Nghiên cứu giải quyết các mâu thuẫn trong việc khai thác, sử dụng tài nguyên nước trên lưu vực sông hương, tỉnh thừa thiên huế (tt)

i ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐẬU NGỌC HẢI NGHIÊN CỨU GIẢI QUYẾT CÁC MÂU THUẪN TRONG VIỆC KHAI THÁC, SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN NƯỚC TRÊN LƯU VỰC SÔNG HƯƠNG, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ CHUYÊ

i

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẬU NGỌC HẢI

NGHIÊN CỨU GIẢI QUYẾT CÁC MÂU THUẪN

TRONG VIỆC KHAI THÁC, SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN NƯỚC TRÊN LƯU VỰC SÔNG HƯƠNG, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ

CHUYÊN NGÀNH: ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN

MÃ SỐ: 60 44 02 17

LUẬN VĂN THẠC SĨ ĐỊA LÝ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN HỒNG SƠN

Thừa Thiên Huế, năm 2016 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả trình bày trong luận văn là hoàn toàn trung thực

và chưa từng được công bố Nếu có kế thừa kết quả nghiên cứu của người khác thì được trích dẫn rõ ràng Nếu có gì sai trái tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Tác giả

Đậu Ngọc Hải Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Để có hể hoàn hành luận văn này, tôi xin rân rọng gửi lời cảm

Hoàng Sơn - người Thầy đã ận ình giúp đỡ và hướng dẫn ôi trong suốt quá rình hực hiện luận văn.

Xin chân hành cảm ơn các hầy, cô giáo rong ổ Địa lý Tự

Huế đã ạo điều kiện huận lợi cho ôi trong suốt thời gian học ập và nghiên cứu ại trường.

Xin chân thành cảm ơn các cơ quan, ban ngành: Sở TN &

để ôi có hể hoàn hành luận văn này.

Xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã giúp đỡ ôi trong quá rình hực hiện và hoàn hiện luận văn.

Tác giả luận văn Đậu Ngọc Hải

iii

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Danh mục các bảng 5

Danh mục hình vẽ, bản đồ 6

MỞ ĐẦU 7

1 Tính cấp thiết của đề tài 7

2 Mục tiêu và nhiệm vụ 8

3 Giới hạn của đề tài 9

4 Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 9

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 12

6 Đóng góp và điểm mới của đề tài 12

7 Cấu trúc của đề tài 12

NỘI DUNG 13

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 13

1.1 Các khái niệm liên quan 13

1.1.1 Tài nguyên nước 13

1.1.2 Mâu thuẫn và bản chất của mâu thuẫn 13

1.2 Các mâu thuẫn và nguyên nhân gây mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng tài nguyên nước trên thế giới 13

1.2.1 Các mâu thuẫn chủ yếu trong khai thác, sử dụng tài nguyên nước 13

1.2.2 Các nguyên nhân cơ bản tạo nên các mâu thuẫn trong sử dụng tài nguyên nước 17

1.2.3 Kinh nghiệm giải quyết các mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng tài nguyên nước trên thế giới 18

1.3 Những vấn đề mâu thuẫn trong khai thác sử dụng tài nguyên nước ở

Việt Nam 23

1.3.1 Những hạn chế trong khai thác sử dụng tài nguyên nước ở Việt Nam 23

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

1.3.2 Những vấn đề mâu thuẫn trong khai thác và sử dụng tài nguyên nước

ở Việt Nam 24

1.4 Tình hình nghiên cứu tài nguyên nước ở Việt Nam 24

1.5 Tình hình nghiên cứu tài nguyên nước ở lưu vực sông Hương 27

CHƯƠNG 2 ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG, HIỆN TRẠNG VÀ CÁC MÂU THUẪN TRONG KHAI THÁC, SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN NƯỚC TRÊN LƯU VỰC SÔNG HƯƠNG, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ 32

2.1 Đánh giá tiềm năng tài nguyên nước trên lưu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế 32

