Phương pháp sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học môn địa lí lớp 12 THPT theo định hướng năng lực (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐINH THỊ NGA PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐINH THỊ NGA

PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT

THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

Thừa Thiên Huế, năm 2016

Demo Version - Select.Pdf SDK

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐINH THỊ NGA

PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT

THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Địa lí

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN ĐỨC VŨ

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, đƣợc các đồng tác giả cho phép sử dụng và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả (Chữ ký)

ĐINH THỊ NGA

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn, sự tri ân sâu sắc tới Thầy giáo PGS.TS Nguyễn Đức Vũ - Viện trưởng Viện nghiên cứu giáo dục, Trường ĐHSP Huế là người đã trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn, giúp đỡ, động viên và tạo mọi điều kiện

để tôi được nghiên cứu và thực hiện đề tài luận văn

Chân thành cảm ơn quý thầy giáo, cô giáo trong khoa Địa lí đã trực tiếp giảng dạy, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Xin được gởi lời cảm ơn đến:

Đại học Huế, Trường Đại học sư phạm và phòng Đào tạo sau Đại học - Đại học sư phạm Huế

Ban Giám Hiệu, Thầy cô giáo, đồng nghiệp và các em học sinh trường THPT Trần Phú, Trường THPT Thanh Khê, Trường THPT Hoàng Hoa Thám và Trường THPT Thái Phiên (Thành Phố Đà Nẵng) đã giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra, khảo sát và thực hiện một số nội dung liên quan đến đề tài luận văn

Gia đình, bạn bè, những người thân yêu luôn ủng hộ, động viên và giúp đỡ

để tôi hoàn thành việc học tập và nghiên cứu

Xin nhận ở nơi tôi lời chúc sức khỏe, hạnh phúc và thành đạt Xin cảm ơn!

Tác giả (Chữ ký)

ĐINH THỊ NGA

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

TRANG PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ 5

DANH MỤC CÁC BẢNG 6

MỞ ĐẦU 8

1 Lí do chọn đề tài 8

2 Mục tiêu đề tài 10

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

5 Lịch sử nghiên cứu 11

6 Phương pháp nghiên cứu 14

6.1 Phương pháp phân tích tổng hợp tài liệu 14

6 2 Phương pháp khảo sát điều tra 15

6.3 Phương pháp thực nghiê ̣m sư pha ̣m 15

6.4 Phương pháp thống kê toán ho ̣c 15

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC 16

1.1 Phương tiện dạy học và phương tiện dạy học Địa lí 16

1.1.1 Phương tiện dạy học 16

1.1.2 Phương tiện dạy học địa lí 16

1.2 Bảng số liệu thống kê trong dạy học Địa lí 17

1.2.1 Bảng số liệu thống kê 17

1.2.2 Bảng số liệu thống kê trong dạy học môn Địa lí ở Trung học phổ thông 18

1.3 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực 20

1.3.1 Định nghĩa năng lực 20

1.3.2 Cấu trúc của năng lực 22

1.3.3 Năng lực của học sinh 24

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.3.4 Quá trình hình thành năng lực 25

1.3.5 Các năng lực cốt lõi của học sinh THPT 26

1.3.6 Các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí 27

1.3.7 Các mức độ của năng lực sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học địa lí lớp 12 theo định hướng năng lực 28

1.3.8 Mối quan hệ giữa kiến thức, kĩ năng, thái độ 28

1.4 Chương trình và sách giáo khoa Địa lí THPT 29

1.4.1 Chương trình Địa lí 12 trung học phổ thông 29

1.4.2 Đặc điểm sách giáo khoa Địa lí 12 trung học phổ thông 31

1.5 Đặc điểm học sinh lớp 12 THPT 33

1.5.1 Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi 33

1.5.2 Đặc điểm về hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ 34

1.5.3 Những đặc điểm nhân cách chủ yếu 34

1.6 Thực trạng sử dụng BSLTK trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT theo định hướng năng lực 35

1.6.1 Tổ chức khảo sát điều tra 35

1.6.2 Kết quả khảo sát, điều tra 36

1.6.3 Đánh giá thực trạng 40

1.6.4 Nguyên nhân 42

Chương 2 PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BẢNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ LỚP 12 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG LỰC 43

