Dạy học tích hợp trong môn địa lí 10 THPT (tt)

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM LÊ THỊ THANH NGA DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG MÔN ĐỊA LÍ 10 THPT Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Địa lí Mã số: 60140111 LUẬN VĂN THẠC

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ THANH NGA

DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG MÔN ĐỊA LÍ 10 THPT

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Địa lí

Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THEO ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN ĐỨC VŨ

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

LÊ THỊ THANH NGA

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn, sự tri ân sâu sắc tới Thầy giáo PGS.TS Nguyễn Đức Vũ - Viện trưởng Viện nghiên cứu giáo dục, Trường ĐHSP Huế là người đã trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn, giúp đỡ, động viên và tạo mọi điều kiện để tôi được nghiên cứu và thực hiện đề tài luận văn

Chân thành cảm ơn quý thầy giáo, cô giáo trong khoa Địa lí đã trực tiếp giảng dạy, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Xin được gởi lời cảm ơn đến:

Đại học Huế, Trường Đại học sư phạm và phòng Đào tạo sau Đại học - Đại học sư phạm Huế

Ban Giám Hiệu, Thầy cô giáo, đồng nghiệp và các em học sinh trường THPT Hương Khê, Trường THPT Phúc Trạch, Trường THPT Hàm Nghi và Trường THPT Phan Đình Phùng, THPT Lí Tự Trọng đã giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra, khảo sát và thực hiện một số nội dung liên quan đến đề tài luận văn

Gia đình, bạn bè, những người thân yêu luôn ủng hộ, động viên và giúp đỡ để tôi hoàn thành việc học tập và nghiên cứu

Xin nhận ở nơi tôi lời chúc sức khỏe, hạnh phúc và thành đạt Xin cảm ơn!

Tác giả

LÊ THỊ THANH NGA

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

TRANG PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 4

DANH MỤC BẢNG 5

DANH MỤC HÌNH 6

MỞ ĐẦU 7

1 Lí do chọn đề tài 7

2 Mục tiêu nghiên cứu 8

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Lịch sử nghiên cứu 9

6 Phương pháp nghiên cứu 12

7 Cấu trúc của đề tài 13

NỘI DUNG 14

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG MÔN ĐỊA LÍ 10 THPT 14

1.1 Tích hợp và dạy học tích hợp 14

1.1.1 Khái niệm tích hợp 14

1.1.2 Khái niệm dạy học tích hợp 14

1.1.3 Đặc trưng của dạy học tích hợp 16

1.1.4 Mục tiêu của dạy học tích hợp 17

1.1.5 Các hình thức tích hợp cơ bản trong chương trình giáo dục phổ thông 18

1.1.6 Các mức độ tích hợp trong một bài học 21

1.1.7 Sự cần thiết của dạy học tích hợp trong dạy học Địa lí 10 THPT 21

1.2 Chương trình và sách giáo khoa Địa lí 10 THPT 25

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.2.1 Mục tiêu của chương trình Địa lí 10 THPT 25

1.2.2 Đặc điểm của sách giáo khoa Địa lý 10 THPT 27

1.3 Đặc điểm tâm sinh lí và phát triển nhận thức của học sinh lớp 10 THPT 27

1.3.1 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi 27

1.3.2 Đặc điểm về hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ 28

1.3.3 Tương quan giữa tâm sinh lí lứa tuổi học sinh lớp 10 THPT và dạy học tích hợp 29

1.4 Thực trạng dạy học tích hợp trong môn Địa lí lớp 10 THPT 30

1.4.1 Thực trạng về phía giáo viên 30

1.6.2 Thực trạng về phía học sinh 32

1.6.3 Nguyên nhân thực trạng 33

CHƯƠNG 2 QUY TRÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG ĐỊA MÔN ĐỊA LÍ LỚP 10 THPT 34