2.1.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội lưu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế 32

2.1.2 Đánh giá tiềm năng tài nguyên nước trên lưu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế 53

2.2 Hiện trạng khai thác, sử dụng tài nguyên nước trên lưu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế 65

2.2.1 Phân vùng sử dụng nước 65

2.2.2 Hiện trạng sử dụng nước mặt trên lưu vực sông Hương 67

2.2.3 Hiện trạng khai thác nước dưới đất 69

2.3 Đánh giá các mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng tài nguyên nước trên lưu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế 70

2.3.1 Các mâu thuẫn liên quan đến số lượng nước 70

2.3.2 Các mâu thuẫn liên quan đến chất lượng nước 76

2.3.3 Các mâu thuẫn liên quan đến cơ chế, chính sách quản lý, khai thác tài nguyên nước 77

2.4 Phân tích các nguyên nhân gây mâu thuẫn trong việc khai thác, sử dụng tài nguyên nước trên lưu vực sông Hương 79

2.4.1 Phân bố tài nguyên nước không đều 79

2.4.2 Tốc độ phát triển kinh tế khá nhanh 79

2.4.3 Hệ thống công trình phục vụ khai thác, sử dụng tài nguyên nước còn nhiều hạn chế 80

2.4.4 Sử dụng nước chưa tiết kiệm 80

2.4.5 Quản lý nhà nước về tài nguyên nước phân tán và chưa phù hợp 80

Demo Version - Select.Pdf SDK

CHƯƠNG 3 ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP GIẢI QUYẾT CÁC MÂU THUẪN

TRONG KHAI THÁC, SỬ DỤNG TÀI NGUYÊN NƯỚC TRÊN LƯU VỰC

SÔNG HƯƠNG, TỈNH THỪA THIÊN HUẾ 82

3.1 Cơ sở khoa học giải quyết các mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng tài

nguyên nước trên lưu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế 82

3.1.1 Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Thừa Thiên Huế

đến năm 2020 82

3.1.2 Chiến lược quốc gia về tài nguyên nước đến năm 2020 82

3.1.3 Quy hoạch tổng thể phát triển thủy lợi tỉnh Thừa Thiên Huế

đến năm 2020 83

3.2 Nguyên tắc chung về sử dụng tài nguyên nước 84

3.2.1 Cần phải gắn chặt với các biện pháp quản lý và bảo vệ hệ thống

sinh thái lưu vực 84

3.2.2 Quản lý sử dụng theo phương thức tổng hợp và thống nhất 84

3.2.3 Coi trọng giá trị kinh tế của tài nguyên nước và có biện pháp để

phát huy tối đa giá trị kinh tế của tài nguyên nước 86

3.2.4 Cần có sự tham gia của tất cả các thành phần có liên quan trong

quản lý tài nguyên nước 86

3.2.5 Động viên sự tham gia của phụ nữ và đáp ứng các yêu cầu của họ

trong khi xây dựng các chính sách về nước 87

3.3 Đề xuất giải pháp giải quyết các mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng

tài nguyên nước trên lưu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế 87

3.3.1 Các giải pháp giải quyết mâu thuẫn liên quan đến số lượng nước 87

3.3.2 Các giải pháp giải quyết mâu thuẫn liên quan đến chất lượng nước 90

3.3.3 Các giải pháp giải quyết mâu thuẫn liên quan đến cơ chế, chính sách quản lý, khai thác tài nguyên nước 92

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 100

1 Kết luận 100

2 Kiến nghị 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO 102 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chú thích

BQL

KT - XH

KT - TV

LVS

NDĐ

NN & PTNT

PCLB

PTBV

QCVN

QLĐĐ

TNN

TN & MT

TCVN

UBND

UBQL

Ban quản lý Kinh tế - xã hội Khí tượng - thủy văn Lưu vực sông

Nước dưới đất Nông nghiệp và phát triển nông thôn Phòng chống lụt bão

Phát triển bền vững Quy chuẩn Việt Nam Quản lý đất đai Tài nguyên nước Tài nguyên và môi trường Tiêu chuẩn Việt Nam