2.1 Một số nguyên tắc cơ bản khi sử dụng BSLTK trong dạy học Địa lí lớp THPT theo định hướng năng lực 43

2.1.1 Xác định rõ mục tiêu khi sử dụng BSLTK 43

2.1.2 BSLTK phải được cập nhật, phù hợp với nội dung kiến thức, kĩ năng và đặc điểm nhận thức của HS 43

2.1.3 Sử dụng đúng lúc, đúng chỗ, đủ cường độ 43

2.1.4 Kết hợp BSLTK với các phương tiện dạy học khác 44

2.1.5 Sử dụng BSLTK phải phát huy tính tích cực học tập của HS 44

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.2 Các phương pháp sử dụng BSLTK trong dạy học Địa lí lớp 12 THPT theo định

hướng năng lực 44

2.2.1 Phương pháp phân tích loại bảng có hệ thống số liệu đơn giản và yêu cầu rõ ràng cụ thể 44

2.2.2 Phương pháp phân tích loại bảng có hệ thống số liệu phức tạp, yêu cầu rõ ràng và cụ thể 49

2.2.3 Phương pháp phân tích bảng có hệ thống số liệu bình thường, nhưng câu hỏi có tính chất khái quát 54

2.2.4 Phương pháp phân tích bảng có hệ thống số liệu bình thường, nhưng câu hỏi yêu cầu cần có tính toán 60

2.2.5 Phương pháp phân tích bảng có hệ thống số liệu bình thường, nhưng câu hỏi vừa có tính khái quát, vừa đòi hỏi cần phải tính toán 63

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 70

3.1 Mục tiêu thực nghiệm 70

3.2 Nội dung thực nghiệm 70

3.3 Tổ chức thực nghiệm 70

3.3.1 Chọn lớp thực nghiệm 70

3.3.2 Phương pháp thực nghiệm 71

3.3.3 Tiến hành thực nghiệm 71

3.4 Kết quả thực nghiệm 72

3.4.1 Phân tích kết quả trước thực nghiệm 72

3.4.2 Phân tích kết quả sau thực nghiệm 76

3.4.3 Kết quả định tính 80

3.5 Kết luận chung về thực nghiệm 81

KẾT LUẬN 82

1 Kết quả đạt được 82

2 Hạn chế của đề tài 83

3 Một số đề xuất, kiến nghị 83

4 Hướng mở rộng của đề tài 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84 PHỤ LỤC P1

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CNH - HĐH : Công nghiệp hóa - hiện đại hóa

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ, HÌNH VẼ

Sơ đồ 1.1 Định hướng chức năng và cấu trúc đa thành tố của năng lực 23

Sơ đồ 1.2 Mô hình phát triển năng lực 25

Sơ đồ 1.3 Khung kiến thức và kĩ năng của học sinh trong thế kỉ XXI 26

Đồ thị 3.1: Đồ thị phân phối tần xuất tích lũy trước thực nghiệm 74

Đồ thị 3.2: Đồ thị phân phối tần xuất tích lũy sau thực nghiệm 78

Hình 2.1 Nhiệt độ trung bình năm ; Nhiệt độ trung bình tháng I và nhiệt độ trung bình tháng IIV 52

Hình 2.2 Cơ cấu giá trị sản xuất ngành trồng trọt 67

Hình 3.1 So sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN1 và ĐC1 trước TN 73

Hình 3.2 So sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN2 và ĐC2 trước TN 73

Hình 3.3 Biểu đồ so sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN3 và ĐC3 trước TN 73

Hình 3.4 Biểu đồ sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN4 và ĐC4 trước TN 73

Hình 3.5 Biểu đồ tổng hợp so sánh kết quả điểm kiểm tra 73

trước TN4 trường THPT 73

Hình 3.6 Biểu đồ sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN1 và ĐC1sau TN 77

Hình 3.7 Biểu đồ so sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN2 và ĐC2sau TN 77

Hình 3.8 Biểu đồ so sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN3 và ĐC3sau TN 77

