Nghiên cứu xây dựng và sử dụng phiếu học tập trong dạy học chương “các định luật bảo toàn” vật lí 10 nâng cao ở trường THPT (tt)

i BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ MAI NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT LÍ 10 NÂNG CAO Ở T

i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ MAI

NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT LÍ 10 NÂNG CAO Ở TRƯỜNG THPT

Chuyên ngành : Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số : 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Người hướng dẫn khoa học PGS TS NGUYỄN ĐÌNH THƯỚC

Huế, Năm 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Họ và tên tác giả

Lê Thị Mai

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Lời Cảm Ơn

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến :

Quý nhà trường, quý thầy cô giáo trong Khoa Vật lí, trưởng khoa Vật lí - Trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế

đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Thầy giáo PGS.TS Nguyễn Đình Thước luôn động viên

và tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình làm luận văn Ban giám hiệu nhà trường, quý thầy cô giáo Tổ Vật lí

và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài

Tập thể học sinh khối 10 trường THPT Đặng Huy Trứ đã cộng tác nhiệt tình trong quá trình thực nghiệm sư phạm, giúp đỡ và góp ý chân thành trong từng bài giảng của tôi Các anh chị học viên lớp LL&PPDH bộ môn Vật lí K21 đã động viên tinh thần và giúp đỡ tôi rất nhiều trong hai năm học tại trường và đặc biệt trong quá trình thực hiện đề tài này.

Tác giả

Lê Thị Mai

iii

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Demo Version - Select.Pdf SDK

v

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐÒ THỊ, SƠ ĐỒ

Bảng

Bảng 3.1: Bảng thống kê điểm số của bài kiểm tra 81

Bảng 3.2: Bảng phân phối tần suất 82

Bảng 3.3: Bảng phân phối tần suất lũy tích 83

Bảng 3.4: Bảng điểm trung bình giữa các lớp ĐC và TN 83

Biểu đồ Biểu đồ 3.1: Biểu đồ phân bố điểm của hai nhóm TN và ĐC 82

Biểu đồ 3.2: Biểu đồ điểm trung bình kiểm tra 83

Đồ thị Đồ thị 3.1: Đồ thị phân phối tần suất 82

Đồ thị 3.2: Đồ thị phân phối tần suất luỹ tích 83

Sơ đồ Sơ đồ 1.1: Cấu trúc tâm lí của hoạt động 12

Sơ đồ 1.2: Trình tự các bước sử dụng PHT trong dạy học vật lí 23

Sơ đồ 2.1: Cấu trúc lôgic nội dung chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 NC 30

Sơ đồ 2.2: Quy trình xây dựng PHT 32

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Danh mục các chữ viết tắt iv

Danh mục các bảng, biểu đồ, đò thị, sơ đồ v

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Lịch sử của vấn đề nghiên cứu 5