2.1 Khả năng dạy học tích hợp trong địa lí 10 THPT 34

2.2 Một số nguyên tắc tổ chức dạy học tích hợp trong môn Địa lí lớp 10 THPT 42

2.2.1 Đảm bảo tính mục tiêu 42

2.2.2 Đảm bảo tính khoa học 43

2.2.3 Đảm bảo tính liên môn và gắn với thực tiễn 43

2.3.4 Đảm bảo tính khả thi 43

2.2.5 Đảm bảo sự tích hợp - hợp tác - tổng hợp 44

2.3 Quy trình thiết kế bài dạy học tích hợp trong Địa lí 10 THPT 45

2.4 Một số phương pháp dạy học có hiệu quả cao trong dạy học tích hợp 51

2.4.1 Phương pháp dạy học đặt và giải quyết vấn đề 51

2.4.2 Phương pháp dạy học theo dự án 53

2.4.3 Phương pháp dạy học thảo luận 56

2.4.4 Phương pháp tranh luận 61

2.5 Thí dụ về việc dạy học tích hợp trong phần Địa lí tự nhiên đại cương - Địa lí 10 THPT 62

3.4 Củng cố: 5 phút 71

Demo Version - Select.Pdf SDK

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 75

3.1 Mục đích thực nghiệm 75

3.2 Nội dung thực nghiệm 75

3.3 Tổ chức thực nghiệm 75

3.4 Kết quả thực nghiệm 76

3.4.1 Kết quả định lượng 76

3.4.2 Kết quả định tính 80

3.4.3 Kết luận chung 81

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 82

1 Kết quả đạt được và hạn chế của đề tài 82

2 Một số đề xuất kiến nghị 82

3 Hướng mở rộng của đề tài 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Chữ nguyên nghĩa

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC BẢNG

Trang

Bảng 1.1 So sánh đặc điểm của dạy học tích hợp và dạy học đơn môn 23 Bảng 1.2 Nhận thức của giáo viên về việc dạy học tích hợp trong môn Địa lí 10 30 Bảng 1.3 Mức độ tổ chức dạy học tích hợp trong dạy học môn Địa lí 10 31 Bảng 1.4 Cách thức dạy học tích hợp của giáo viên trong dạy học địa lí ở trường THPT tại tỉnh Hà Tĩnh 32 Bảng 2.1 Nội dung tích hợp trong các bài học trong phần Địa lí tự nhiên - Địa lí 10 37 Bảng 2.2 Xác định một số công cụ đánh giá mục đích dạy học 51 Bảng 3.1 Bảng phân phối điểm các bài kiểm tra của các lớp TN và ĐC của 3 trường thực nghiệm 77 Bảng 3.2 Bảng phân phối tần suất tổng hợp điểm các bài kiểm tra ở các lớp thực nghiệm và đối chứng 78 Bảng 3.3 Tổng hợp điểm trung bình và lệch chuẩn giữa lớp TN và ĐC 79

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH MỤC HÌNH

Trang

Hình 1.1 Các chủ đề/vấn đề trong dạy học tích hợp đa môn 19 Hình 1.2 Các chủ đề/vấn đề trong dạy học tích hợp liên môn 20 Hình 2.1 Quy trình thiết kế bài dạy học tích hợp 45 Hình 3.1 Biểu đồ tổng hợp so sánh kết quả thực nghiệm và đối chứng tại 3 trường THPT tham gia thực nghiệm 78

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 Khoá XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo xác định mục tiêu tổng quát của đổi mới là: Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, hết lòng phục vụ nhân dân và đất nước; có hiểu biết và k năng cơ bản, khả năng sáng tạo để làm chủ bản thân, sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lý tốt; có cơ cấu và phương thức hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập; bảo đảm các điều kiện nâng cao chất lượng; hệ thống giáo dục được chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, xã hội hóa và hội nhập quốc tế; giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và mang đậm bản sắc dân tộc

Dạy học tích hợp giúp người học kết hợp tri thức của các môn học, các bài học, phân môn cụ thể trong chương trình học tập theo nhiều cách khác nhau vì thế việc nắm kiến thức sẽ sâu sắc, có hệ thống, bền vững và thông qua các bài học nhận thức sẽ hình thành được những năng lực cần thiết cả trong học tập và cuộc sống Hơn nữa dạy học tích hợp là một xu thế trong dạy học hiện đại của nhiều nước phát triển và là một trong những xu hướng sẽ thực hiện đổi mới sách giáo khoa phổ thông Việt Nam sau năm 2015