Hình 3.9 Biểu đồ so sánh điểm bài kiểm tra của lớp TN4 và ĐC4sau TN 77

Hình 3.10 Tổng hợp so sánh kết quả điểm kiểm tra sau TN 4 trường THPT 77

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng1.1 Bảng mô tả các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí 27

Bảng 1.2 Số lượng và tỉ lệ các loại kênh hình trong SGK Địa lí 12 33

Bảng 1.3 Bảng thống kê số trường, số GV, HS tham gia điều tra thực tế 35

Bảng 1.4 Thực trạng các phương tiện dạy học Địa lí hiện nay ở trường THPT 36

Bảng 1.5 Nhận thức của GV và HS về việc sử dụng BSLTK theo định hướng năng lực trong quá trình dạy học Địa lí 12 ở trường THPT 37

Bảng 1.6 Hình thức tổ chức dạy học với các BSLTK Địa lí 38

Bảng 1.7 Nhận định của GV về khả năng sử dụng BSLTK Địa lí của HS lớp 12 hiện nay 39

Bảng 2.1 Dân số Việt Nam qua các năm 44

Bảng 2.2 Cơ cấu diện tích các loại cây trồng 46

Bảng 2.3 Diện tích gieo trồng và năng suất lúa của nước ta qua các năm 48

Bảng 2.4 Dân số trung bình và tỉ lệ phát triển dân số hàng năm ở Việt Nam thời kì 1951-2010 49

Bảng 2.5 Nhiệt độ trung bình tại một số địa điểm 51

Bảng 2.8 Cơ cấu dân số theo nhóm tuổi ở nước ta giai đoạn 1999 - 2012 56

Bảng 2.9 Bảng cơ cấu dân số theo nhóm tổi để phân biệt nước có dân số trẻ và dân số già 57

Bảng 2.10 Cơ cấu tổng sản phẩm trong nước theo giá hiện hành phân theo thành phần kinh tế, giai đoạn 2005 – 2012 58

Bảng 2.11 Dân số trung bình nước ta phân theo giới tính 60

Bảng 2.12 Tỉ số giới tính của dân số nước ta 60

Bảng 2.13 Giá trị sản xuất công nghiệp theo giá so sánh 1994 phân theo thành phần kinh tế 62

Bảng 2.14 Cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp phân theo thành phần kinh tế nước ta năm 2006 và năm 2010 63

Bảng 2.15 Tình hình phát triển chăn nuôi của nước ta qua các năm 64

Demo Version - Select.Pdf SDK

Bảng 2.17 Giá trị sản xuất ngành trồng trọt theo giá so sánh 66

Bảng 2.18 Tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất ngành trồng trọt theo giá so sánh 68

Bảng 3.1 Danh sách trường, GV, lớp tham gia thực nghiệm sư phạm 71

Bảng 3.2 Phân phối tần suất điểm bài kiểm tra trước thực nghiệm của lớp ĐC và lớp TN 72

Bảng 3.3 Phân phối tần suất tổng hợp điểm các bài kiểm tra trước TN của lớp ĐC chứng và TN 72

Bảng 3.4 Tổng hợp điểm trung bình và độ lệch chuẩn giữa các lớp TNvà ĐC 74

Bảng 3.5 Bảng phân phối tần suất luỹ tích 74

Bảng 3.6 Kết quả kiểm định T Test trước thực nghiệm 75

Bảng 3.7 Phân phối tần suất điểm bài kiểm tra trước thực nghiệm của lớp ĐC và lớp TN 76

Bảng 3.8 Phân phối tần suất tổng hợp điểm các bài kiểm tra trước thực nghiệm của lớp đối chứng và thực nghiệm 76

Bảng 3.9 Tổng hợp điểm trung bình và độ lệch chuẩn giữa các lớp TNvà ĐC 78

Bảng 3.10 Bảng phân phối tần suất luỹ tích 78 Bảng 3.11 Kết quả kiểm định T Test sau thực nghiệm 79 Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nghị quyết số 29-QN/TW ngày 4/11/2013 về “đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa – hiện đại hóa (CNH-HĐH) trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã định hướng cho sự nghiệp giáo dục : “phát triển giáo dục là đào tạo và nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học, học đi đôi với hành, lí luận gắn với thực tiễn…” Để thực hiện được điều đó, nghị quyết cũng nêu rõ: “ tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực người học, phát triển hài hoà đức, trí, thể, mĩ… tăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn… đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc…”

