Tổ chức hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của sơ đồ tư duy trong dạy học chương “động học chất điểm” vật lí 10 trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN THỊ NGỌC QUỲNH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM” VẬT LÍ 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔN

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NGỌC QUỲNH

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC

CHƯƠNG “ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM” VẬT LÍ 10

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

Thừa Thiên Huế, năm 2017

Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NGỌC QUỲNH

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG “ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM” VẬT LÍ 10

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS HUỲNH TRỌNG DƯƠNG

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Thị Ngọc Quỳnh

Demo Version - Select.Pdf SDK

Với tình cảm chân thành, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn tới Ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm Huế, Phòng đào tạo Sau đại học, các thầy cô giáo trong khoa Vật lí Trường Đại học Sư phạm Huế đã tạo điều kiện giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Huỳnh Trọng

Dương – người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tác giả trong suốt

thời gian thực hiện luận văn

Tác giả xin chân thành cảm ơn lãnh đạo nhà trường cùng các thầy cô giáo tổ Vật lí trường trung học phổ thông Thuận An tỉnh Thừa Thiên Huế đã tạo điều kiện cho tác giả trong quá trình thực nghiệm sư phạm

Xin được cảm ơn đến gia đình, bạn bè, các bạn học viên lớp Cao học Vật lí khoá 24 đã giúp đỡ, động viên tác giả trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài

Trong quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Tác giả rất mong nhận được sự đóng góp,

bổ sung của Hội đồng bảo vệ luận văn cùng Quý độc giả để đề tài được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Huế, tháng 9 năm 2017

Tác giả

Nguyễn Thị Ngọc Quỳnh

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU, HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 8

3 Mục tiêu nghiên cứu 9

4 Giả thuyết khoa học 9

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 9

6 Đối tượng nghiên cứu 9

7 Phạm vi nghiên cứu 9

8 Phương pháp nghiên cứu 9

9 Đóng góp của đề tài 10

10 Cấu trúc của luận văn 10

NỘI DUNG 11

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA SƠ ĐỒ TƯ DUY 11

1.1 Một số vấn đề về dạy học theo nhóm 11

1.1.1 Khái niệm về dạy học theo nhóm 11

1.1.2 Đặc điểm của dạy học theo nhóm 12

1.1.3 Hình thức tổ chức nhóm học tập 12

1.1.4 Các cách thành lập nhóm học tập 14

1.1.5 Hệ thống các kĩ năng hoạt động nhóm 15

1.1.6 Các phương tiện hỗ trợ dạy học theo nhóm 17

1.1.7 Các nguyên tắc của hoạt động nhóm 18

1.1.8 Cấu trúc của một tiết học theo nhóm 20

1.1.9 Những ưu điểm và hạn chế của dạy học theo nhóm 21

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2 Sơ đồ tư duy ( Mind Map) 23

1.2.1 Khái niệm về Sơ đồ tư duy 23

1.2.2 Cách vẽ Sơ đồ tư duy 24

1.2.3 Cách đọc Sơ đồ tư duy 27

1.2.4 Lợi ích của Sơ đồ tư duy 28

1.2.5 Vai trò của Sơ đồ tư duy trog dạy học vật lí 29

1.3 Sử dụng Sơ đồ tư duy trong hoạt động nhóm 31

1.3.1 Mối liên hệ giữa Sơ đồ tư duy và hoạt động nhóm 31

1.3.2 Vai trò hỗ trợ của Sơ đồ tư duy trong hoạt động dạy học theo nhóm 32

1.3.3 Các bước sử dụng Sơ đồ tư duy trong dạy học nhóm 33

1.3.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc tổ chức hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của Sơ đồ tư duy học sinh trong dạy học Vật lí 34

1.4 Các biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học theo nhóm với sự hỗ trợ của SĐTD 37

1.4.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học theo nhóm với sự hỗ trợ của SĐTD 37

1.4.2 Các biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học theo nhóm với sự hỗ trợ của SĐTD 37

1.4.3 Điều kiện để thực hiện các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học theo nhóm với sự hỗ trợ của SĐTD 42

1.5 Thực trạng của việc tổ chức hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của Sơ đồ tư duy trong dạy học vật lí ở các trường trung học phổ thông hiện nay 42