Địa lí đã là môn khoa học tổng hợp, có nhiều khả năng tích hợp nhất so với các môn học khác Đặc biệt, chương trình Địa lí 10 là tổng hợp kiến thức đại cương về tự nhiên và kinh tế - xã hội, gắn với thực tiễn cuộc sống và nhiều môn khoa học khác, rất phù hợp với việc tổ chức dạy học tích hợp Trước hết, do mọi sự vật hiện tượng trong

tự nhiên và xã hội đều ít nhiều có mối liên hệ với nhau; nhiều sự vật, hiện tượng có những điểm tương đồng và cùng nguồn cội Để nhận biết và giải quyết các sự vật, hiện tượng ấy cần huy đồng tổng hợp các kiến thức và kĩ năng từ nhiều lĩnh vực khác nhau,

do đó cần tích hợp giáo dục các kiến thức và kĩ năng cần tiết thông qua môn học…Trong thực tế nhiều năm qua, một số nội dung giáo dục đã được dạy học tích hợp trong môn Địa lí như: Giáo dục dân số - sức khỏe sinh sản, giáo dục môi trường, giáo

Demo Version - Select.Pdf SDK

dục kĩ năng sống, giáo dục biến đổi khí hậu, giáo dục sử dụng hợp lí và tiết kiệm năng lượng…điều đó đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc dạy học tích hợp trong chương trình Địa lí THPT Tuy nhiên, qua quan sát thực tế giảng dạy cho thấy, hiện nay nhiều giáo viên chưa hiểu hết về tầm quan trọng của việc tích hợp trong dạy học địa lí, chưa biết cách xây dựng, tổ chức dạy học tích hợp sao cho hiệu quả, có tính thực tiễn cao và phát triển năng lực cho học sinh, phần lớn giáo viên chỉ dừng lại ở mức độ lồng ghép kiến thức đơn thuần hay minh hoạ cho kiến thức lí thuyết, mà chưa thực sự chú ý đến kĩ năng tìm tòi, sáng tạo để phát huy năng lực của học sinh Vì vậy tác giả đã chọn đề tài

nghiên cứu cho mình là: “Dạy học tích hợp trong môn Địa Lí 10 THPT”

2 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU

- Xác định được quy trình và một số phương pháp dạy học Địa lí lớp 10 THPT có tính khả thi và hiệu quả về dạy học tích hợp góp phần thực hiện đổi mới dạy học trong môn Địa lí 10 hiện nay

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Hệ thống hóa và phân tích cơ sở lí luận của việc dạy học tích hợp trong môn Địa lí lớp 10 THPT

- Khảo sát, điều tra hiện trạng dạy học tích hợp trong môn Địa lí ở trường THPT

- Xác định quy trình và một số phương pháp dạy Địa lí có hiệu quả về dạy học tích hợp trong môn Địa lí 10 và xây dựng một số ví dụ minh họa

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của phương

pháp dạy học địa lí 10 có hiệu quả về dạy học tích hợp

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Dạy học tích hợp

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Dạy học tích hợp phần Địa lí tự nhiên đại cương lớp 10

- Về không gian: Khảo sát và tiến hành thực nghiệm tại mốt số trường THPT ở Tỉnh Hà Tĩnh

