: “Tôi vẫn còn nhớ mẹ thường hay nói với tôi, khi một ai đó buồn, họ cần rất nhiều người để chia sẻ Nỗi buồn chỉ vơi đi bằng tình thương chứ không phải có một phương thuốc nào hết Khi chia sẻ một nỗi buồn, chúng ta sẽ không buồn hơn, nhưng người khác lại vui hơn Và đừng bao giờ quay lưng lại với một người như vậy Họ cần những khuôn mặt hơn là những viên thuốc Họ cần những bàn tay, những tô cháo, những quả ổi hái để đầu giường Họ cần mỗi buổi tối ghé lại ngồi với họ trong im lặng

Họ cần chúng ta dẫn họ lên đồi cuốc một mảnh vườn, và thỉnh thoảng hỏi có thích ăn bắp rang không ” [20, tr.120] Thật đúng vậy, khi một ai đó buồn họ cần lắm những

cuộc ghé thăm thực sự để cùng chia sẻ nỗi buồn ấy, họ sợ khi một mình đối diện với nỗi buồn, Nguyễn Ngọc Thuần đã biết đặt mình vào hoàn cảnh của người khác, thấu hiểu nỗi buồn trải qua đáng sợ như thế nào, anh đã gửi gắm tất cả những chiêm nghiệm của mình qua những lời nói hồn nhiên của Trí Dũng nhưng sâu sắc và ý nghĩa biết nhường nào

Với mỗi chúng ta, lời dạy bảo của bố mẹ luôn là những bài học bổ ích, là kim chỉ nam cho những suy nghĩ, hành động để từ đó có những bước đi đúng đắn trên đường đời Niềm tin của nhân vật em bé trong tác phẩm thật ngây thơ và đáng yêu Trẻ em thường thích nghe kể chuyện, nhưng với trẻ thích nhất vẫn là tự kể những câu chuyện

về chính mình, về bè bạn hoặc được nghe kể những câu chuyện liên quan đến lứa tuổi của mình Trẻ em có một thế giới riêng mà người lớn không phải ai cũng biết và hiểu được Viết truyện cho trẻ vì vậy không đơn giản Nhà văn nếu không giữ tâm hồn trong trẻo, không nhìn cuộc sống bằng “đôi mắt xanh non”, không hoá thân thành trẻ nhỏ chắc chắn không thể thành người kể chuyện của thiếu nhi Nguyễn Ngọc Thuần không chỉ kể chuyện cho thiếu nhi, kể chuyện về thiếu nhi mà anh còn là người kể chuyện của thiếu nhi

Khi chú Hùng và cô Hồng bị mất em bé, em đã động viên an ủi để chú và cô vơi bớt nỗi buồn nhớ con Em thật tinh tế khi biết nói khéo léo và tránh động đến nỗi đau

quá lớn mà cô chú đang phải trải qua: “Tự dưng tôi muốn nói với cô như vầy: Cô Hồng ơi, tối qua con thấy bé Thương Nó núp trên mặt trăng Nó đẹp lắm Mặt sáng bừng như có điện Nhưng tôi chỉ nói: Cô Hồng ơi, đêm qua trong giấc mơ của con có

cả cô nữa” [20, tr.125] Không những vậy, em còn sang phụ giúp việc nhà với cô

Hồng, kể những chuyện vui cho cô nghe và em đã dành tặng cô những bông hoa đẹp nhất trong vườn nhà Cô Hồng đã rất cảm động và cũng từ đó cô chú cũng dần quên đi nỗi đau mất con và trở lại cuộc sống bình thường