Ủy ban nhân dân

Ủy ban quản lý

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1 Chỉ tiêu nước cấp cho chăn nuôi 66

Bảng 2.2 Chỉ tiêu dùng nước cho 1 ha nuôi trồng thủy sản 66

Bảng 2.3 Chỉ tiêu dùng nước cho công nghiệp lưu vực sông Hương 67

Bảng 2.4 Hiện trạng sử dụng nước trên lưu vực sông Hương năm 2015 69

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

DANH MỤC HÌNH VẼ, BẢN ĐỒ

Trang

Hình 2.1: Bản đồ vị trí lưu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế 32

Hình 2.2 Bản đồ địa chất lưu vực sông Hương 33

Hình 2.3 Bản đồ phân bố lượng mưa năm lưu vực sông Hương 37

Hình 2.4 Bản đồ thảm thực vật lưu vực sông Hương 38

Hình 2.5 Bản đồ đất lưu vực sông Hương 40

Hình 2.6 Bản đồ tài nguyên nước mặt lưu vực sông Hương 54

Hình 2.7 Biểu đồ phân phối dòng chảy trên lưu vực sông Hương 55

Hình 2.8 Bản đồ phân vùng sử dụng nước lưu vực sông Hương 65

Hình 3.1 Sơ đồ đề xuất hệ thống tổ chức quản trị lưu vực sông Hương 97

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Nước là yếu tố chủ yếu của hệ sinh thái, là nhu cầu cơ bản của mọi sự sống trên Trái Đất và cần thiết cho các hoạt động kinh tế - xã hội (KT - XH) của loài người Cùng với các dạng tài nguyên thiên nhiên khác, tài nguyên nước (TNN) là một trong bốn nguồn lực cơ bản để phát triển KT - XH Nước trong thế kỷ XXI được đánh giá là tài nguyên đứng thứ 2 chỉ sau tài nguyên con người TNN bao gồm nước trong khí quyển, nước mặt, nước ngầm, nước biển và đại dương, các nguồn nước hầu hết là tài nguyên tái tạo được Mặc dù lượng nước trên Trái Đất là khổng

lồ, song lượng nước ngọt cho phép con người sử dụng chỉ chiếm một phần rất nhỏ Hơn nữa sự phân bố nguồn nước ngọt không đều theo không gian và thời gian càng làm cho nước trở thành một dạng tài nguyên đặc biệt, cần phải được bảo vệ và sử dụng hợp lí

Lưu vực sông Hương là một vùng rộng lớn nằm ở vị trí trung tâm và bao trùm phần lớn lãnh thổ tỉnh Thừa Thiên Huế, có diện tích khoảng 2830 km2 [9] Đây là một vùng tập trung nhiều tiềm lực kinh tế của tỉnh, với 68% diện tích tự nhiên, 78% dân số nhưng đóng góp 75 - 85% giá trị GDP, gần 90% giá trị gia tăng công nghiệp

và 80 - 85% giá trị xuất khẩu … Vùng thượng lưu và vùng trung lưu có nhiều tiềm năng lớn về phát triển các ngành nông nghiệp như trồng cây công nghiệp, cây ăn quả, chăn nuôi gia súc, trồng rừng và kinh tế vườn đồi Vùng hạ lưu nối với các đầm phá ven biển có thể phát triển đánh bắt và nuôi trồng thủy hải sản Với tổng lượng nước trung bình hàng năm khoảng 8,2 tỷ m3 - sông Hương là nguồn cung cấp nước quan trọng cho hầu hết các ngành kinh tế, các hoạt động sản xuất, sinh hoạt của người dân Thừa Thiên Huế