Demo Version - Select.Pdf SDK

5 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU

Lý thuyết tích hợp là một triết lí được KenWilber đề xuất Ông cho rằng tích hợp tìm kiếm sự tổng hợp tốt nhất “ xưa, nay và mai sau”, nó được hình dung như một lý thuyết về mọi sự vật và cung cấp cách thức kết hợp nhiều mô hình rời rạc hiện tại thành một mạng hoạt động phức hợp Lý thuyết tích hợp đã được nhiều nhà thực hành lý thuyết áp dụng trong hơn 35 lĩnh vực chuyên môn và học thuật khác nhau Tích hợp được nhận định là một tiến trình tư duy và nhận thức mang tính chất phát triển tự nhiên của con người trong mọi lĩnh vực, hoạt động khi họ muốn hướng đến hiệu quả của chúng Nhìn nhận theo quan điểm tích hợp có nghĩa là con người

có khả năng nhận ra những điểm then chốt và các mối liên hệ hữu cơ giữa các thành

tố trong hệ thống và trong tiến trình hoạt động của một lĩnh vực nào đó Nhờ vậy

mà các hoạt động lí luận cũng như thực tiễn có thể tạo được những ý tưởng mới, tránh trùng lặp gây lãng phí thời gian, tiền bạc và nhân lực Có thể nói, tích hợp là vấn đề nhận thức và tư duy của con người, là triết lí, định hướng cho những hoạt động thực tiễn của con người

Các nhà giáo dục đã vận dụng lý thuyết tích hợp vào dạy học, trở thành một quan điểm lí luận dạy học phổ biến, một trào lưu sư phạm của thế giới hiện nay

Trên thế giới có nhiều tác giả đã nghiên cứu về dạy học tích hợp Đầu tiên phải kể đến Xavier Roegiers, ông cùng với cộng sự của mình đã viết cuốn sách được dịch ra tiếng việt “ Khoa sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát triển năng lực nhà

Nhị, NXB Giáo dục 1996 Trong cuốn sách này, tác giả đã phân tích những căn cứ để dẫn tới việc tích hợp trong dạy học, từ lý thuyết về các quá trình học tập, lý thuyết về quá trình dạy học, cách xây dựng theo quan điểm tiếp cận tích hợp trong giáo dục tới khái niệm tích hợp, định nghĩa và mục tiêu; ảnh hưởng của cách tiếp cận này với việc xây dựng chương trình giáo dục, tới thiết kế mô hình sách giáo khoa và việc đánh giá kết quả học tập của học sinh Ông cho rằng tich hợp là một quan điểm lí luận dạy học

“Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự kết hợp, sự hòa hợp…”, tích hợp môn học có nhiều mực độ khác nhau từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao, có thể tập hợp

Demo Version - Select.Pdf SDK

thành 4 loại chính: tích hợp nội môn, tích hợp đa môn, tích hợp liên môn và tích hợp xuyên môn Trong đó ông nhấn mạnh: trong đời sống hiện đại, giáo dục cần hướng đến dạy học tích hợp liên môn và xuyên môn để phát triển năng lực người học Ông cũng là người đưa ra quan điểm giáo dục nhà trường phải chuyển từ đơn thuần dạy kiến thức sang phát triển ở HS các năng lực hành động, xem năng lực (Compétence)

là khái niệm cơ sở của khoa học sư phạm tích hợp (pédagogie delin tégration), xóa bỏ những con người “ mù chức năng” trong xã hội Quan điểm và tư tưởng của Xavier

đã có tầm ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc xây dựng chương trình của nhiều quốc gia trên thế giới như Anh, Úc và hiện nay là Việt Nam

Bên cạnh quan điểm của Xavier, chúng tôi cũng nghiên cứu quan điểm của Forgary, ông cho rằng có ba dạng và 10 cách tích hợp Trong đó: dạng 1 là trong các môn học, kết nối, lồng nhau; dạng 2 là tích hợp liên môn bao gồm mô hình khuôn chuỗi nối tiếp, chia sẻ, nối mạng, cách tiếp cận luồng; tích hợp và dạng thứ 3 là tích hợp xuyên môn với các cách như nhúng chìm - đắm mình, nối mạng Theo quan điểm này, việc dạy học tích hợp có thể tiến hành trong nội bộ môn học, thực hiện qua việc xây dựng các chủ đề và có thể dẫn đến việc xây dựng các môn học mới

Một quan niệm nữa cũng cần đề cập đến là của Susan MDrake, quan niệm của ông có nhiều nét tương đồng với quan điểm của Xavier,nhưng ông đã trình bày chi tiết, có sơ đồ minh họa rõ ràng hơn, chú ý tới ngữ cảnh của đời sống thực và chú