3 Mục tiêu của đề tài 6

4 Đối tượng nghiên cứu 6

5 Phạm vi nghiên cứu: 6

6 Giả thuyết khoa học 6

7 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

8 Phương pháp nghiên cứu 7

9 Đóng góp của đề tài 7

10 Cấu trúc của luận văn 7

NỘI DUNG 8

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ 8

1.1 Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh 8

1.1.1 Tính tích cực hoạt động nhận thức trong học tập 8

1.1.1.1 Tính tích cực 8

1.1.1.2 Tích cực hóa 9

1.1.2 Các biện pháp phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh 9

1.1.3 Những biểu hiện của tính tích cực học tập vật lí 10

1.1.4 Các cấp độ của tính tích cực học tập 11

1.2 Bản chất của hoạt động học vật lí 12

1.2.1 Đặc điểm của hoạt động học 12

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

1.2.2 Cấu trúc của hoạt động học 12

1.2.3 Những hành động phổ biến trong hoạt động nhận thức vật lí của học sinh 15

1.2.4 Các thao tác phổ biến cần dùng trong hoạt động nhận thức vật lí 16

1.2.4.1 Thao tác vật chất 16

1.2.4.2 Thao tác tư duy 16

1.3 Phiếu học tập trong dạy học 16

1.3.1 Khái niệm phiếu học tập 16

1.3.2 Chức năng của phiếu học tập 17

1.3.2.1 Chức năng cung cấp thông tin 17

1.3.2.2 Chức năng công cụ hoạt động và giao tiếp 18

1.4 Phân loại phiếu học tập 18

1.4.1 Căn cứ vào chức năng của phiếu học tập 18

1.4.2 Căn cứ vào mục đích sử dụng phiếu học tập 19

1.4.3 Căn cứ vào nội dung bài học 20

1.4.4 Căn cứ vào tiêu chí sử dụng phiếu học tập để r n luyện các k năng Vật lí cho học sinh 21

1.5 Sử dụng phiếu học tập trong dạy học vật lí 21

1.5.1 Sử dụng phiếu học tập trong bài học: xây dựng kiến thức mới 22

1.5.2 Sử dụng phiếu học tập trong bài học: giải bài tập vật lí 22

1.5.3 Sử dụng phiếu học tập trong bài học: tổng kết chương 23

1.5.4 Sử dụng phiếu học tập trong bài học: thực hành vật lí 23

1 Quy trình sử dụng phiếu học tập trong dạy học vật lí 23

1.7 Kết luận chương 1 25

Chương 2 THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG PHIẾU HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT LÍ 10 NÂNG CAO 26

2.1 Chương trình, nội dung sách giáo khoa về chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 nâng cao 26

2.1.1 Mục tiêu dạy học 26

2.1.2 Chuẩn kiến thức và kỹ năng 29

2.1.3 Cấu trúc lôgic nội dung dạy học 30

2.2 Xây dựng phiếu học tập 30

2.2.1 Quy tắc xây dựng 30

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.2.2 Cấu trúc 32

2.2.3 Quy trình xây dựng (Sơ đồ 2.2) 32

2.2.4 Kỹ thuật soạn thảo phiếu học tập 32

2.3 Xây dựng phiếu học tập hỗ trợ dạy học chương “Các định luật bảo toàn” 36

2.4 Thiết kế tiến trình dạy học một số kiến thức của chương “Các định luật bảo toàn” với sự hỗ trợ của phiếu học tập 72

2.5 Kết luận chương 2 78

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 79

3.1 Mục đích thực nghiệm 79

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 79

3.3 Đối tượng thực nghiệm 79

3.4 Phương pháp tiến hành thực nghiệm 80

3.5 Nội dung thực nghiệm 80

3 Đánh giá kết quả thực nghiệm 80

3 .1 Đánh giá định tính 80

3 .2 Đánh giá về điểm số 80

3.7 Kết quả thực nghiệm 81

3.7.1 Kết quả về điểm số 81

3.7.2 Kết quả định tính 84

3.7.3 Nhận xét kết quả thực nghiệm 84

3.8 Kết luận chương 3 85

KẾT LUẬN 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Cuộc cách mạng khoa học công nghệ đang phát triển với những bước tiến nhảy vọt trong thế kỷ 21, đưa thế giới chuyển từ kỷ nguyên công nghiệp sang kỷ nguyên thông tin, làm biến đổi nhanh chóng và sâu sắc đời sống tinh thần lẫn vật chất của xã hội loài người Tri thức nhân loại ngày càng phong phú và đa dạng, các phát minh khoa học ngày càng tiến xa đòi hỏi con người phải năng động, sáng tạo

để vận dụng các tri thức khoa học vào đời sống thực tiễn

Đất nước ta đang bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

và hội nhập quốc tế Để đạt được mục tiêu đó đòi hỏi phải có nguồn nhân lực có chất lượng cao Những công dân ngày mai của đất nước hiện đang ngồi trên ghế nhà trường phổ thông phải có sức khỏe, trí tuệ, đạo đức và nhân cách tốt Vì thế, đổi mới giáo dục trong nhà trường ở nước ta hiện nay là một nhiệm vụ cấp thiết