Trong những năm gần đây, do sự gia tăng dân số và sự phát triển kinh tế ngày càng mạnh mẽ dẫn đến nhu cầu nước ngày càng tăng lên Mặc dù, có tổng trữ lượng khá lớn nhưng lại phân hóa theo mùa sâu sắc Trong năm, lượng mưa trên lưu vực sông Hương được phân hóa thành hai mùa: mùa mưa và mùa ít mưa Lượng mưa lớn tập trung trong 4 tháng (9 - 12) chiếm tới 74,4% lượng mưa năm, trong đó tháng

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

10 có lượng mưa lớn nhất chiếm 25,5% lượng mưa năm Còn 3 tháng (2 - 4) có lượng mưa trung bình tháng đạt xấp xỉ 50mm, tổng lượng mưa 3 tháng thấp nhất chỉ đạt 4,89% lượng mưa năm gây nên tình trạng thiếu nước cho sinh hoạt và sản xuất Trong những năm qua, số lượng các công trình phục vụ cho khai thác TNN ngày càng nhiều, các công trình thủy điện xây dựng trên thượng nguồn lưu vực và các công trình thủy lợi ở vùng hạ lưu đã làm thay đổi chế độ dòng chảy tự nhiên trên hệ thống sông Hương Sự phát triển của các ngành công nghiệp, nuôi trồng thủy sản,

du lịch đã làm cho nguồn nước bị ô nhiễm nghiêm trọng, gây ra những khó khăn cho các ngành dùng nước Bên cạnh đó, với xu thế bất lợi của thời tiết - hiện tượng biến đổi khí hậu toàn cầu, sông Hương cũng thường phải gánh những tác động bất lợi từ thiên nhiên Tất cả những điều đó đã gây ra những mâu thuẫn giữa việc phát triển thủy điện với tưới tiêu cho nông nghiệp, với bảo vệ môi trường vùng hạ lưu; mâu thuẫn trong việc sử dụng TNN cho các ngành kinh tế: giữa các ngành sử dụng nước có yêu cầu về chất lượng khác nhau trên cùng một nguồn nước Mặt khác, nguồn TNN trên lưu vực sông Hương không theo địa giới hành chính, gây ra những tranh chấp gay gắt về nguồn nước giữa các địa phương Việc quản lý TNN vẫn chưa

có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan, ban ngành trong tỉnh, gây khó khăn trong việc quản lý, khai thác và sử dụng hợp lý nguồn TNN

Do vậy, việc “Nghiên cứu giải quyết các mâu thuẫn trong việc khai thác, sử

dụng tài nguyên nước trên lưu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế” là một

vấn đề có ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn

2 MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ

2.1 Mục tiêu

Xác định các vấn đề mâu thuẫn trong việc khai thác sử dụng nguồn nước trên lưu vực sông Hương, trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp giải quyết các mâu thuẫn

để khai thác và sử dụng bền vững TNN

2.2 Nhiệm vụ

- Tổng quan vấn đề nghiên cứu giải quyết các mâu thuẫn trong khai thác sử dụng TNN trên thế giới và Việt Nam

- Nghiên cứu, đánh giá tiềm năng TNN lưu vực sông Hương

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Đánh giá hiện trạng và các mâu thuẫn trong quản lý, khai thác sử dụng TNN lưu vực sông Hương

- Đề xuất giải pháp giải quyết các mâu thuẫn trong khai thác và sử dụng TNN trên lưu vực sông Hương

3 GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI

3.1 Giới hạn về không gian

Đề tài nghiên cứu ở lưu vực sông Hương, tỉnh Thừa Thiên Huế

3.2 Giới hạn về thời gian

Các số liệu được thu thập, điều tra, khảo sát đến hiện trạng năm 2015

4 QUAN ĐIỂM TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

4.1 Quan điểm nghiên cứu

Đề tài sử dụng các quan điểm sau vào nghiên cứu:

4.1.1 Quan điểm hệ thống

Hệ thống tự nhiên được cấu thành từ nhiều thành phần có quan hệ chặt chẽ với nhau theo những quy luật nhất định tạo thành các đơn vị địa tổng thể, mỗi địa tổng thể lại bao gồm những cấp thấp hơn Vì vậy, khi nghiên cứu các mâu thuẫn nảy sinh trong quá trình khai thác, sử dụng nước trên lưu vực sông Hương, phải đặt TNN trong các hợp phần tự nhiên và trong mối quan hệ với toàn bộ hệ thống tự nhiên để

có những nhận định đúng về đối tượng

4.1.2 Quan điểm lãnh thổ

Các đối tượng địa lý tồn tại trên những lãnh thổ nhất định do tác động tổng hợp của các hệ thống vật chất trong những điều kiện cụ thể nên các đối tượng đó

có những điểm đặc trưng trên mỗi không gian lãnh thổ riêng biệt Lưu vực sông Hương có sự phân hóa các thành phần tự nhiên theo chiều ngang lẫn chiều thẳng đứng Do các điều kiện phát sinh không đồng nhất trên toàn lãnh thổ nên TNN cũng có sự phân hóa sâu sắc Chính sự phân hóa này kéo theo sự đa dạng của các vùng thủy văn Khi nghiên cứu hiện trạng sử dụng và những mâu thuẫn trong khai thác nguồn TNN cần phân chia theo từng vùng sử dụng nước để thấy rõ sự khác biệt, phân hóa qua đó làm rõ được mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng nước theo các vùng không gian

Demo Version - Select.Pdf SDK

10

4.1.3 Quan điểm tổng hợp

Quan điểm tổng hợp thể hiện sự nhìn nhận đối tượng nghiên cứu một cách đồng bộ, toàn diện, xem xét chúng là sự kết hợp, phối hợp có quy luật của các yếu

tố tạo thành TNN của lưu vực sông Hương là kết quả tác động tổng hợp của các yếu tố như địa chất, địa hình, địa mạo, lớp phủ thổ nhưỡng, lớp phủ thực vật, khí hậu, thủy văn, hoạt động dân sinh … Đặc điểm của mỗi thành phần ấy cũng chịu tác động của tất cả các thành phần khác và ngược lại Vận dụng quan điểm này, khi đánh giá tiềm năng TNN phải nghiên cứu tổng thể các yếu tố tác động lên lưu vực

cả điều kiện tự nhiên và điều kiện KT - XH

4.1.4 Quan điểm lịch sử - viễn cảnh

Các đối tượng địa lý đều có quá trình phát sinh và phát triển, tức là chúng thường xuyên có những thay đổi, biến động theo thời gian Các đặc điểm của mỗi thành phần tự nhiên hay của các lãnh thổ không phải là bất biến nên những đánh giá

về chúng chỉ đúng ở một thời điểm nhất định Do đó, cần thiết phải có những phân tích, nhận định về xu hướng phát triển của đối tượng trong tương lai làm cơ sở cho những định hướng khai thác TNN trên lãnh thổ nghiên cứu Nói cách khác nghiên cứu quá khứ và hiện tại là cơ sở khoa học vững chắc cho việc xác định các mâu thuẫn trong khai thác, sử dụng nước ở lưu vực sông Hương và là định hướng quy hoạch sử dụng hợp lí nguồn TNN trong tương lai

4.1.5 Quan điểm phát triển bền vững

Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm thỏa mãn nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng phát triển của thế hệ tương lai, mọi sự lợi dụng quá mức vào tự nhiên đều dẫn đến tác hại không thể lường hết Quan điểm này sẽ chi phối việc đề xuất các giải pháp giải quyết các mâu thuẫn ở hiện tại, khai thác bền vững TNN, sao cho các hoạt động khai thác, sử dụng TNN không làm tổn hại đến sự tồn tại

và phát triển của các thành phần tự nhiên, đảm bảo nhu cầu của các thế hệ mai sau

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài đã sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

4.2.1 Phương pháp phân tích tổng hợp

Cơ sở của phương pháp là dựa vào việc phân tích và xử lý số liệu, tài liệu đã

Demo Version - Select.Pdf SDK