1.5.1 Thực trạng 42

1.5.2 Nguyên nhân 44

1.6 Kết luận chương 1 45

Chương 2 THIẾT KẾ TIẾN TRÌNH DẠY HỌC NHÓM VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA SƠ ĐỒ TƯ DUY CHƯƠNG “ĐỘNG HỌC CHẤT ĐIỂM ” VẬT LÍ 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 47

2.1 Khái quát về nội dung, đặc điểm, mức độ cần đạt được về kiến thức và kĩ năng của chương “Động học chất điểm” – Vật lí 10 Trung học phổ thông 47

2.1.1 Vị trí, đặc điểm chương “Động học chất điểm” 47

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1.2 Chuẩn kiến thức, kĩ năng chương “Động học chất điểm” 48

2.1.3 Xây dựng cấu trúc nội dung chương “Động học chất điểm” bằng Sơ đồ tư duy 50

2.2 Xây dựng quy trình dạy học cho học sinh bằng phương pháp nhóm với sự hỗ trợ của Sơ đồ tư duy 51

2.3 Thiết kế một số giáo án dạy học nhóm với sự hỗ trợ của Sơ đồ tư duy chương “Động học chất điểm” Vật lí 10 Trung học phổ thông 53

2.4 Kết luận chương 2 74

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 75

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 75

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 75

3.1.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 75

3.2 Đối tượng và nội dung của thực nghiệm sư phạm 76

3.2.1 Đối tượng 76

3.2.2 Nội dung 76

3.3 Phương pháp thực nghiệm 76

3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm 76

3.3.2 Quan sát giờ học 77

3.3.3 Kiểm tra đánh giá 77

3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 78

3.4.1 Đánh giá định tính 78

3.4.2 Đánh giá định lượng 78

3.4.3 Kiểm định giả thuyết thống kê 83

3.5 Kết luận chương 3 84

KẾT LUẬN 85

1.Kết quả đạt được của đề tài 85

2 Một số kiến nghị, đề xuất 86

3 Hướng phát triển của đề tài 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 87 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

DH

ĐC

GV

HS NXB PPDH SĐTD SGK THPT

TN TNg TNSP

Dạy học Đối chứng Giáo viên Học sinh Nhà xuất bản Phương pháp dạy học

Sơ đồ tư duy Sách giáo khoa Trung học phổ thông Thí nghiệm

Thực nghiệm Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU, HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

BẢNG

Bảng 3.1 Bảng số liệu HS được làm chọn mẫu TNg 77

Bảng 3.2 Bảng thống kê các điểm số(Xi) của bài kiểm tra 79

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất 79

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất lũy tích 80

Bảng 3.5 Bảng phân loại theo học lực của HS 81

Bảng 3.6 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng 82

BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1 Biểu đồ phân bố điểm của hai nhóm ĐC và TNg 79

Biểu đồ 3.2 Biểu đồ phân loại theo học lực của HS 81

HÌNH VẼ Hình 1.1: Cấu tạo của SĐTD 24

Hình 1.2: Từ khóa trung tâm 25

Hình 1.3: Các tiêu đề phụ 25

Hình 1.4: Vẽ thêm các ý chính và các chi tiết hỗ trợ 26

Hình 1.5 Cách đọc Sơ đồ tư duy 27

Hình 2.1 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương “Động học chất điểm” 50

ĐỒ THỊ Đồ thị 3.1 Đồ thị phân phối tần suất 80

Đồ thị 3.2 Đồ thị phân phối tần suất lũy tích 80

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Đất nước ta đang trong giai đoạn toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, giai đoạn

mà tri thức và kỹ năng con người là yếu tố quyết định sự phát triển của xã hội.Để

đáp ứng được những yêu cầu của thời đại, đòi hỏi ngành giáo dục phải “Đào tạo

những con người thích ứng với nền kinh tế thị trường cạnh tranh và hợp tác, có năng lực giải quyết các vấn đề thường gặp” [1], đó là những thế hệ con người mới

tích cực, chủ động, sáng tạo, năng động để thích ứng được với nền kinh tế tri thức- nền kinh tế của sự cạnh tranh về chất lượng nguồn nhân lực Sự phát triển của đất nước gắn liền với sự phát triển của giáo dục và đào tạo