ý tới độ sáng của người học

Như vậy, dù đưa ra quan điểm về các mức độ và cách thức tích hợp khác nhau nhưng tất cả các tác giả trên đều khẳng định khi tổ chức dạy học tích hợp cần thực hiện

ở mức độ tích hợp liên môn và xuyên môn Tuy nhiên, các tác giả vẫn chưa đề cập sâu đến việc xây dựng các hình thức tích hợp này như thế nào, Xavier có đề cập đến nhưng vẫn còn chung chung, để áp dụng vào dạy học ở từng cấp học và môn học chưa rõ

Trong nước, có nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến dạy học tích hợp và việc áp dụng trong dạy học nói chung và dạy học Địa lí nói riêng ở nhà trường phổ thông, như: Trần Bá Hoành, Nguyễn Minh Phương, Cao Thị Thặng, Đào Trọng Quang,

Demo Version - Select.Pdf SDK

Từ năm 2000 đến nay, nhiều tác gả đề cập đến trong công trình nghiên cứu, các bài báo đăng trên các tạp chí khoa học về cơ sở lí luận của dạy học tích hợp như khái niệm, mức độ, ưu điểm, nguyên tắc dạy học tích hợp, như “ Dạy học tích hợp” của Trần Bá Hoành (2003) Hay “ Dạy tích hợp trong chương trình giáo dục phổ thông” của TS Nguyễn Thị Kim Dung, “ Xu thế tích hợp trong nhà trường phổ thông”, “Vận dụng quan điểm tích hợp trong việc phát triển chương trình giáo dục Việt Nam giai đoạn 2015” của Cao Thị Thặng, “ Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông sau 2015” của tác giả Nguyễn Anh Dũng (Viện khoa học giáo dục Việt Nam), hay tìm hiểu kinh nghiệm tích hợp của các quóc gia trên thế giới, thực trạng vận dụng quan điểm tích hợp trong dạy học ở nước ta hiện nay của tác giả Nguyễn Minh Phương và tại hội thảo “ Dạy học tích hợp - dạy học phân hóa trong chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015” ; “ Dạy học tích hợp liên môn” do Bộ GD

- ĐT tổ chức… Các tác giả và chủ nhiệm các công trình nghiên cứu đều khẳng định vai trò và ý nghĩa của dạy học tích hợp đối với việc đổi mới dạy học của nước ta hiện nay, các tác giả cũng đã lấy ví dụ thực tế ở nhiều quốc gia đã áp dụng hình thức dạy học này ở các cấp học khác nhau Trong đó có đề cập đến các phương án tích hợp không hình thành môn học mới dưới dạng các chủ đề tích hợp hay hình thành môn học Mặc dù, những nghiên cứu này vẫn đề cập nhiều dưới góc độ lí luận, chưa đánh giá được đầy đủ và chi tiết hiện trạng của việc tổ chức dạy học tích hợp cũng như chưa đề cập nhiều đến việc tổ chức thiết kế và tổ chức dạy học tích hợp nói chung và dạy học Địa lí nói riêng trong nhà trường phổ thông hiện nay Do

đó, tác giả lựa chọn hướng nghiên cứu là xây dựng quy trình thiết kế và tổ chức dạy học tích hợp nhằm phát triển năng lực cho HS lớp 10 - THPT

Một số tác giả, nhóm tác giả đi sâu vào việc đưa ra quy trình thiết kế và xây dựng các chủ đề dạy học tích hợp như: công trình nghiên cứu của Nguyễn Trọng Đức “ Xây dựng và thử nghiệm một số chủ đề tích hợp liên môn lịch sử và địa lí ở trường THCS”, cuốn sách “ Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh, quyển 2

- Khoa học xã hội do Đỗ Hương Trà (chủ biên) và Tài liệu tập huấn “ Dạy học tích hợp ở trường THCS, THPT”; “ dạy học tích hợp liên môn lĩnh vực khoa học xã hội”

Demo Version - Select.Pdf SDK