Theo tư tưởng đổi mới giáo dục: lấy người học làm trung tâm, các hình thức

tổ chức dạy học theo quan điểm sư phạm tương tác Tổ chức hoạt động học tập của học sinh theo hướng phát huy tính tự lực, tích cực hoạt động nhận thức trong quá trình hình thành kiến thức, kỹ năng, phát triển tư duy khoa học và năng lực sáng tạo

Quan điểm của phương pháp dạy học hiện đại là dạy học thông qua hoạt động của người học Vì vậy, yêu cầu đối với đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh, biến chủ thể nhận thức thành chủ thể hành động, đặt hoạt động của người học vào vị trí trung tâm của quá trình dạy học Giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn học sinh tự lực hoạt động nhận thức

Ở nước ta, nhiều chuyên gia giáo dục đã đánh giá: phương pháp giảng dạy ở trường phổ thông còn nặng về việc thông báo tri thức, ít tập luyện cho học sinh khám phá kiến thức bằng chính những hoạt động thao tác tư duy, trí tuệ phù hợp với nó

Trong điều kiện dạy học hiện nay, thiết bị đồ dùng dạy học ở trường phổ thông khá đa dạng và phong phú, bên cạnh những thiết bị dạy học truyền thống còn được trang bị những thiết bị dạy học hiện đại, ngoài ra còn có những thiết bị đơn giản do giáo viên và học sinh tự làm Khai thác và sử dụng thiết bị dạy học như thế nào để có hiệu quả luôn là bài toán phức tạp đối với giáo viên trong mọi thời đại

Phiếu học tập là một phương tiện dạy học đơn giản, có khả năng tương thích cao với tuyệt đại đa số người học thuộc mọi lứa tuổi trong l nh vực học tập

Demo Version - Select.Pdf SDK

Thực tế hiện nay trong quá trình dạy học nhiều giáo viên chưa sử dụng phiếu học tập, còn đối với giáo viên sử dụng phiếu học tập trong dạy học thì nội dung và

kỹ thuật sử dụng nó như thế nào để bảo đảm tính khoa học giáo dục

Các định luật bảo toàn trong chương trình vật lí THPT có ý ngh a lớn về mặt phương pháp luận (phương pháp bảo toàn hay tư tưởng bảo toàn dùng để nghiên cứu Vật lí học); phương pháp bảo toàn là phương pháp sử dụng các định luật bảo toàn như những phương trình cơ bản giải bài toán vật lí; nó không chỉ bổ sung cho phương pháp động lực học mà còn thay thế hoàn toàn trong trường hợp không áp dụng được phương pháp động lực học do không biết rõ về các lực tác dụng (như trong các trường hợp: va chạm, nổ,…) Nhiều định luật vật lí được trình bày như là

hệ quả suy luận lí thuyết từ định luật bảo toàn: Ví dụ định luật Bec-nu-li, định luật Ohm trong toàn mạch, các nguyên lí nhiệt động lực học,…Các định luật bảo toàn là

cơ sở vật lí của nhiều ứng dụng kỹ thuật quan trọng như: chuyển động phản lực, công nghiệp năng lượng, hoàn thiện các thiết bị kỹ thuật…

Từ những lí do nêu trên, tôi chọn đề tài: Nghiên cứu xây dựng và sử dụng phiếu học tập trong dạy học chương “ c nh ậ àn” Vậ í 10 nâng ca

ở rường THPT

2 Lịch sử của vấn đề nghiên cứu

Việc nghiên cứu xây dựng và sử dụng PHT trong dạy học, đã có một số tác giả quan tâm nghiên cứu như:

Bài báo “Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học hợp tác” của tác giả

Đặng Thành Hưng đăng trên báo Phát triển Giáo dục số 8, tháng 8/2004 Tác giả đã nêu định ngh a, chức năng của một số dạng PHT, nêu cách thiết kế và quy trình sử dụng PHT trong DH hợp tác