Tại điều 28 của luật giáo dục cũng quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh (HS); phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS” [10, tr.31]

Nhận thức được yêu cầu đặt ra cho nền giáo dục nước nhà trong giai đoạn hiện nay và giai đoạn sắp tới, các môn học trong hệ thống giáo dục phổ thông (trong đó

có môn Địa lí) đang nỗ lực xây dựng, phát triển và hoàn thiện nội dung và phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triển cho người học những phẩm chất và năng lực cần thiết để đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động trong nước và quốc tế trong công cuộc CNH-HĐH trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế hiện nay

Trong bộ môn Địa lí nói chung và môn địa lí lớp 12 nói riêng, việc dạy học

Demo Version - Select.Pdf SDK

sinh khai thác kiến thức và rèn luyện kĩ năng địa lí, là công cụ không thể thiếu trong khâu kiểm tra đánh giá (từ kiểm tra thường xuyên, kiểm tra định kì đến kì thi quốc gia hay các kì thi học sinh giỏi các cấp), thông qua các bài tập về kĩ năng làm việc với bảng số liệu như: kĩ năng phân tích, nhận xét bảng số liệu, kĩ năng vẽ biểu đồ và rút nhận xét giải thích từ bảng số liệu đã cho…Tuy nhiên, qua quan sát thực tế giảng dạy cho thấy, hiện nay nhiều giáo viên (GV) chưa hiểu hết về tầm quan trọng của bảng số liệu thống kê trong dạy học địa lí, chưa có phương pháp, kĩ thuật khai thác, sử dụng phù hợp để đạt được hiệu quả dạy học, phần lớn giáo viên sử dụng bảng số liệu thống kê như một công cụ để truyền thụ hay minh hoạ cho kiến thức lí thuyết, mà chưa thực sự chú ý đến kĩ năng tìm tòi, sáng tạo để phát huy năng lực của học sinh Do đó, việc rèn luyện kỹ năng địa lí (một bộ phận quan trọng không thể thiếu của hệ thống tri thức địa lí ở nhà trường phổ thông mà học sinh cần phải có), việc hình thành và phát triển năng lực cho học sinh chưa được quan tâm đúng mức, chính vì vậy mà kĩ năng sử dụng bảng số liệu thống kê của học sinh trung học phổ thông (THPT), nhất là học sinh lớp 12 còn nhiều yếu kém, các em rất dễ mất điểm hoặc khó có thể đạt điểm tối đa khi làm bài thi ở phần kĩ năng này Đây có thể

là nguyên nhân dẫn đến giờ học địa lí giảm sự hứng thú và nhàm chán Bảng số liệu thống kê bị “thờ ơ” trong quá trình dạy học, dẫn đến chất lượng và hiệu quả dạy học bộ môn chưa cao, chưa đáp ứng được yêu cầu và mục tiêu giáo dục đề ra

Trước yêu cầu đổi mới về nội dung, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo hướng tích cực nhằm phát triển năng lực học sinh, trước những vai trò quan trọng của việc sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học, trước những thực trạng

ở trường THPT trong việc sử dụng bảng số liệu thống kê còn nhiều bất cập như hiện nay, với tất cả những lí do nêu trên, tôi đã chọn đề tài nghiên cứu cho mình là:

“Phương pháp sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học môn Địa lí lớp 12 THPT theo định hướng năng lực” Với mong muốn góp phần giải quyết một số

vấn đề thực tiễn trong dạy học bộ môn địa lí nói chung và môn địa lí lớp 12 nói riêng với bảng số liệu thống kê, giúp việc sử dụng bảng số liệu thống kê trong dạy học của giáo viên một cách hiệu quả hơn, xoá dần và loại bỏ thói quen sử dụng

Demo Version - Select.Pdf SDK