Đứng trước những nhu cầu của xã hội như vậy, Trong nhiều năm qua Đảng

và Nhà nước rất quan tâm đến giáo dục nói chung và vấn đề đổi mới mục tiêu, nội dung, phương pháp dạy học trong trường học nói riêng Đặc biệt, đổi mới phương pháp dạy học được xem là nhiệm vụ quan trọng cần phải thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo cũng đã khẳng định: “Đổi mới chương trình nhằm phát triển năng lực

và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mỹ; dạy người, dạy chữ và dạy nghề… Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực”[18]

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020 ban hành kèm theo

Quyết định 711/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới

phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học”[17]

Đổi mới toàn diện trong đó đổi mới phương pháp và tính hiệu quả của nó là

bước quyết định như cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng nói : “…Phương pháp

giảng dạy bao giờ cũng đi đôi với nội dung giảng dạy, anh dạy như thế nào giúp

Demo Version - Select.Pdf SDK

cho người học trò, người sinh viên óc khả năng độc lập suy nghĩ, giúp cho cái thông minh của họ làm việc, phát triển chứ không phải giúp cho họ có trí nhớ Phải có trí nhớ, nhưng chủ yếu là phải giúp cho họ phát triển trí thông minh sáng tạo”[14]

Từ thực nghiệm đổi mới phương pháp dạy học, đã chứng tỏ qua hoạt động sẽ làm cho mỗi thành viên ,mới bộc lộc được suy nghĩ, hiểu biết, thái độ của mình, qua

đó được tâp thể uốn nắn, điều chỉnh, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức kỷ luật, tinh thần tương trợ, ý thức cộng đồng… Hoạt động trong tập thể quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội, hiệu quả học tập càng cao khi giải quyết vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành một nhiệm

vụ học tập nhất định

Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy hiện nay, do nhiều nguyên nhân khác nhau phương pháp học theo nhóm vẫn chưa mang lại hiệu quả cao

Bên cạnh đó, theo các nghiên cứu về bộ não cho thấy: Một người trung bình chỉ sử dụng chưa đến 1% tiềm năng của bộ não trong các lĩnh vực sáng tạo, ghi nhớ, học tập Như vậy, tiềm năng bộ não của con người nói chung và của HS nói riêng chưa được khai thác và phát huy nhiều Do đó vấn đề đặt ra là: Chúng ta phải làm

gì để tận dụng nhiều hơn nữa tiềm năng của bộ não?

Theo Tony Buzan, khi sử dụng SĐTD, con người có thể khai thác tối đa khả năng của bộ não Với sự hỗ trợ của SĐTD trong học tập sẽ giúp người học nâng cao các năng lực trí tuệ và tư duy mạch lạc, kỹ năng ghi nhớ kiến thức sâu sắc theo một cách có hệ thống

Trong dạy học vật lí, đặc biệt là dạy học theo phương pháp phân nhóm, việc

sử dụng Sơ đồ tư duy giúp dễ dàng thu gom các ý tưởng, ghép và phân nhánh các nhóm bằng những hình vẽ và kí hiệu logic

Chương “Động học chất điểm” là chương mở đầu cho chương trình vật lí

THPT, chương có nhiều khái niệm mới, trừu tượng, mối liên hệ giữa các khái niệm hiểu sao cho thấu đáo là một việc rất cần thiết cho việc học các chương tiếp theo của chương trình Sử dụng Sơ đồ tư duy sẽ giúp cho học sinh nắm vững kiến thức, có một cái nhìn vấn đề tổng quát, sáng tạo và hình thành, rèn luyện kỹ năng sử dụng Sơ đồ tư duy trong học tập vật lí ngay từ chương đầu tiên của chương trình vật lí phổ thông

Demo Version - Select.Pdf SDK

Vì những lý do ở trên tôi chọn đề tài “Tổ chức hoạt động nhóm với sự hỗ trợ của Sơ đồ tư duy trong dạy học chương “Động học chất điểm” Vật lí 10 Trung học phổ thông’’

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Trong nhiều năm qua cùng với sự phát triển và đổi mới của giáo dục, vấn đề đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu với nhiều khía cạnh khác nhau

Vấn đề tổ chức hoạt động dạy học theo nhóm đã có một số công trình nghiên

cứu như: Luận văn thạc sĩ “Nâng cao hiệu quả dạy học vật lí ở trường THPT thông

qua các biện pháp tổ chức hoạt động hợp tác nhóm” của Hồ Thị Bạch Phương, Huế

- 2007 đã xây dựng cơ sở lí luận về DH hợp tác nhóm và nêu lên được một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả DH qua việc tổ chức hoạt động hợp tác nhóm cho

HS Luận văn thạc sĩ “Tổ chức hoạt động học tập theo nhóm trong quá trình dạy

học phần Điện và Quang hình học vật lí lớp 11 nâng cao THPT” của Lê Khắc

Thuận, Huế - 2009 đã trình bày được cơ sở lí luận của việc tổ chức hoạt động nhóm nhằm phát huy năng lực nhận thức của HS trong DH vật lí

Vấn đề ứng dụng Sơ đồ tư duy trong dạy học Vật lí đã có một số tác giả quan

tâm như: Phạm Công Thám với đề tài “ Tổ chức hoạt động dạy học với sự hỗ trợ

của Mind Map chương dòng điện trong các môi trường Vật lí 11 nâng cao” Lê Thị

Kiều Oanh với đề tài “Nghiên cứu tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh trong

dạy học phần Cơ học Vật lí 10 nâng cao với sự hỗ của Mind Map và máy vi tính”,

Lê Thị Hà với đề tài “Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh trong dạy giải bài

tập Vật lí chương Động học chất điểm và Động lực học chất điểm Vật lí 10 nâng cao với sự hỗ trợ của Mind Map” Nhìn chung các đề tài trên đã trình bày khá đầy

đủ và cụ thể về vấn đề sử dụng SĐTD trong dạy học vật lí

Mặc dù đã có nhiều tác giả nghiên cứu về phương pháp dạy học theo nhóm, cũng như việc nghiên cứu sử dụng Sơ đồ tư duy, nhưng chưa có tác giả nào nghiên cứu dạy học theo nhóm với sự hỗ trợ của Sơ đồ tư duy trong dạy học chương “Động học chất điểm” Vật lí 10 trung học phổ thông

Demo Version - Select.Pdf SDK

3 Mục tiêu nghiên cứu

Đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học theo nhóm với

sự hỗ trợ của SĐTD và vận dụng được các biện pháp đề xuất vào thiết kế một số bài dạy học cụ thể trong chương “Động học chất điểm” Vật lí 10 THPT

4 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được các biện pháp nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học theo nhóm với sự hỗ trợ của SĐTD và vận dụng được các biện pháp đề xuất vào dạy học chương “Động học chất điểm” Vật lí 10 THPT thì học sinh sẽ dễ nhớ, dễ hiểu, dễ vận dụng và tổng hợp được kiến thức đã học; từ đó nâng cao chất lượng dạy học vật

lí ở trường THPT hiện nay

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận về phương pháp dạy học theo nhóm

Nghiên cứu vai trò của SĐTD trong dạy học theo nhóm

Nghiên cứu đặc điểm chương “Động học chất điểm” Vật lí 10 THPT

Thiết kế ý tưởng sử dụng SĐTD trong dạy học theo nhóm chương “Động học chất điểm”

Thiết kế tiến trình dạy học một số bài chương “Động học chất điểm” theo

hướng tổ chức hoạt động học tập theo nhóm với sự hỗ trợ của SĐTD

Thực nghiệm sư phạm ở trường THPT nhằm xác định mức độ phù hợp, tính khả thi và tính hiệu quả của các bài học thiết kế

6 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy và học chương “Động học chất điểm” Vật li 10 THPT theo phương pháp nhóm với sự hỗ trợ của SĐTD

7 Phạm vi nghiên cứu

Tổ chức hoạt động nhóm chương “Động học chất điểm” với sự hỗ trợ của SĐTD trong bài nghiên cứu kiến thức mới

Địa bàn thực nghiệm tại một số trường THPT ở tỉnh Thừa Thiên Huế

8 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu lý luận

Phương pháp điều tra

Demo Version - Select.Pdf SDK