Bài báo “Xây dựng phiếu học tập dùng trong dạy học trên lớp môn Địa lí lớp

10 THPT” của tác giả Đậu Thị Hòa, đăng trong Tạp chí Giáo dục số 1 8 tháng

7/2007 Tác giả đã nêu lên bản chất của PHT, nguyên tắc và quy trình xây dựng PHT trong dạy học trên lớp môn Địa lí lớp 10

Bài báo “Phương pháp sử dụng phiếu học tập trong dạy học Địa lí lớp 10 nhằm phát huy tính tích cực và độc lập của học sinh” của tác giả Đậu Thị Hòa

trong Tạp chí Giáo dục số 195 tháng 8/2008 Tác giả đã trình bày nguyên tắc và phương pháp sử dụng PHT trong dạy học Địa lí lớp 10, trong đó tác giả chú trọng

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

Luận văn thạc s của Trần Thùy Uyên “Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học địa lí” và Hoàng Châu Âu “Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học chương “Sóng ánh sáng và Lượng tử ánh sáng” Vật lí 12 nâng cao ” Các

tác giả đã trình bày định ngh a, chức năng, các dạng PHT trong dạy học; xây dựng được các nguyên tắc, quy trình thiết kế và sử dụng PHT trong DH bài mới và củng

cố bài học

Như vậy, cho đến nay chưa có tác giả nào nghiên cứu xây dựng và sử dụng

PHT trong dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 nâng cao Đây cũng

là một đề tài nghiên cứu cần thiết nhằm phục vụ cho việc đổi mới PPDH Vật lí

3 Mục tiêu của đề tài

- Hệ thống các biện pháp tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh

- Đề xuất được quy trình dạy học chương “Các định luật bảo toàn” với sự hỗ trợ của phiếu học tập

4 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy và học Vật lí lớp 10 ở trường THPT

5 Phạm vi nghiên cứu:

Xây dựng và sử dụng phiếu học tập trong dạy học chương “Các định luật bảo

toàn” Vật lí 10 nâng cao

6 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được phiếu học tập và sử dụng phiếu học tập trong dạy học chương “Các định luật bảo toàn” của chương trình Vật lí 10 nâng cao, theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức thì s góp phần nâng cao chất lượng học tập vật lí của học sinh

7 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về hoạt động nhận thức, phát huy tính tích cực tự lực của học sinh

- Nghiên cứu các loại phiếu học tập, thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học vật lí nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh

- Điều tra thực trạng dạy học chương “Các định luật bảo toàn “Vật lí 10 và việc sử dụng phiếu học tập trong các giờ học ở trường THPT trên địa bàn thành phố Huế

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Soạn thảo một số tiến trình dạy học có sử dụng các phiếu học tập, dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí 10 nâng cao

- Thực nghiệm sư phạm ở trường THPT

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

Nghiên cứu các tài liệu tham khảo về khoa học giáo dục, chú trọng về lí luận dạy học Vật lí ở trường phổ thông

8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Tìm hiểu thực trạng dạy học Vật lí ở trường THPT

8.3 Phương pháp thực nghiệm

Tiến hành thực nghiệm kết quả nghiên cứu ở trường THPT, kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài

8.4 Phương pháp thống kê toán học

Xử lí các số liệu điều tra và kết quả thực nghiệm sư phạm bằng công cụ của toán học thống kê

9 Đóng góp của đề tài

Về lí luận:

- Làm sáng tỏ cơ sở lí luận về PHT trong dạy học Vật lí ở trường THPT

- Đề xuất quy trình xây dựng và sử dụng PHT trong dạy học Vật lí

Về thực tiễn:

Xây dựng được hệ thống PHT trong chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí

10 NC và sử dụng vào tiến trình dạy học một số bài cụ thể

10 Cấu t c của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục Luận văn gồm

có ba chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về sử dụng phiếu học tập trong dạy học vật lí

Chương 2: Thiết kế và sử dụng phiếu học tập trong dạy học chương “Các định luật bảo toàn”

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK