Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học phần quang hình học vật lí 11 cơ bản trung học phổ thông (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ MINH PHƯƠNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC PHẦN QUANG HÌNH HỌC VẬT LÍ 11 CƠ BẢN TRU

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ MINH PHƯƠNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC SỬ DỤNG THÍ NGHIỆM TRONG DẠY HỌC PHẦN QUANG HÌNH HỌC

VẬT LÍ 11 CƠ BẢN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lí

Mã số: 60 14 0111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN BẢO HOÀNG THANH Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các

số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong một công trình nào

Huế, tháng 9 năm 2017 Tác giả luận văn

Lê Thị Minh Phương

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau đại học, Khoa Vật lí trường Đại học Sư phạm – Đại học Huế và quý thầy cô giáo trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến PGS TS Nguyễn Bảo Hoàng Thanh – người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt thời

gian thực hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu cùng quý thầy cô giáo tổ Vật lí trường THPT Phan Châu Trinh đã tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt quá trình thực nghiệm sư phạm

Xin được cảm ơn toàn thể đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã quan tâm, động viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài

Xin chân thành cảm ơn!

Huế, tháng 9 năm 2017 Tác giả luận văn

Lê Thị Minh Phương

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang bìa phụ i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các chữ viết tắt 4

Danh mục bảng biểu, đồ thị, hình, sơ đồ 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài 6

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 7

3 Mục tiêu đề tài 8

4 Giả thuyết khoa học 8

5 Nhiêm vụ nghiên cứu 8

6 Đối tượng nghiên cứu 8

7 Phạm vi nghiên cứu 8

8 Phương pháp nghiên cứu 8

9 Cấu trúc của đề tài 9

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VIỆC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH 11

1.1 Năng lực hợp tác và bồi dưỡng năng lực hợp tác trong dạy học vật lí 11

1.1.1 Khái niệm năng lực 11

1.1.2 Năng lực hợp tác 12

1.2 Vai trò của thí nghiệm trong dạy học vật lí và trong việc phát triển năng lực cho HS ……… 13

1.2.1 Vai trò của thí nghiệm trong dạy học vật lí 14

1.2.2 Vai trò của thí nghiệm trong việc phát triển năng lực cho học sinh 15

1.3 Bộ tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác 18

1.3.1 Hệ thống các kĩ năng hợp tác trong dạy học vật lí 18

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.3.2 Cơ sở xây dựng bộ tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác 23

1.3.3 Bộ tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác 25

1.4 Bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học vật lí 28

1.4.1 Tầm quan trọng của việc bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học vật lí 28

1.4.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học vật lí 28

1.5 Các biện pháp bồi dưỡng năng lực hợp tác cho học sinh 39

1.6 Thực trạng của việc phát triển năng lực hợp tác cho học sinh THPT hiện nay34 1.6.1.Điều tra 34

1.6.2.Phân tích 35

1.7 Kết luận chương 1 37

CHƯƠNG 2 PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH THÔNG QUA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC PHẦN QUANG HÌNH HỌC VẬT LÍ 11 THPT 38

2.1 Cấu trúc và đặc điểm phần “Quang hình học” vật lí11THPT 38

2.1.1 Cấu trúc 38

2.1.2 Đặc điểm 38

2.2 Các đơn vị kiến thức tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh 40

2.3 Đề xuất quy trình thiết kế bài dạy học theo định hướng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh với sự hỗ trợ của thí nghiệm 40

2.4 Thiết kế một số bài dạy học chương "Khúc xạ ánh sáng” vật lí 11 cơ bản trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh 42

2.5 Kết luận chương 2 70

CHƯƠNG 3.THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 71

3.1 Mục đích và nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 71

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 71

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 71

3.2 Nội dung và tiến trình thực nghiệm sư phạm 71

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.2.1 Nộidung 71

3.2.2 Tiến trình thực hiện 72

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 72

3.3.1 Chọn mẫu thực nghiệm 72

3.3.2 Phương pháp tiến hành 73

3.4 Kết quả thực nghiệm sư phạm 74

3.4.1 Nhận xét về quá trình dạy học 74

3.4.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 75

3.4.2.1 Đánh giá định tính 75

3.4.2.2 Các tham số sử dụng để thống kê 76

3.4.2.3 Kiểm định giả thiết thống kê 79

3.4.2.4 Kiểm định giả thiết thống kê 80

3.5 Kết luận chương 3 82

Tài liệu tham khảo 84

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

HĐNT Hoạt động nhận thức

NLHT Năng lực hợp tác TKPK Thấu kính phân kì TKHT Thấu kính hội tụ PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa THPT Trung học phổ thông

TNSP Thực nghiệm sư phạm

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH, SƠ ĐỒ

Trang

Bảng 1.1: Hệ thống các kĩ năng hợp tác cần hình thành cho học sinh 17

Bảng 1.2: Phân loại mục tiêu theo kĩ năng của Dave 18

Bảng 1.3: Phân loại mục tiêu theo kĩ năng của Harow 19

Bảng 1.4: Các tiêu chí đánh giá năng lực hợp tác 20

Bảng 2.1: Cấu trúc phần “Quang hình học” vật lí 11 THPT 33

Bảng 3.1: Bảng phân bố số HS đạt điểm Xi 73

Bảng 3.2: Bảng phân bố phần trăm số HS đạt điểm Xi 73

Bảng 3.3: Bảng phân bố tần số tích lũy 73

Biểu đồ 3.1: Phân bố điểm của hai nhóm ĐC và TN 73

Biểu đồ 3.2: Phân phối tần suất 74

Biểu đồ 3.3: Phân phối tần suất lũy tích 74

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Hiện nay, đổi mới giáo dục được đặt lên như một nhiệm vụ quan trọng hàng đầu ở nước ta, trong đó đòi hỏi đổi mới đồng bộ cả mục đích, nội dung, phương pháp và phương tiện dạy học Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung

ương khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW) đã nêu rõ: Phát triển giáo dục và đào tạo

là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và ph m chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực ti n; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội [1] Nội dung quan trọng trong đổi

mới giáo dục trung học đang được ngành giáo dục thực hiện là việc chuyển từ tiếp cận nội dung (học sinh học được gì?) sang tiếp cận năng lực của người học (học sinh học được gì? Và có thể làm được gì ? ), lấy học sinh làm trung tâm Như vậy, đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục chính là chuyển giáo dục sang hướng tiếp cận năng lực Ở nước ta cũng như các nước trên thế giới, mục đích giáo dục hiện nay không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ cho học sinh (HS) những kiến thức, kĩ năng loài người đã tích lũy được mà còn đặt biệt quan tâm đến việc bồi dưỡng khả năng tư duy sáng tạo, năng lực hợp tác và năng lực giải quyết vấn đề Một trong những biện pháp quan trọng để thực hiện đường lối trên là đưa học sinh vào vị trí chủ thể của hoạt động nhận thức, thông qua hoạt động tự lực của bản thân mà chiếm lĩnh kiến thức, phát triển năng lực trí tuệ

Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Điều 28 qui định: "Phương pháp giáo dục

phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực ti n; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS".[2]

Hiện nay, dạy học vật lí ở trường phổ thông, các nội dung kiến thức chủ yếu

là thực nghiệm; hầu hết các khái niệm, định luật, thuyết vật lí … được rút ra trên cơ

sở khảo sát, phân tích các kết quả có được từ việc tiến hành thí nghiệm Vì vậy, dạy học vật lí không chỉ là đơn thuần cung cấp cho học sinh kiến thức mà điều quan

Demo Version - Select.Pdf SDK

trọng là phải hình thành năng lực, những kỹ năng, kỹ xảo về thực hành như: gia công, lắp ráp, tiến hành thí nghiệm để thu thập và xử lí kết quả…

Tuy nhiên, thực trạng dạy học hiện nay ở các trường phổ thông vẫn còn nặng

về lý thuyết, thuyết trình và diễn giải Một số giáo viên vẫn không mạnh dạn đưa các thí nghiệm vào dạy học và phương tiện trực quan trong giờ học ít được chú ý

Vì vậy, giờ học không gây được hứng thú cho học sinh, không phát huy tinh thần tự học của HS Học sinh vẫn học tập theo lối ghi nhớ và tái hiện nên khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn vẫn còn hạn chế

Do đó, để đổi mới phương pháp dạy học theo lối truyền thụ sang dạy học theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh, giáo viên cần tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học tích cực nhằm phát huy năng lực, hình thành tính chủ động, sáng tạo của học sinh; tăng cường học tập của cá nhân, phối hợp hài hòa việc học với học nhóm; coi trọng việc bồi dưỡng phương pháp tự học và rèn luyện kỹ năng ngang tầm với việc truyền thụ kiến thức; tăng cường khai thác và sử dụng thí nghiệm và các phương tiện trực quan trong dạy học vật lí

Với những lí do trên, chúng tôi đã chọn đề tài : “Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học phần Quang hình học

Vật lí 11 Cơ bản Trung học phổ thông” để nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Ở nước ta, trong những năm gần đây, nhiều tác giả đã có những công trình nghiên cứu, bài viết khác nhau liên quan đến dạy học theo định hướng phát triển

năng lực của người học như: Phạm Xuân Quế và Vũ Trọng Rỹ: “Bồi dưỡng một số

vấn đề về phương pháp dạy học môn vật lí cho giáo viên trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực”; Tô Văn Bình, Dương Thị Hoa “Xây dựng tiến trình dạy học các thuyết về ánh sáng theo hướng phát triển năng lực tư duy cho học sinh”; Lương Việt Thái (2011) “Báo cáo tổng kết đề tài phát triển chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực người học”; Lương Việt

Thái (2012) “Một số vấn đề về phát triển chương trình giáo dục phổ thôngtheo

định hướng phát triển năng lực” Kỉ yếu Hội thảo Khoa học “Giải pháp đột phá đổi

Demo Version - Select.Pdf SDK

mới căn bản toàn diện nền giáo dục Việt Nam” (Tháng 6 - 2012) Hội Khoa học

Tâm lí - Giáo dục Việt Nam

Thông qua nghiên cứu của các tác giả, chúng tôi nhận thấy các tác giả đã có

sự thống nhất cơ bản về nội dung, phân loại, đánh giá về phát triển năng lực của học sinh ở bậc trung học phổ thông Tuy nhiên, phần thí nghiệm vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu

3 Mục tiêu đề tài

Sử dụng thí nghiệm trong dạy học phần “Quang hình học” vật lí11 Trung học phổ thông nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học ở trường phổ thông

4 Giả thuyết khoa học

Nếu sử dụng được các bài thí nghiệm phần “Quang hình học” vật lí 11 theo định hướng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong quá trình dạy học thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học vật lí ở trường THPT

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về thí nghiệm và phương pháp giảng dạy theo định hướng phát triển năng lực trong dạy học vật lí

- Nghiên cứu thực trạng dạy học thí nghiệm ở các trường THPT

- Đưa ra được tiến trình khai thác và sử dụng thí nghiệm phần “Quang hình học” vật lí 11 để phát triển NL của học sinh trong tiến trình dạy học

6 Đối tượng nghiên cứu

Hoạt động dạy và học phần “Quang hình học” trong đó chủ yếu nghiên cứu vấn đề phát triển năng lực hợp tác của HS

7 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu quá trình tổ chức hoạt động dạy học phần

“Quang hình học” vật lí 11 trên lớp có sự hướng dẫn của giáo viên nhằm phát huy năng lực hợp tác của HS ở một số trường THPT thành phố Đà Nẵng

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Nghiên cứu các tài liệu về chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước trong công tác giáo dục;

- Nghiên cứu các tài liệu Triết học, Tâm lý học, Giáo dục học có liên quan đến hoạt động dạy học phát triển năng lực;

- Nghiên cứu các công trình về việc vận dụng lý thuyết phát triển năng lực trong tổ chức hoạt động dạy học;

- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa, sách bài tập, sách giáo viên phần

“Quang hình học” vật lí 11 THPT;

- Nghiên cứu những tài liệu về các bài thí ngiệm phần “Quang hình học” trong dạy học

8.2 Phương pháp thực tiễn

Điều tra thực trạng tổ chức hoạt động dạy học trong phần “Quang hình học” vật

lí 11 trung học phổ thông

+ Đối với GV

- Dự giờ một số GV

- Tham khảo giáo án một số GV

+ Đối với HS

Sử dụng phiếu điều tra để khảo sát nhu cầu, hứng thú và cách thức học tập phần “Quang hình học” vật lí 11 THPT

8.3 Phương pháp nghiên cứu thống kê toán học

Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm và kiểm định giả thuyết thống kê về sự khác nhau trong kết quả học tập của hai nhóm thực nghiệm và đối chứng

9 Cấu trúc của đề tài

Đề tài gồm 3 phần: Mở đầu, nội dung và kết luận

Mở đầu

Nội dung

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng thí nghiệm trong dạy học

phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

Chương 2: Thiết kế tiến trình dạy học phần “Quang hình học” Vật lí 11 theo

Demo Version - Select.Pdf SDK

định hướng phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Kết luận

Tài liệu tham khảo

Phần phụ lục

Demo Version - Select.Pdf SDK